Ferill 490. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
156. löggjafarþing 2025.
Þingskjal 918 — 490. mál.
Svar
mennta- og barnamálaráðherra við fyrirspurn frá Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur um kennslu í grunnskólum.
1. Hvernig hefur framkvæmd lögbundins ytra mats á gæðum grunnskólastarfs, sbr. 38. gr. laga um grunnskóla, nr. 91/2008, verið háttað undanfarin fimm ár og hvernig er hún fjármögnuð næstu fimm ár? Hversu stórt hlutfall grunnskóla hefur hlotið ytra mat undanfarin fimm ár og hversu stórt hlutfall skóla hyggst ráðuneytið meta á þessu kjörtímabili?
Í lögum um grunnskóla, nr. 91/2008, er kveðið á um skyldu bæði ráðuneytis og sveitarfélaga til mats og eftirlits með skólastarfi grunnskóla. Samkvæmt 37. gr. laganna skulu sveitarfélög sinna mati og eftirliti með gæðum skólastarfs og láta ráðuneyti í té upplýsingar um framkvæmd skólahalds, innra mat skóla, ytra mat sveitarfélaga, framgang skólastefnu sinnar og áætlanir um umbætur. Sveitarfélög skulu einnig fylgja eftir innra og ytra mati þannig að slíkt mat leiði til umbóta í skólastarfi. Samkvæmt lögum um grunnskóla fer ráðuneytið með almennt yfirstjórnar- og eftirlitshlutverk með grunnskólastarfi, þ.m.t. eftirlit með því að sveitarfélög uppfylli þær skyldur sem lög um grunnskóla, reglugerðir og aðalnámskrá grunnskóla kveða á um. Eftirlit fer fram með öflun, miðlun og greiningu upplýsinga, ytra mati, samræmdum könnunarprófum, innlendum og erlendum könnunum og rannsóknum. Um ytra mat ráðuneytisins er kveðið á um í 38. gr. laga um grunnskóla.
Ytra mat getur m.a. falist í úttektum á einstökum þáttum skólahalds, stofnanaúttektum, úttektum á námsgreinum og námsþáttum og innra mati skóla. Einnig tekur ytra mat til innlendra og erlendra kannana, rannsókna og samræmds námsmats.
Ábyrgð á ytra mati og eftirliti með starfi grunnskóla skiptist þannig á milli sveitarfélaga og mennta- og barnamálaráðuneytis. Í þessu samhengi skal tekið fram að framkvæmd ytra mats hefur bæði verið í höndum ráðuneytisins og Menntamálastofnunar. Frá árinu 2024 hefur framkvæmd ytra mats síðan verið hjá mennta- og barnamálaráðuneyti þegar Menntamálastofnun var lögð niður við stofnun Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu.
Árið 2011 var tekin ákvörðun um að koma á samstarfi ríkis og sveitarfélaga um reglubundið ytra mat á grunnskóla, þar sem gert var ráð fyrir skiptum kostnaði ríkis og sveitarfélaga. Framlag sveitarfélaga var greitt með sérstökum stuðningi Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga þar til allir grunnskólar höfðu farið í gegnum samræmt ytra mat einu sinni. Reykjavíkurborg annaðist ytra mat á skólum innan sveitarfélagsins án sérstaks fjárframlags frá ríki eða jöfnunarsjóði. Í matinu var lögð áhersla á þrjá meginþætti:
1. Stjórnun skóla.
2. Kennslu og nám.
3. Vinnubrögð við innra mati.
Árið 2021 höfðu allir grunnskólar landsins verið metnir að minnsta kosti einu sinni. Á sama tíma rann samkomulag ráðuneytis og Sambands íslenskra sveitarfélaga sitt skeið. Niðurstöður ytra mats leiddu m.a. í ljós að þörf væri á að:
* Efla samráð skóla við hagsmunaaðila við stefnumótun og skipulag og auka faglega forystu skólastjórnenda um nám og kennslu.
* Auka fjölbreytni í kennsluháttum, skrá áætlanir fyrir námslotur, upplýsa nemendur um markmið náms og viðmið um árangur og auka samvinnu nemenda og skoðanaskipti þeirra í námi og kennslu.
* Auka lýðræðislega þátttöku nemenda í skólastarfi og bæta skráningu námsaðlögunar sem og skipulagningu hennar.
* Bæta innra mat skólanna sem var víða ábótavant.
Á sama tíma og ytra mat á öllum grunnskólum landsins fór fram var lögð áhersla á að allir skólar utan Reykjavíkur skiluðu inn umbótaáætlun til Menntamálastofnunar þar sem þeir gerðu grein fyrir hvernig þeir ætluðu að bregðast við þeim ábendingum sem settar voru fram í matsskýrslu stofnunarinnar. Árlega var kallað eftir framvinduskýrslu frá skólunum allt þar til þeir höfðu lokið við að innleiða umbæturnar sem gat tekið þá tvö til fimm ár. Vinna við að fylgja eftir umbótaáætlunum skólanna á grundvelli ytra mats er enn í fullum gangi og fluttist sú eftirfylgni til ráðuneytisins eftir að Menntamálastofnun var lögð niður árið 2024.
Á árunum 2020–2024 voru 36 grunnskólar metnir með ytra mati, 13 skólar voru metnir árið 2020, 21 skóli metinn árið 2021, engir skólar metnir árin 2022 og 2023 og tveir skólar metnir á skólaárinu 2024–2025. Þar sem grunnskólar eru 174 talsins þá voru um 21% grunnskóla metin á tímabilinu.
Frá vori 2024, þegar yfirumsjón á ytra mati fluttist frá Menntamálastofnun til mennta- og barnamálaráðuneytis, hefur verið unnið að nýjum gæðaviðmiðum fyrir innra og ytra mat í framhaldsskólum og einnig að endurskoðun á framkvæmd ytra mats í framhaldsskólum á grundvelli fyrri reynslu og með það að markmiði að auka skilvirkni og bæta framkvæmdina. Endurskoðað ytra mat á framhaldsskólum mun fara af stað haustið 2025. Einnig er hafin endurskoðun á gæðaviðmiðum fyrir innra og ytra mat í grunnskólum og stefnt er að endurskoðun á framkvæmd og eftirfylgd ytra mats á því skólastigi á komandi mánuðum. Samhliða er hafið samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga um að skilgreina með skýrari hætti hlutverkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga gagnvart ytra mati í leik- og grunnskólum og í frístundastarfi. Allt er þetta í samræmi við aðra aðgerðaáætlun menntastefnu fyrir árin 2025–2027 sem miðar að því að færa mat og eftirlit með skólastarfi til betri vegar. Að auki stendur til að gera mat á stöðu innra mats í leik- og grunnskólum haustið 2025 með það að leiðarljósi að meta þörf skólanna fyrir stuðning og fræðslu til að unnt sé að veita þann stuðning og fræðslu sem þörf er á og styðja enn frekar við eftirfylgd umbóta.
Sökum yfirstandandi endurskoðunar liggur ekki fyrir fjöldi þeirra skóla sem teknir verða út á kjörtímabilinu.
2. Hvernig hyggst ráðherra bregðast við ábendingum í nýrri skýrslu Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) um Ísland um að gæði kennslu í íslenskum skólum sé ábótavant og að grunnfærni nemenda hraki hratt, en það ógnar hagvexti og velferð þjóðarinnar til lengri tíma?
Í annarri aðgerðaáætlun menntastefnu fyrir árin 2025–2027 eru ýmsar aðgerðir og verkþættir sem ætlað er að auka gæði kennslu í íslenskum skólum og grunnfærni nemenda. Má þar m.a. nefna aðgerð 4.1 Fjölgun kennara þar sem verkþættir eru að:
1. Fjölga kennurum, sérstaklega á leikskólastigi.
2. Setja fram áætlun um fjölgun stærðfræði- og náttúruvísindakennara.
3. Tryggja að kennaranemar öðlist góða íslenskufærni í námi sínu.
4. Fjölga kennurum með sérhæfingu í að kenna íslensku sem annað tungumál og þekkingu og færni í inngildandi menntun og menningarnæmi.
Einnig má nefna aðgerð 4.2 Öflugir kennarar í skólum landsins þar sem m.a. er áætlað að:
1. Gera úttekt og efla samráð um inntak kennaramenntunar og vettvangsnáms út frá gæðum kennslu og þeim áskorunum sem leik-, grunn- og framhaldsskólar standa frammi fyrir í dag.
2. Vinna í samstarfi við háskólasamfélagið, rekstraraðila skóla og hagsmunaaðila að hagnýtingu menntarannsókna til að þróa og efla gæði kennsluhátta.
Þá sýna niðurstöður PISA-rannsóknarinnar að hlutfallslega færri nemendur búi yfir grunnfærni í skapandi hugsun miðað við jafnaldra í ríkjum OECD. Í aðgerð 5.3 Gagnrýnin hugsun og sköpun til framtíðar eru viðbrögð við þeim niðurstöðum að vinna m.a. að því að auka þekkingu kennara á leiðum í kennslu sem styðja við læsi, gagnrýna hugsun og lýðræðislega þátttöku í formlegu og óformlegu námi.
Einnig má nefna aðgerð 7.3 Bættur námsárangur og samræmdar mælingar þar sem verkþættir eru m.a. að:
1. Leikskólar vinni markvisst að auknum málþroska allra barna.
2. Tryggja að allir grunnskólar vinni samkvæmt árangursríkum lestrarkennsluaðferðum á öllum stigum grunnskólans.
3. Auka stuðning við kennara við að nota með markvissum hætti niðurstöður mats- og skimunartækja til þess að breyta og bæta kennslu og mæta námsþörfum allra barna, hvort sem þau þurfa stuðning eða frekari áskoranir í námi.
4. Styðja betur við kennara leik-, grunn- og framhaldsskóla við að tileinka sér fjölbreytta og markvissa starfs- og kennsluhætti.
5. Greina framboð og gæði námsgagna grunnskóla og kennsluleiðbeininga í íslensku, stærðfræði og náttúruvísindum.
6. Grunnskólanemendur fái stuðning við að setja sér árleg markmið um námslegan árangur á helstu námssviðum.
7. Efla miðlægan stuðning og samhæfingu með samræmdri gagnaöflun og gagnagreiningu um námsárangur og farsæld.
Að lokum er rétt að nefna að við úthlutun úr Menntarannsóknasjóði haustið 2025 verður áhersla á stuðning við rannsóknir sem varpa ljósi á árangursríka kennsluhætti sem reynast vel til að bæta lestrarfærni, námsárangur og námsáhuga barna og ungmenna og hvernig best megi styðja við skapandi og gagnrýna hugsun barna og ungmenna.
3. Hvernig hyggst ráðherra efla kennara í umbótum á eigin starfi og bæta starfshætti með áherslu á bætta grunnfærni nemenda?
Í annarri aðgerðaáætlun menntastefnu fyrir árin 2025–2027 eru verkþættir í mörgum aðgerðum sem ætlað er að efla kennara í umbótum á eigin starfi og bæta starfshætti með áherslu á bætta grunnfærni nemenda. Má þar m.a. nefna aðgerð 4.2 Öflugir kennarar í skólum landsins þar sem m.a. er áætlað að:
1. Efla starfsþróun kennara á lykilsviðum náms og kennslu.
2. Styrkja stjórnendur skóla sem faglega (kennslufræðilega) leiðtoga.
3. Vinna tillögur að fyrirkomulagi stuðnings við fjölbreytta starfs- og kennsluhætti í samstarfi við rekstraraðila skóla og frístundastarfs.
Einnig eru verkþættir í aðgerð 7.3 Bættur námsárangur og samræmdar mælingar sem m.a. er ætlað að:
1. Auka stuðning við kennara við að nota með markvissum hætti niðurstöður mats- og skimunartækja til þess að breyta og bæta kennslu og mæta námsþörfum allra barna, hvort sem þau þurfa stuðning eða frekari áskoranir í námi.
2. Styðja betur við kennara leik-, grunn- og framhaldsskóla við að tileinka sér fjölbreytta og markvissa starfs- og kennsluhætti.
Í öðrum aðgerðum annarrar aðgerðaáætlunar menntastefnunnar eru einnig verkþættir sem ætlað er að efla kennara í umbótum á eigin starfi og bæta starfshætti með áherslu á bætta grunnfærni nemenda. Má þar m.a. nefna:
1. Að styðja við starfsþróun kennara og annars starfsfólks í skóla- og frístundastarf í aðgerð 3.2 Menntun barna með fjölbreyttan tungumála- og menningarbakgrunn í inngildandi skólastarfi.
2. Starfsþróun kennara og skólastjórnenda þarf að byggjast á starfsþróunaráætlunum sem eru í samræmi við stefnu stjórnvalda og þarfir kennara og skólasamfélagsins í aðgerð 4.4 Stuðningur við nám og kennslu.
3. Að efla starfsþróun fyrir starfsfólk skóla- og frístundastarfs um nýtingu gervigreindar auk annarra stafrænna lausna á sviði menntatækni í aðgerð 5.1 Stafrænar lausnir, miðlalæsi og stafræn borgaravitund í öllu skóla-, fræðslu- og frístundastarfi.
4. Að tryggja innleiðingu og starfsþróunartækifæri fyrir kennara, skólastjórnendur og aðra sérfræðinga sem leggja tækin fyrir í aðgerð 6.2 Safn vandaðra skimunartækja til notkunar í skólum.
Unnið verður að nánari útfærslu aðgerðanna, þ.m.t. skilgreiningu árangursmælikvarða, með hagsmunaaðilum haustið 2025.
