Ferill 479. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
156. löggjafarþing 2025.
Þingskjal 932 — 479. mál.
Svar
dómsmálaráðherra við fyrirspurn frá Guðrúnu Hafsteinsdóttur um starfslok vararíkissaksóknara.
1. Hver verður kostnaður við starfslok Helga Magnúsar Gunnarssonar vararíkissaksóknara? Svar óskast sundurliðað eftir launum, föstum greiðslum, lífeyrissjóðsgjöldum og öðrum launatengdum gjöldum.
Forsaga málsins er sú að í júlí 2024 vísaði ríkissaksóknari til þáverandi dómsmálaráðherra máli sem varðaði ummæli vararíkissaksóknara á opinberum vettvangi. Taldi ríkissaksóknari vararíkissaksóknara ekki hafa bætt ráð sitt í kjölfar áminningar sem hann hafði áður veitt vararíkissaksóknara vegna ummæla á opinberum vettvangi heldur hefði hann aftur sýnt af sér háttsemi sem ekki væri sæmandi embætti hans.
Í rökstuðningi þáverandi dómsmálaráðherra í september 2024 kom fram að ummæli vararíkissaksóknara teldust óviðeigandi og teldust jafnframt til þess fallin að grafa undan trúverðugleika embættis ríkissaksóknara og ákæruvaldsins í heild. Aftur á móti taldi þáverandi dómsmálaráðherra ekki forsendur til að veita vararíkissaksóknara lausn um stundarsakir.
Eftir þessa niðurstöðu þáverandi dómsmálaráðherra kom ríkissaksóknari því á framfæri við dómsmálaráðuneytið að hann teldi vararíkissaksóknara skorta almenn hæfisskilyrði til að gegna embættinu og vísaði í þeim efnum m.a. til rökstuðnings dómsmálaráðherra um að vararíkissaksóknari hefði grafið undan trúverðugleika embættis ríkissaksóknara og ákæruvalds í heild.
Núverandi dómsmálaráðherra taldi sig bundna af ákvörðun fyrirrennara síns en taldi ekki hægt að una við þá stöðu sem upp var komin. Mikilvægt væri að tryggja að ákæruvaldið nyti trausts almennings og væri starfhæft.
Í því ljósi ákvað dómsmálaráðherra að bjóða vararíkissaksóknara að hann yrði fluttur í embætti aðstoðarríkislögreglustjóra. Í því sambandi var litið til langs ferils vararíkissaksóknara innan ákæruvaldsins og yfirgripsmikillar þekkingar á málefnum löggæslu. Sjónarmið vararíkissaksóknara vegna fyrirhugaðrar ákvörðunar um flutning bárust í byrjun júní. Kom þar meðal annars fram að vararíkissaksóknari setti sig ekki upp á móti fyrirhugaðri ákvörðun um flutning. Ef slík ákvörðun yrði tekin myndi hann sjálfur taka ákvörðun á grundvelli 4. mgr. 20. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, enda væri hann æviskipaður embættismaður.
Vararíkissaksóknari tilkynnti dómsmálaráðherra svo þann 16. júní sl. að hann hafnaði fyrirhuguðum flutningi og kysi lausn frá embætti. Stjórnarskrá Íslands mælir fyrir um rétt æviskipaðra embættismanna til eftirlauna, um þennan rétt er fjallað í 4. mgr. 20. gr.
Um núverandi kjör vegna embættis vararíkissaksóknara er fjallað í 3. mgr. 20. gr. laga nr. 88/2008 og þar er tiltekið hver laun eru fyrir starfið auk greiðslna fyrir yfirvinnu og álag sem starfinu fylgir á mánuði. Heildarmánaðarlaun vegna embættis vararíkissaksóknara eru samkvæmt gildandi lögum núna 2.048.804 kr.
Við starfslok sem mælt er fyrir um í 4. mgr. 20. gr. stjórnarskrárinnar hefst hins vegar taka eftirlauna og er því ekki um það að ræða að kjör haldist óbreytt. Eru þau, samkvæmt upplýsingum frá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, áætluð kr. 1.672.829 á mánuði miðað við núverandi forsendur. Þá greiðist til viðbótar mótframlag í lífeyrissjóð sem tekur mið af núverandi kjörum, til að gera viðkomandi embættismann jafnsettan og við töku eftirlauna við 70 ára aldur. Ómögulegt er að spá fyrir um hversu lengi vararíkissaksóknari muni njóta eftirlaunanna og því ekki unnt að taka saman hver heildarkostnaður við starfslokin verða.
2. Telur ráðherra að unnt sé að bregðast við því á fullnægjandi hátt samkvæmt gildandi lögum þegar æðsti handhafi ákæruvalds lýsir undirmann sinn vanhæfan í öllum málum en enginn hefur vald til að leysa undirmanninn frá störfum án samþykkis hans?
Dómsmálaráðherra taldi sig bundna af þeim farvegi sem ákvörðun þáverandi dómsmálaráðherra setti málið í. Ljóst var þó að málið var í flókinni stöðu, einnig með hliðsjón af afstöðu ríkissaksóknara til almenns hæfis vararíkissaksóknara. Ekki var unnt að una við óbreytta stöðu enda ljóst að það var hlutverk ráðherra að tryggja að ákæruvaldið væri starfhæft.
Í því ljósi ákvað dómsmálaráðherra að flytja vararíkissaksóknara í embætti aðstoðarríkislögreglustjóra, sem vararíkissaksóknari hafnaði eins og hann hafði rétt til að gera samkvæmt stjórnarskrá. Með því var brugðist við erfiðri stöðu til að skapa ákæruvaldinu nauðsynlegan starfsfrið og traust.
Til viðbótar skal það sagt að ríkissaksóknari er æðsti handhafi ákæruvalds og ber ábyrgð á ákvörðunum þeirra sem við embætti hans starfa, sbr. 1. mgr. 20. gr. laga nr. 88/2008. Ríkissaksóknari getur gefið ákærendum fyrirmæli sem þeim er skylt að hlíta. Þá er ríkissaksóknari forstöðumaður embættis ríkissaksóknara í skilningi laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.
Með setningu laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, var sjálfstæði þeirra sem fara með ákæruvald áréttað, þ.e. að ákærendur eigi ekki að taka við fyrirmælum frá öðrum stjórnvöldum um meðferð ákæruvalds en æðri handhöfum þess valds. Hins vegar hafa forstöðumenn embætta, þ.e. ríkissaksóknari, héraðssaksóknari og lögreglustjórar, endanlegt ákvörðunarvald um þau mál, sem undir embætti þeirra heyra, og bera einir ábyrgð á þeim. Til þess að taka af allan vafa í því efni er sérstaklega tekið fram í 1. mgr. 20. gr. og 2. mgr. 22. gr. laga um meðferð sakamála að ríkissaksóknari og héraðssaksóknari beri ábyrgð á ákvörðunum þeirra sem við embætti þeirra starfa.
3. Hefur ráðherra í hyggju að leggja fram frumvarp um breytingu á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, lögum um meðferð sakamála eða öðrum lögum til að skýra viðbrögð við sambærilegar aðstæður síðar?
Lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins heyra undir fjármála- og efnahagsráðherra og því ekki á valdi dómsmálaráðherra að leggja fram slíkt frumvarp eins og spurningin ber með sér. Breytingar á lögum nr. 88/2008, um meðferð sakamála, sem heyrir undir dómsmálaráðherra, og varða embætti vararíkissaksóknara eru til skoðunar innan ráðuneytis.
