Ferill 200. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 229 — 200. mál.
Tillaga til þingsályktunar
um stuðning við jarðakaup frumkvöðla á landsbyggðinni.
Flm.: Þórarinn Ingi Pétursson, Sigurður Ingi Jóhannsson, Ingibjörg Isaksen, Halla Hrund Logadóttir, Stefán Vagn Stefánsson.
Alþingi ályktar að fela atvinnuvegaráðherra, í samráði við fjármála- og efnahagsráðherra og innviðaráðherra, að móta og innleiða nýtt fyrirkomulag stuðnings við jarðakaup frumkvöðla á landsbyggðinni með það að markmiði að styrkja nýliðun í matvæla- og fóðurframleiðslu, landvernd og skógrækt.
Fyrirkomulagið skal fela í sér möguleika á því að ríkissjóður, t.d. í gegnum Byggðastofnun, geti gengið inn í samþykkt kauptilboð í jarðir eða hluta jarða, leigt viðkomandi aðila landið í allt að fimm ár og veitt að þeim tíma loknum kauprétt, að tilteknum skilyrðum uppfylltum.
Ráðherra skal leggja fram fyrstu útfærslu fyrirkomulagsins eigi síðar en 1. maí 2026.
Greinargerð.
Á tímum loftslagsbreytinga, óvissu í alþjóðlegum matvælamálum og hnignunar vistkerfa er brýnt að móta nýjar og framsýnar leiðir til að tryggja sjálfbæra þróun í íslensku samfélagi. Tillaga þessi miðar að því að styrkja nýliðun á landsbyggðinni með því að auðvelda frumkvöðlum aðgang að landi til matvælaframleiðslu, fóðurframleiðslu, skógræktar og vistvænnar nýtingar ásamt raunhæfum möguleika á eignarhaldi til framtíðar.
Um leið er lagt fram hagnýtt og markvisst framlag til loftslagsaðgerða og skuldbindinga Íslands samkvæmt Parísarsamkomulaginu og öðrum alþjóðlegum sáttmálum um náttúruvernd og kolefnisbindingu, þar sem jarðvegsvernd og endurheimt lands gegna lykilhlutverki.
Meginhugmynd verkefnisins felst í kauprétti að landi sem grunn aukinnar verðmætasköpunar og náttúruverndar. Hugmyndin byggist á því að ríkissjóður, í gegnum Byggðastofnun eða aðra viðeigandi stofnun, geti gengið inn í samþykkt kauptilboð einstaklinga, og eftir atvikum lögaðila, í jörð eða hluta jarðar. Landið er keypt á markaðsforsendum og leigt viðkomandi til allt að fimm ára með kauprétti að þeim tíma liðnum, að uppfylltum skýrum skilyrðum.
Á meðan kauprétturinn er ekki nýttur reynir frumkvöðullinn að byggja upp verðmæti, þróa framleiðslu og styrkja fjárhag sinn. Fari svo að framleiðslan eða hið nýja fyrirtæki skili arði eru meiri líkur en minni á að aðilinn geti nýtt kauprétt sinn og fest kaup á landinu, þó án skuldbindingar þess efnis.
Slíkt fyrirkomulag leiðréttir augljósan markaðsbrest og fjármagnshindranir sem frumkvöðlar standa frammi fyrir þegar þeir reyna að hefja sjálfbæra landnýtingu eða matvælaframleiðslu. Jafnframt er gert ráð fyrir sveigjanleika í eignarhaldi, t.d. með kauprétti að hluta jarðar, þar sem það á við, sérstaklega í tilvikum sem tengjast skógrækt, sem skilar arði á lengri tíma en hefðbundinn landbúnaður.
Tillagan fellur vel að stefnumörkun íslenskra stjórnvalda í loftslagsmálum, þar sem áhersla er lögð á náttúrulegar lausnir við kolefnisbindingu og endurheimt vistkerfa. Ísland hefur skuldbundið sig til að draga úr nettólosun gróðurhúsalofttegunda um 55% fyrir árið 2030 og ná kolefnishlutleysi eigi síðar en árið 2040. Náttúruleg kolefnisbinding í gegnum skógrækt, landgræðslu og vistvæna nýtingu lands gegnir þar lykilhlutverki.
Með nýju fyrirkomulagi við jarðakaup á landsbyggðinni er frumkvöðlum veitt tækifæri til að verða virkir þátttakendur í þessum mikilvægu markmiðum og stuðla þannig að samfélagslegri sátt um loftslagsaðgerðir. Um leið má líta á tillöguna sem hagnýtt og félagslega réttlátt verkfæri í loftslagsmálum þar sem lausnir verða hluti af byggðaþróun, atvinnusköpun og sjálfbærri nýting auðlinda.
Tillagan er nátengd tveimur öðrum þingsályktunartillögum Framsóknarflokksins sem voru fluttar á vorþingi 2025. Annars vegar er um að ræða tillögu til þingsályktunar sem miðar að þjóðarátaki í landgræðslu og skógrækt. Hins vegar er um að ræða tillögu til þingsályktunar sem miðar að auknum takmörkunum á jarðakaupum erlendra aðila hérlendis. Með því að samræma og samtengja þessi þrjú verkefni verður til öflugur rammi þar sem ungt fólk fær aðgang að landi sem það nýtir undir kolefnisbindingu, endurheimt vistkerfa og sjálfbæra framleiðslu og hefur í kjölfarið tækifæri til að festa rætur og byggja framtíð í heimabyggð. Um leið er stuðlað að auknu eignarhaldi á innlendum jörðum og auðlindum.
Verkefnið styður við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna, einkum markmið 13 (aðgerðir í loftslagsmálum), markmið 15 (lífríki á landi) og markmið 2 (matvælaöryggi), auk þess að styrkja innleiðingu aðgerðaáætlunar íslenskra stjórnvalda í loftslagsmálum frá 2024.
Ljóst er að jarðir á Íslandi geyma fjölbreyttar auðlindir, svo sem jarðhita, vatnsréttindi, veiðiréttindi og jarðefni. Á undanförnum árum hafa slík verðmæti í vaxandi mæli fallið í hendur erlendra fjárfesta. Slíkt kallar á varkára nálgun og skýra stefnu um tryggingu innlendrar stjórnunar og nýtingar þessara auðlinda.
Verkefnið stuðlar að því að íslenskir frumkvöðlar eignist þá jörð sem þeir nýta, frekar en að land falli um of í hendur fjársterkra aðila, oft án tengsla við svæðin sjálf, eða að jarðir leggist í eyði. Með því er enn fremur tryggt að arður og ábyrgð af auðlindanýtingu haldist innan lands.
Verkefnið mun í fyrstu ná til takmarkaðs fjölda jarða og vera háð skýrum skilyrðum um sjálfbæra nýtingu, samfélagslegt gildi, rekstrarhæfni og áreiðanleikakönnun. Tilgangurinn er að skapa fyrirmynd sem hægt er að byggja á. Ólíklegt er að verkefnið hafi því marktæk áhrif á þróun verðs á jarðnæði. Hagsmunir ríkisins eru jafnframt tryggðir með því að jarðir eru keyptar á markaðsforsendum og líklegar til verðmætaaukningar.
Tillagan felur þannig í sér bæði stefnumótandi aðgerð til stuðnings matvælaöryggi og byggðastefnu, innlendri eign auðlinda, og er raunhæft framlag til markmiða Íslands í loftslagsmálum. Hún sýnir að loftslagsaðgerðir og samfélagsleg ábyrgð fara saman - og að framtíð byggðarlaga, vistkerfa og náttúrunnar sjálfrar er samofin því hvernig við nýtum landið og á hverja við treystum til að rækta það.
