Ferill 261. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 352 — 261. mál.
Tillaga til þingsályktunar
um vernd barna og ungmenna á stafrænum vettvangi.
Flm.: Skúli Bragi Geirdal, Sigurður Ingi Jóhannsson, Halla Hrund Logadóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Stefán Vagn Stefánsson.
Alþingi ályktar að fela mennta- og barnamálaráðherra, í samvinnu við dómsmálaráðherra, innviðaráðherra og Persónuvernd, að undirbúa lagafrumvarp sem miði að því að:
1. Hækka lágmarksaldur barna til að stofna og nota reikninga á samfélagsmiðlum úr 13 árum í 15 eða 16 ár,
2. herða reglur um markaðssetningu og auglýsingar sem beint er að börnum á samfélagsmiðlum og öðrum stafrænum vettvangi, með sérstakri áherslu á að koma í veg fyrir markvissa markaðssetningu sem byggist á persónuupplýsingum barna.
Við undirbúning frumvarpsins skuli m.a. tekið mið af:
1. Reynslu annarra landa sem þegar hafa hækkað aldurstakmark eða hert reglur um markaðssetningu gagnvart börnum,
2. alþjóðlegum skuldbindingum Íslands um vernd barna, einkum barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sbr. lög um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, nr. 19/2013,
3. áhrifum samfélagsmiðla og markvissrar markaðssetningar á andlega og félagslega velferð barna og ungmenna,
4. hlutverki foreldra og skóla við fræðslu og miðlalæsi, þar á meðal myndlæsi og gervigreindarlæsi, til að styrkja varnir barna á netinu,
5. samræmingu við reglur Evrópusambandsins, þ.m.t. stafræna þjónustu, reglugerð (ESB) 2016/679 um persónuvernd og reglugerð (ESB) nr. 254/2014 um neytendaáætlun,
6. þeim ákvæðum sem þegar eru í íslenskum lögum um vernd barna og takmörkun auglýsinga, svo sem í lögum um fjölmiðla, nr. 38/2011, og lögum um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, nr. 57/2005.
Greinargerð.
Hækkun á lágmarksaldri.
Núgildandi 13 ára aldurstakmark fyrir notkun samfélagsmiðla byggist fyrst og fremst á persónuverndarlöggjöf ESB, þar sem í 1. mgr. 8. gr. reglugerðarinnar er gert ráð fyrir 16 ára aldri en aðildarríki geta kveðið á um lægri aldur, þó ekki lægri en 13 ár, eins og fram kemur í 10. gr. laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018. Þetta aldurstakmark tekur hins vegar ekki nægjanlegt mið af þeirri skaðsemi sem getur stafað af efni sem börn verða fyrir á samfélagsmiðlum, né þeim félagslega þrýstingi sem fylgir notkun þeirra. Rannsóknir Fjölmiðlanefndar og Menntavísindastofnunar Háskóla Íslands frá 2021 og 2023 hafa sýnt að mikill fjöldi barna, jafnvel undir 13 ára aldri, hefur aðgang að samfélagsmiðlum og verður þar fyrir efni sem væri, samkvæmt sjónvarps- og kvikmyndamerkingum, flokkað sem 14–18 ára efni. Sem dæmi hafa 62% stúlkna í 8.–10. bekk séð efni sem sýnir leiðir til að grenna sig verulega og þriðjungur nemenda í sömu bekkjum hefur séð efni um sjálfsskaða. Samkvæmt sömu rannsókn höfðu 27% drengja og 12% stúlkna í 4.–7. bekk grunnskóla séð auglýsingar um fjárhættuspil og 35% drengja og 20% stúlkna í 8.–10. bekk.
Hækkun lágmarksaldurs myndi skapa sterkari hindrun gegn ótímabærum aðgangi barna að slíku efni og áreiti, og veita þeim meiri tíma til að þroskast áður en þau takast á við flókið og krefjandi stafrænt umhverfi. Þetta er í samræmi við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, einkum 3. gr., sem kveður á um að hagsmunir barnsins skuli ávallt hafa forgang, og 34. og 36. gr. um vernd barna gegn kynferðislegri misnotkun og annarri notkun sem stefnir velferð þeirra í hættu.
Hertar reglur um markaðssetningu.
Börn eru sérstaklega viðkvæm fyrir áhrifum markaðssetningar og auglýsinga vegna skertrar getu til að greina á milli auglýsinga og efnis, og vegna skertrar meðvitundar um áhættu og afleiðingar, eins og fram kemur í 10. gr. laga nr. 90/2018. Í 38. gr. laga um fjölmiðla er kveðið á um að viðskiptaboð og fjarkaup skuli vera þannig að ekki valdi börnum andlegum, siðferðilegum eða líkamlegum skaða og að óheimilt sé að hvetja börn til að kaupa vöru eða telja foreldra á það. Sérstaklega er bannað að hvetja til neyslu á matvælum og drykkjarvörum sem innihalda óhóflegt magn af fitu, sykri eða salti, eins og fram kemur í c-lið sömu greinar. Þá er í 7. gr. laga um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu mælt fyrir um að sýna skuli sérstaka varkárni vegna trúgirni barna og unglinga.
Þrátt fyrir þessi ákvæði er ljóst að markviss markaðssetning og notkun persónuupplýsinga barna í viðskiptalegum tilgangi er enn viðvarandi vandamál á stafrænum vettvangi. Í 28. gr. og 36. gr. d laga um fjölmiðla er vinnsla persónuupplýsinga barna í viðskiptalegum tilgangi beinlínis bönnuð, svo sem í tengslum við beina markaðssetningu, gerð og notkun persónusniðs og einstaklingsmiðaðar auglýsingar. Þessi ákvæði þurfa að vera virkari og skýrari í framkvæmd til að koma í veg fyrir að börn séu markvisst höfð að féþúfu út frá stafrænum fótsporum þeirra. Hertar reglur myndu einnig styðja við markmið reglugerðar (ESB) nr. 254/2014 um neytendaáætlun sem tekur á ábyrgri miðlun auglýsinga til barna og baráttu gegn villandi auglýsingum á netinu.
Samþætt nálgun.
Með því að sameina hækkun lágmarksaldurs og hertar reglur um markaðssetningu er stigið heildstætt skref í átt að ábyrgari stafrænum veruleika fyrir börn. Hækkun lágmarksaldurs veitir almenna vernd gegn skaðlegu efni og félagslegum þrýstingi fyrir yngstu börnin, en hertar reglur um markaðssetningu vernda þau börn sem eru á samfélagsmiðlum fyrir sérstökum áhættum sem fylgja viðskiptalegri notkun á persónuupplýsingum þeirra og markvissri auglýsingastarfsemi. Þessi samþætta nálgun styrkir hlutverk foreldra og skóla í að fræða börn um miðlalæsi og stuðlar að því að samfélagið allt taki sameiginlega ábyrgð á velferð barna á netinu.
