Ferill 567. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word

---

157. löggjafarþing 2025–2026.

Þingskjal 960 — 567. mál.

Stjórnarfrumvarp.

Frumvarp til laga

um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997 (fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða).

Frá fjármála- og efnahagsráðherra.

1. gr.

Eftirfarandi breytingar verða á 34. gr. laganna:

1. Við 2. málsl. 1. mgr. bætist: og starfa óháð öðrum deildum.

2. 2. mgr. orðast svo:

Stjórn lífeyrissjóðs ræður forstöðumann endurskoðunardeildar eða semur við sjálf­stætt starfandi eftirlitsaðila. Hann skal hafa sérþekkingu á sviði innri endurskoðunar, hafa lokið háskólaprófi sem nýtist í starfi og búa yfir nægilegri reynslu til þess að geta sinnt starfi sínu. Hann má ekki hafa verið úrskurðaður gjaldþrota eða hafa í tengslum við atvinnurekstur hlotið dóm fyrir refsiverðan verknað samkvæmt almennum hegningar­lögum, samkeppnislögum, lögum um hlutafélög, lögum um einkahlutafélög, lögum um bókhald, lögum um ársreikninga, lögum um gjaldþrotaskipti o.fl. og ákvæðum laga um staðgreiðslu opinberra gjalda, svo og sérlögum sem gilda um aðila sem lúta opinberu eftirliti með fjármálastarfsemi. Fjármálaeftirlitið getur hvenær sem er tekið hæfi forstöðumanns endurskoðunardeildar eða sjálfstætt starfandi eftirlitsaðila til skoðunar.

3. Á eftir 4. mgr. kemur ný málsgrein, svohljóðandi:

Lífeyrissjóður skal hafa í þjónustu sinni starfsmann sem er hæfur til þess að annast ráðgjöf til stjórnar um fylgni við lög og stjórnvaldsfyrirmæli sem gilda um starfsemi sjóðsins og um áhrif breytinga á lögum og stjórnvaldsfyrirmælum á starfsemi sjóðsins.

2. gr.

Á eftir 35. gr. a laganna kemur ný grein, 35. gr. b, svohljóðandi:

Útvistun á starfsemi lífeyrissjóðs skal ekki leiða til:

1. skerðingar á gæðum eftirlitskerfis lífeyrissjóðsins,

2. óhóflegrar aukningar á rekstraráhættu lífeyrissjóðsins,

3. takmörkunar á möguleikum Fjármálaeftirlitsins til að sinna eftirliti með því hvort lífeyris­sjóðurinn uppfylli skyldur sínar,

4. skerðingar á samfelldri og fullnægjandi þjónustu við sjóðfélaga.

Lífeyrissjóður skal tilkynna Fjármálaeftirlitinu fyrir fram um útvistun mikilvægra verkefna og um breytingar á þeirri útvistun.

3. gr.

Eftirfarandi breytingar verða á 2. mgr. 36. gr. a laganna:

1. Við 1. tölul. bætist nýr stafliður, svohljóðandi: Skuldabréf samkvæmt lögum um sér­tryggð skuldabréf og samsvarandi skuldabréf útgefin í ríki innan Evrópska efnahags­svæðisins, í aðildarríki stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða í Færeyjum.

2. C-liður 2. tölul. orðast svo: Hlutir eða hlutdeildarskírteini verðbréfasjóða samkvæmt lögum um verðbréfasjóði eða tilskipun 2009/65/EB um samræmingu á lögum og stjórn­sýslu­fyrirmælum að því er varðar verðbréfasjóði (UCITS), enda séu a.m.k. 90% eigna verðbréfasjóðanna samkvæmt síðasta birta ársreikningi eða árshlutareikningi eignir skv. 1. tölul. og a- og b-lið.

3. Við a-lið 5. tölul. bætist: og önnur verðbréf sem eru ígildi hlutabréfa félaga.

4. Við a-lið 6. tölul. bætist: og afleiður sem stuðla að skilvirkri stýringu eigna sjóðsins.

4. gr.

Eftirfarandi breytingar verða á 36. gr. b laganna:

1. 2. tölul. 1. mgr. fellur brott.

2. 2. mgr. orðast svo:

Meiri hluti eigna lífeyrissjóðs skal vera ávaxtaður í:

1. eignum skv. 1. tölul. 2. mgr. 36. gr. a,

2. innlánum viðskiptabanka og sparisjóða,

3. fjármálagerningum sem eru skráðir á skipulegum markaði á Evrópska efnahags­svæðinu eða í aðildarríki Fríverslunarsamtaka Evrópu eða OECD eða hafa verið teknir til viðskipta á annars konar viðskiptavettvangi á Evrópska efnahagssvæðinu eða samsvarandi markaði í öðru ríki sem Fjármálaeftirlitið hefur viðurkennt,

4. hlutum og hlutdeildarskírteinum sjóða um sameiginlega fjárfestingu þar sem kveðið er á um heimild til innlausnar þeirra að kröfu fjárfestis á hverjum tíma.

3. 3. mgr. fellur brott.

5. gr.

Eftirfarandi breytingar verða á 36. gr. c laganna:

1. 2. mgr. fellur brott.

2. Orðin „og 2.“ í 3. mgr. falla brott.

3. 6. mgr. fellur brott.

4. Í stað orðanna „hverju félagi eða hlutdeildarskírteinum eða hlutum annarra sjóða um sameiginlega fjárfestingu eða einstakri deild þeirra“ í 7. mgr. kemur: félagi með hlutabréf sem eru skráð á skipulegum markaði eða hafa verið tekin til viðskipta á markaðstorgi fjármálagerninga.

5. 8. mgr. orðast svo:

Takmörkun skv. 1. mgr. tekur ekki til fjárfestinga í verðbréfasjóðum.

6. gr.

Við 36. gr. e laganna bætist ný málsgrein, svohljóðandi:

Lífeyrissjóður skal haga lausafjárstýringu sinni þannig að hann geti uppfyllt skuldbind­ingar sínar, sérstaklega hvað varðar væntar lífeyrisgreiðslur sjóðsins.

7. gr.

Á eftir 36. gr. g laganna koma tvær nýjar greinar, 36. gr. h og 36. gr. i, ásamt fyrirsögnum, svohljóðandi:

1. (36. gr. h.)

Verðbréfalán.

Lífeyrissjóði er heimilt að lána skuldabréf og hlutabréf sem hafa verið tekin til viðskipta á viðskiptavettvangi til lánastofnana, verðbréfafyrirtækja eða miðlægra mótaðila sem sæta opinberu varfærniseftirliti í ríki innan Evrópska efnahagssvæðisins eða í aðildarríki stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða OECD. Heimildin nær jafnframt til samsvarandi aðila í öðrum ríkjum, enda teljist eftirlit með starfsemi þeirra sambærilegt að mati Fjármálaeftirlitsins.

Samningur um verðbréfalán skal vera skriflegur. Heimilt er að gera slíkan samning beint eða með milligöngu vörsluaðila verðbréfa eða annars aðila sem hefur starfsleyfi til slíkrar starfsemi og sætir opinberu eftirliti. Uppgjör og afhending verðbréfa og trygginga skal fara fram í viðurkenndu uppgjörskerfi hjá verðbréfamiðstöð innan þeirra ríkja sem um ræðir í 1. mgr. Færslur vegna verðbréfalána skulu merktar sem slíkar í kerfi verðbréfamiðstöðvar.

Lífeyrissjóður skal á hverjum tíma geta krafist þess að verðbréfum sem hann hefur lánað verði skilað með skömmum fyrirvara.

Lántaki skal leggja fram tryggingu sem nemur a.m.k. markaðsverðmæti þeirra verðbréfa sem lánuð eru. Trygging skal endurmetin daglega og viðbótartrygging lögð fram ef verðmæti hennar fellur undir markaðsverðmæti verðbréfanna.

Heimild samkvæmt þessari grein takmarkast við 5% af heildareignum lífeyrissjóðs.

Seðlabanki Íslands getur sett reglur um framkvæmd þessarar greinar, þar á meðal um tryggingu skv. 4. mgr.

2. (36. gr. i.)

Verðmat.

Lífeyrissjóður skal hafa viðeigandi ferla til að styðja við framkvæmd fullnægjandi mats á eignum sjóðsins. Virði eigna skal metið með sama hætti og við gerð ársreiknings, sbr. 40. gr.

8. gr.

Í stað 2. mgr. 37. gr. laganna koma tvær nýjar málsgreinar, svohljóðandi:

Ef breytingar á gengi fjármálagerninga eða íslensku krónunnar eða virði fasteigna leiða til þess að fjárfesting lífeyrissjóðs fer fram úr leyfilegum mörkum samkvæmt lögum þessum á ákvæði 1. mgr. ekki við nema að því leyti að tilkynningarskylda til Fjármálaeftirlitsins helst óbreytt. Meðan svo stendur á er lífeyrissjóði óheimilt að auka við fjárfestingu sína umfram leyfileg mörk að undanskildum þegar gerðum skuldbindingum. Sama gildir ef lífeyrissjóður eignast meira en 20% af hlutafé í félagi með hlutabréf sem eru skráð á skipulegum markaði eða hafa verið tekin til viðskipta á markaðstorgi fjármálagerninga af annarri ástæðu en þeirri að hann hafi aukið við fjárfestingu sína í félaginu.

Nýlega stofnaður lífeyrissjóður eða nýlega stofnuð deild innan lífeyrissjóðs skal ná lögmæltu hámarki innan 12 mánaða frá móttöku fyrsta iðgjalds. Fjármálaeftirlitið getur þó heimilað lengri frest enda sé það augljóslega í þágu sjóðfélaga.

9. gr.

Eftirfarandi breytingar verða á 39. gr. b laganna:

1. Í stað tilvísunarinnar „2.–5. mgr. 36. gr. b“ í 2. mgr. kemur: 2., 4. og 5. mgr. 36. gr. b, 36. gr. h, 36. gr. i.

2. Við 3. mgr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Takmörkun skv. 1. málsl. tekur ekki til fjárfestinga í verðbréfasjóðum.

10. gr.

Lög þessi öðlast gildi 1. júlí 2026.

Greinargerð.

1. Inngangur.

Frumvarpið var samið í fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Í því eru lagðar til breytingar á þeim ákvæðum laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða sem fjalla um fjárfestingarheimildir og rekstur lífeyrissjóða.

2. Tilefni og nauðsyn lagasetningar.

Á undanförnum árum hafa komið fram ábendingar um að æskilegt væri að endurskoða þann lagaramma sem gildir um fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða. Hér á eftir verður m.a. gerð grein fyrir i) helstu ábendingum, ii) þeim breytingum sem hafa verið gerðar á lögum að þessu leyti á undanförnum árum og iii) reifað í stuttu máli og með myndum hvernig eignasöfn lífeyrissjóða hafa þróast.

2.1. Ábendingar um að þörf sé á breytingum.

Landssamtök lífeyrissjóða (LL) hafa bent á mikilvægi þess að reglur um fjárfestingar­heimildir lífeyrissjóða fylgi vel þróun fjármálamarkaða og eignasafna lífeyrissjóða og þeim viðfangsefnum sem þeim eru falin lögum samkvæmt.

Að mati LL snýr núverandi lagarammi magnbundinna takmarkana í lögum um lífeyrissjóði meira að formi fjárfestinga en efni og eðli þeirra og undirliggjandi áhættu. Hann gildi jafnt fyrir alla lífeyrissjóði óháð stærð þeirra, lengd skuldbindinga og áhættusniði sjóðs. Of mikil áhersla á magnbundnar takmarkanir kunni að hamla notkun skynsemisreglunnar. Því telji LL nauðsynlegt að endurskoða lagaumgjörðina.

Í sérriti Seðlabanka Íslands frá 2024, um umsvif lífeyrissjóða á fjármálamarkaði og æski­legar umbætur á löggjöf um lífeyrissjóði, kemur fram að vert sé að endurskoða fjárfest­ingar­heimildir lífeyrissjóða og þær takmarkanir sem lögin kveða á um samhliða því að kröfur til eftirlitskerfis verði efldar.

Í úttekt Alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá 2023 er lagt til að magnbundnar takmarkanir verði að mestu afnumdar, en að þær sem eftir standa séu vel rökstuddar undantekningar frá skyn­semis­reglunni. Samhliða þessu þurfi að styrkja stjórnarhætti og innra eftirlit innan lífeyris­sjóða.

2.2. Helstu breytingar á undanförnum árum sem varða fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða.

Um fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða er fjallað í VII. kafla laga um skyldutryggingu lífeyris­réttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, og reglugerð um fjárfestingarstefnu og úttekt á ávöxtun lífeyrissjóða og vörsluaðila séreignarsparnaðar, nr. 916/2009. Þá er í gildi reglu­gerð um eftirlitskerfi með áhættu lífeyrissjóða, nr. 590/2017, sem fjallar um framkvæmd áhættustýringar hjá lífeyrissjóðum.

Á síðustu árum hafa nokkrum sinnum verið gerðar breytingar á lögum og reglugerðum sem varða með beinum hætti heimildir lífeyrissjóða til fjárfestinga. Þær helstu eru reifaðar hér á eftir:

2.2.1. Afrakstur heildarendurskoðunar á löggjöf á árunum 2013–2016.

Með lögum nr. 113/2016 voru gerðar nokkuð viðamiklar breytingar á lagaákvæðum um fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða. Þær tóku gildi 1. júlí 2017 og voru afrakstur vinnu sem náði allt aftur til ársins 2013 en í byrjun þess árs skipaði fjármála- og efnahagsráðherra nefnd til þess að endurskoða lagaákvæði um fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða. Markmiðið með nefndarstarfinu var að tryggja ábyrgar fjárfestingar lífeyrissjóðanna þar sem viðhlítandi tillit væri tekið til ávöxtunar og áhættu. Í störfum sínum var nefndinni einnig falið að taka mið af ýmsum atriðum sem voru í brennidepli á starfstíma hennar, svo sem aðdraganda og afleið­ingum hruns fjármálakerfisins, skýrslu úttektarnefndar sem ríkissáttasemjari skipaði að beiðni Landssamtaka lífeyrissjóða frá 2012 um fjárfestingarstefnu, ákvarðanatöku og lagalegt umhverfi lífeyrissjóðanna í aðdraganda bankahrunsins og áætlun stjórnvalda um afnám fjármagnshafta.

Helstu breytingar sem voru gerðar með lögum nr. 113/2016 voru eftirfarandi:

Fallið var frá kröfu um að fé lífeyrissjóðs væri ávaxtað með hliðsjón af þeim kjörum sem best væru boðin á hverjum tíma með tilliti til ávöxtunar og áhættu. Í staðinn var tekin upp skynsemisregla (e. prudent person principle) sem beitt er bæði í leiðbeiningum Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) um eignastýringu lífeyrissjóða og í tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins um starfsemi og eftirlit með stofnunum sem sjá um starfstengdan lífeyri (IORP). Skynsemisreglan var útfærð í fimm liðum í lögum nr. 127/1997.

Til viðbótar voru gildandi hlutfallstakmarkanir á fjárfestingum lífeyrissjóða uppfærðar. Leyfilegum fjárfestingum var skipt í sex eignaflokka, hver með sinn bókstaf (A–F), og hug­taka­notkun færð til samræmis við hugtakanotkun í annarri löggjöf þess tíma um eftirlitsskylda aðila á fjármálamarkaði.

Fyrir árið 2016 voru ýmsar takmarkanir í lögum á fjárfestingum lífeyrissjóða, svo sem um magn tiltekinna fjárfestinga eða áhættu gagnvart einstaka útgefendum. Á þeim urðu nokkrar breytingar með nýjum lögum.

Magnbundnum takmörkunum fjárfestinga í eignaflokkana var breytt frá því sem áður hafði gilt. Breytingarnar voru nokkuð margar og takmarkanirnar útfærðar með öðrum hætti en áður svo rakning á þeim öllum yrði löng og ítarleg. Hér eru þær helstu:

2.2.2. Breytingar á árinu 2023 sem varða ákvæði um gjaldmiðlaáhættu lífeyrissjóða.

Með lögum nr. 12/2023 var heimild lífeyrissjóða til fjárfestinga í erlendum gjaldmiðlum aukin þannig að lágmark eigna lífeyrissjóðs í innlendum gjaldmiðli var lækkað úr 50% í 35%. Var þetta gert í árlegum skrefum á þann hátt að frá 2024 til 2027 lækkar lágmarkið um 1,5 prósentustig á ári en eftir það um 1 prósentustig þar til það nær 35% árið 2036. Jafnframt var lögfest að eigi síðar en árið 2027 skyldi ráðherra leggja mat á það hvort tilefni væri til að leggja til aðrar breytingar á hlutföllum lágmarksins.

Einnig var gerð sú breyting að lífeyrissjóður þurfi ekki að bregðast við ef gjaldmiðlaáhætta hans fer yfir leyfileg mörk sökum breytinga á gengi íslensku krónunnar eða verðhækkana á erlendum eignamörkuðum en á meðan það ástand varir verði honum óheimilt að auka við gjaldmiðlaáhættu sína með kaupum á eignum í erlendum gjaldmiðlum. Þá var sett það viðmið að lífeyrissjóður skuli eiga eignir í innlendum gjaldmiðli sem jafngilda væntum lífeyris­greiðsl­um sameignarhluta næstu þriggja ára. Loks var lögfest að lífeyrissjóðum beri ekki skylda til uppgjörs afleiðusamninga, sem ekki eru skráðir á skipulegan markað, samdægurs á raunvirði. Þá var kveðið skýrar á um það að lífeyrissjóðum sé heimilt að gera afleiðusamninga sem geti myndað skuld á efnahagsreikningi þeirra.

2.2.3. Heimild lífeyrissjóða til fjárfestinga í leigufélögum aukin árið 2024.

Með lögum nr. 71/2024 var lögfest aukin heimild lífeyrissjóða til að binda tiltekið hlutfall heildareigna í leigufélögum. Breytingin felur í sér að lífeyrissjóðum er heimilt að binda allt að 5% af eignasafni sínu í ákveðnum óskráðum fjármálagerningum útgefnum af fyrirtækjum sem hafa það að meginstarfsemi að leigja út íbúðarhúsnæði til einstaklinga til langs tíma. Til að liðka fyrir slíkum fjárfestingum lífeyrissjóða var hverjum og einum lífeyrissjóði jafnframt heimilað að eiga stærri hlut en 20% í slíkum félögum en þó ekki stærri en 50%.

2.2.4. Heimildir lífeyrissjóða til fjárfestingar í nýsköpunarfyrirtækjum auknar árið 2024.

Með lögum nr. 140/2024 var heimild lífeyrissjóða til fjárfestinga í hlutdeildarskírteinum eða hlutum í hverjum sjóði um sameiginlega fjárfestingu í nýsköpunarfyrirtækjum aukin úr 20% í 35%, þó með þeim takmörkunum að fjárfestingin færi aldrei umfram 1% heildareigna í hverjum sjóði.

2.3. Stærð lífeyrissjóðakerfisins og þróun helstu eignaflokka.

Íslenska lífeyrissjóðakerfið byggist á sjóðsöfnun. Grunnurinn að því lífeyrissjóðakerfi sem til staðar er í dag var lagður í kjarasamningum árið 1969. Með sjóðsöfnun leggja sjóðfélagar til hluta launa sem ætlað er að standa straum af lífeyri til æviloka í samtryggingu og séreign. Samtrygging felur í sér að lýðfræðileg áhætta og áhætta af ávöxtun eigna er borin af sjóð­félögum. Hún myndar aðra stoð lífeyriskerfisins, þar sem almannatryggingar teljast til fyrstu stoðar. Þriðja stoð kerfisins samanstendur af valfrjálsum viðbótarlífeyrissparnaði í séreign.

Á undanförnum áratugum hefur umhverfi lífeyrissjóða tekið breytingum og efnahagsáföll dunið yfir, með tilheyrandi áhrifum á ávöxtun lífeyrissparnaðar. Þrátt fyrir þessar áskoranir hefur kerfið sýnt mikla seiglu. Frá aldamótum hefur lífeyrissparnaður í formi samtryggingar og séreignar fjórfaldast á föstu verðlagi og vaxið úr því að nema um 80% af vergri lands­framleiðslu yfir í nærri tvöfalda landsframleiðslu. Þennan vöxt má rekja til hagfelldrar aldurs­samsetningar, jákvæðrar ávöxtunar lífeyrissparnaðar, hækkunar skylduiðgjalds í þrepum úr 10% í 15,5% og aukinnar þátttöku í viðbótarlífeyrissparnaði.

Í árslok 2024 nam lífeyrissparnaður landsmanna um 8.800 milljörðum kr. Þar af voru 7.300 milljarðar kr. í samtryggingardeildum og 1.500 milljarðar kr. í séreignardeildum. Lífeyris­sjóð­irnir eru ráðandi afl á fjármálamarkaði og stærri en innlenda bankakerfið og vátrygginga­félög­in samanlagt eins og mynd 2 sýnir. Lífeyrissjóðir eru umsvifamiklir á íslenskum verðbréfa­markaði og fara samanlagt með um 30% af markaðsvirði hlutabréfa sem skráð eru á aðal­mark­aði Kauphallarinnar og 60% innlendra ríkisverðbréfa.

Ef litið er til stærðar lífeyriskerfisins sem hlutfalls af vergri landsframleiðslu raðar Ísland sér í 3. sæti meðal OECD-ríkja á eftir Danmörku og Hollandi. Sérstaða lífeyriskerfisins hér á landi felst í algjörri skylduaðild að samtryggingardeildum og þeirri staðreynd að meginhluti ellilífeyris kemur frá lífeyrissjóðum en ekki hinu opinbera. Þá byggist lífeyrissjóðakerfið á sjóðsöfnun en í flestum öðrum ríkjum er meginuppistaða lífeyrisgreiðslna frá gegnum­streymiskerfi hins opinbera sem fjármagnað er með sköttum.

Breytt fjárfestingaumhverfi hefur sett sitt mark á fjárfestingar lífeyrissjóða. Þegar lög um lífeyrissjóði tóku gildi árið 1997 voru verðtryggðir vextir á bilinu 5–6%. Síðan þá hefur langtímaleitni vaxta verið niðurhallandi, bæði innan lands og á alþjóðavísu. Þetta hefur kallað á stefnubreytingu og hafa fjárfestingar lífeyrissjóða þróast frá því að vera að mestu í innlend­um skuldabréfum yfir í fjölbreyttari eignaflokka með áherslu á áhættudreifingu og ávöxtun til lengri tíma eins og sjá má á mynd 3. Samhliða þessum breytingum hafa orðið meiri skamm­tímasveiflur í ávöxtun.

Frá aldamótum hefur vægi hlutabréfa og hlutdeildarskírteina hækkað úr tæpum 40% í nær 60% af heildareignum. Framan af var meiri hluti fjárfestinga lífeyrissjóða í íslenskum ríkis­tryggð­um skuldabréfum og sjóðfélagalánum. Vægi hlutabréfa, hlutdeildarskírteina og erlendra fjárfestinga hefur hins vegar aukist undanfarna áratugi samhliða vaxandi fjárfest­ingar­þörf, fjölbreyttari fjárfestingarkostum, rýmkun fjárfestingarheimilda og lækkun vaxta. Fjárfestingar lífeyrissjóða í erlendum verðbréfum hófust í kjölfar gildistöku EES-samningsins árið 1994. Á skömmum tíma jókst vægi erlendra eigna hratt og var um 20% um aldamótin. Fram til ársins 2009 hækkaði hlutfallið í um 30%, en tók síðan að lækka og fór um tíma í 21% meðan fjármagnshöft voru við lýði. Þessa lækkun má einnig rekja til samkomulags sem lífeyrissjóðir gerðu við Seðlabanka Íslands um kaup á íbúðabréfum að nafnvirði 90 milljarðar kr. gegn greiðslu í evrum um mitt ár 2010. Frá afnámi fjármagnshafta árið 2017 hefur hlutfall erlendra eigna aukist verulega og nemur nú rúmlega 40% af heildareignum lífeyrissjóða, í samtryggingu og séreign. Erlend verðbréfaeign hefur í gegnum árin að mestu leyti verið í erlendum sjóðum.

Í alþjóðlegum samanburði er eignasamsetning lífeyrissjóða áþekk því sem þekkist í öðrum OECD-ríkjum eins og sjá má á mynd 4. Ef eingöngu er litið til Norðurlandanna er vægi hlutabréfa og sjóða að meðaltali 49% en 41% hér á landi. Hæst er það í Svíþjóð, um 81%, en lægst í Danmörku, 24%.

2.4. Grænbók um lífeyrismál.

Í mars 2023 skipaði fjármála- og efnahagsráðherra starfshóp sem falið var það verkefni að vinna grænbók um lífeyriskerfið. Um tilurð verkefnisins og skipan starfshópsins er fjallað í skipunarbréfi hópsins sem birt var með fréttatilkynningu ráðuneytisins á vefsíðu þess 24. mars 2023. Vinnu við grænbókina er ekki lokið.

2.5. Samantekt.

Á þeim tíma sem liðinn er frá því að fyrsta heildarlöggjöfin var sett um starfsemi lífeyris­sjóða á Íslandi árið 1997 hefur orðið mikil þróun á eignasöfnum lífeyrissjóða, regluverki og þekkingu og færni sjóðanna til umsýslu eignasafna.

Sem dæmi má nefna að eignir lífeyrissjóða hafa vaxið úr liðlega 1.000 milljörðum kr. árið 1997 í um 8.700 milljarða kr. miðað við október 2025. Þá hafa eignir sjóðanna sem hlutfall af vergri landsframleiðslu farið úr um 65% árið 1997 í um 180% árið 2024. Á tímabilinu hafa verið gerðar fjölmargar breytingar á ákvæðum laga um fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða. Margar þeirra hafa verið gerðar til að bregðast við sértækum aðstæðum, svo sem ágöllum í lögunum, eða til að opna fyrir möguleika á fjárfestingum í tilteknum tegundum fjármála­gerninga. Árið 2016 voru lögfestar umfangsmiklar breytingar á VII. kafla laganna sem varða fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða eins og nánar er rakið í skjali þessu. Þær fólu m.a. í sér lögfestingu svokallaðrar skynsemisreglu við fjárfestingarákvarðanir og stýringu eignasafna lífeyrissjóða. Eftir sem áður var haldið fast í það fyrirkomulag að hafa í lögum nokkuð ítarlegar reglur um magntakmarkanir.

Á síðasta áratug hefur byggst upp reynsla af beitingu þeirra fjárfestingarheimilda sem settar voru í lög árið 2016 og í ljós hafa komið annmarkar sem þarft þykir að taka á. Þá hefur skyn­semisregla fest sig í sessi á alþjóðavísu sem ákjósanlegt viðmið í fjárfestingum lífeyrissjóða. Á síðustu misserum hefur kastljósið færst að mikilvægi þess að magntakmarkanir dragi ekki úr möguleikum lífeyrissjóða til að beita skynsemisreglunni. Því þykir tímabært að gera þær breytingar á lögum nr. 129/1997 sem hér eru lagðar til og nánar er fjallað um í 3. kafla.

Í frumvarpinu eru ekki lagðar til breytingar á þeirri þrepaskiptu árlegu rýmkun sem gildir um heimildir lífeyrissjóða til fjárfestinga í erlendum gjaldmiðlum. Sú rýmkun nær til ársins 2036. Eins og fram kemur í kafla 2.2.2 var samhliða lögfestingu hennar árið 2023 ákveðið að ráðherra skyldi leggja mat á það eigi síðar en árið 2027 hvort tilefni væri til að leggja til aðrar breytingar á hlutföllum þess lágmarks sem um það gildir. Gert er ráð fyrir að sú skoðun muni fara fram sérstaklega og hefur hún ekki verið hluti af undirbúningi þessa lagafrumvarps.

3. Meginefni frumvarpsins.

Lagðar eru til breytingar á lagaákvæðum sem gilda um þær magntakmarkanir sem lífeyris­sjóðum er gert að fylgja við fjárfestingar. Með breytingunum er ekki ætlunin að kollvarpa því fyrir­komulagi sem komið var á með lögum árið 2016 heldur gera á því æskilegar umbætur með því að rýmka nokkrar takmarkanir, einfalda framsetningu og sníða af vankanta sem komið hafa fram í framkvæmd. Öll rýmkun á lögbundnum takmörkunum felur í sér að megin­reglan sem nefnd hefur verið skynsemisregla, og fram kemur í 36. gr. laga um skyldu­tryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, fær meira vægi í starfsemi sjóðanna. Í skynsemis­regl­unni felst krafa um að fjárfestingarstefna lífeyrissjóða sé sett fram af ábyrgð og hún taki mið af skuldbindingum og hlutverki hvers lífeyrissjóðs. Jafnframt eru lagðar til breytingar sem varða rekstur, innra eftirlit og innri endurskoðun lífeyrissjóða.

Eftirfarandi eru helstu breytingar sem varða magntakmarkanir:

Samhliða eru lagðar til eftirfarandi breytingar á rekstri, innra eftirliti og innri endurskoðun lífeyrissjóða:

4. Samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar.

Fyrirhuguð lagasetning fjallar um fjárfestingarheimildir og rekstur allra lífeyrissjóða. Tillögurnar hafa ekki bein áhrif á stjórnarskrárvarin réttindi sjóðfélaga og af þeim sökum var ekki talið tilefni til að kanna sérstaklega samræmi við stjórnarskrá. Breytingunum er ætlað að auðvelda lífeyrissjóðum að haga fjárfestingum sínum þannig að þeir geti með sem bestu móti staðið undir greiðslu lífeyris til framtíðar, sjóðfélögum til hagsbóta. Ekki er talið að laga­setn­ingin brjóti í bága við neinar alþjóðlegar skuldbindingar Íslands.

5. Samráð.

Efni frumvarpsins snertir einkum lífeyrisþega og lífeyrissjóði. Það var samið í ráðuneytinu í samráði við tilnefnda fulltrúa frá Landssamtökum lífeyrissjóða og Seðlabanka Íslands. Þá voru áform um lagabreytingar kynnt Samtökum atvinnulífsins og Alþýðusambandi Íslands fyrir birtingu þeirra í samráðsgátt stjórnvalda.

Í tilefni af frumvarpsvinnunni var haldin málstofa 4. desember 2025 þar sem æskileg umgjörð um fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða var til umræðu. Efni hennar var tekið upp og gert aðgengilegt á heimasíðu Landssamtaka lífeyrissjóða, ll.is.

Áform um lagabreytingarnar voru send öðrum ráðuneytum til umsagnar 13. nóvember 2025 en engar efnislegar athugasemdir bárust. Áform um lagabreytingar voru birt í samráðs­gátt stjórnvalda 9.–18. febrúar 2026 (mál nr. S-35/2026).

Tólf umsagnir bárust um áformin, frá eftirfarandi aðilum: Almenna-Lífsverki lífeyrissjóði, Félagi íslenskra tryggingastærðfræðinga, Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, Festu lífeyris­sjóði, Seðlabanka Íslands, Landssamtökum lífeyrissjóða, Stapa lífeyrissjóði, Kauphöll Íslands hf., Talnakönnun hf., Alþýðusambandi Íslands, tryggingastærðfræðingi og Samtökum iðnað­ar­ins. Enginn umsagnaraðila lagðist gegn þeim áformum að lögfestar yrðu rýmkanir á þeim magn­takmörkunum sem gilda um fjárfestingar lífeyrissjóða og töluverður samhljómur var í umsögn­um um að fagna þeim áformum.

Í umsögnum frá Almenna-Lífsverki lífeyrissjóði, Félagi íslenskra tryggingastærðfræðinga, Festu lífeyrissjóði, Landssamtökum lífeyrissjóða, Stapa lífeyrissjóði, Talnakönnun hf., Sam­tök­um atvinnulífsins, Alþýðusambandi Íslands og tryggingarstærðfræðingi var ýmist varað við eða lagst gegn þeim áformum að ráðast í þær breytingar að færa kröfur til trygginga­stærð­fræðinga til samræmis við kröfur sem gerðar eru til þeirra sem annast samsvarandi verkefni hjá vátryggingafélögum og starfstengdum eftirlaunasjóðum. Í stuttu máli kom fram í umsögn­um að umræddar breytingar væru ekki líklegar til að leiða til ávinnings fyrir íslenska lífeyris­sjóði og sjóðfélaga þeirra.

Í umsögn Seðlabanka Íslands kom fram að hann styddi fyrirhugaðar breytingar en að bank­inn hefði við undirbúning lagasetningarinnar lagt til fleiri tillögur að mótvægisaðgerðum en þær sem fram koma í áformaskjalinu. Í því samhengi var m.a. vísað til tillagna sem varða hæfi og hæfni stjórnarmanna og lykilstarfsmanna og önnur atriði sem varða stjórnarhætti og eru samkynja þeim reglum sem gilda á fjármála- og vátryggingamarkaði og um stofnanir sem sjá um starfstengdan lífeyri.

Í sameiginlegri umsögn Samtaka atvinnulífsins og Alþýðusambands Íslands var áréttuð fyrri afstaða til þeirra sjónarmiða sem fram koma í sérriti Seðlabankans um nauðsyn þess að samliða breytingum á fjárfestingarheimildum verði gerðar breytingar á stjórnarháttum og stjórnkerfi lífeyrissjóðanna. Í því samhengi var vísað til þess að lífeyrissjóðir væru ólíkir fjármálastofnunum þar sem meginmarkmið þeirra væri að tryggja réttindi sjóðfélaga. Einnig að lögð væri áhersla á að frjálsir kjarasamningar væru virtir, þar á meðal það stjórnskipulag sem mótað hefur verið á grundvelli þeirra.

Í umsögn Samtaka iðnaðarins var m.a. tekið fram að rýmkanir á magntakmörkunum gætu skapað svigrúm til aukinnar þátttöku lífeyrissjóða í fjármögnun nýsköpunar og vaxtarfyrir­tækja.

Í umsögn Kauphallar Íslands hf. var komið á framfæri nokkrum athugasemdum vegna útfærslu boðaðra áforma, m.a. um að gætt yrði að því að auka gagnsæi um fjárfestingar líf­eyris­sjóða, að skoðað yrði að heimila lífeyrissjóðum að eiga hærri en 20% hlutdeild í einstök­um félögum sem skráð eru á skipulegum verðbréfamarkaði, að tekin yrðu af öll tvímæli um að eignir sem skráðar eru á skipulegan markað eða markaðstorg fjármálagerninga mætti bókfæra í þeim gjaldmiðli sem viðskipti með eignirnar fara fram í á viðkomandi markaði og loks að þeirri breytingu yrði bætt við að sjóðfélögum lífeyrissjóða yrði heimilt að stýra sjálfir fjárfestingu viðbótarlífeyrissparnaðar.

Drög að frumvarpi voru kynnt í samráðsgátt stjórnvalda 26. febrúar 2026 (mál nr. S-52/2026). Opið var fyrir umsagnir til 5. mars 2026.

Efni frumvarpsins var í samræmi við áformin sem kynnt voru í samráðsgáttinni að því frátöldu að í ljósi framkominnar gagnrýni var horfið frá því að leggja til boðaðar breytingar á ákvæðum sem varða tryggingastærðfræðinga. Þær breytingar sem lagðar eru til og varða innri endurskoðun, útvistun, lausafjárstýringu og verðmat eru að mati ráðuneytisins hæfilegt mót­vægi við þeim rýmkunum á magntakmörkunum á fjárfestingum lífeyrissjóða sem felast í frum­varp­inu. Við útfærslu frumvarpsákvæða var horft til ábendinga frá Kauphöllinni en ekki var talið heppilegt að stíga frekari skref við rýmkun magntakmarkana eða viðbætur við frumvarpið að svo stöddu.

Átta umsagnir bárust um frumvarpsdrögin frá eftirfarandi aðilum: Kauphöll Íslands hf., VR, Almenna-Lífsverki lífeyrissjóði, Landssamtökum lífeyrissjóða, Samtökum atvinnu­lífs­ins, Seðlabanka Íslands, Félagi innri endurskoðunar og Alþýðusambandi Íslands.

Í umsögn Kauphallar Íslands hf. er gerð athugasemd við að ekki standi til að gera breyt­ingar á heimildum lífeyrissjóða til að fjárfesta í skráðum félögum. Bent er á að ekki séu öll félög stór sem séu skráð á markaði. Kauphöllin hvetur til að þetta atriði verði endurskoðað en að öðrum kosti verði gerðar viðbótarbreytingar á 2. mgr. 37. gr. draganna sem fjalla um fjárfestingar sem fara fram úr leyfilegum mörkum.

Í umsögn VR er lagst gegn þeirri breytingu að fallið verði frá því að lífeyrissjóðum verði í fjárfestingum sínum skylt að setja sér siðferðileg viðmið og þess í stað verði þeim einungis heimilt að taka tillit til áhrifa fjárfestinga á umhverfisþætti, félagslega þætti og stjórnarhætti.

Í umsögn Almenna-Lífsverks lífeyrissjóðs er framkomnum frumvarpsdrögum fagnað og tillögur í því taldar til bóta. Vakin er athygli á að ákvæði b-liðar 5. gr. frumvarpsdraganna þarfnist endurskoðunar og breytt orðalag lagt til.

Í umsögn Landssamtaka lífeyrissjóða er drögunum fagnað og tekið fram að samtökin telji að í þeim felist veruleg réttarbót fyrir lífeyrissjóði, sjóðfélaga þeirra og efnahagslífið í heild. Samtökin telji mikilvægt að ekki leiki vafi á því hvernig túlka beri þá breytingu sem lögð er til og varðar heimildir lífeyrissjóða til að taka tillit til áhrifa fjárfestinga á umhverfisþætti og félagslega þætti auk stjórnarhátta. Þá er lögð til breyting á b-lið 5. gr. frumvarpsins. Loks er tekið fram að óljóst sé af drögunum til hvaða atriða Fjármálaeftirlitið eigi að horfa við veitingu heimildar skv. 8. gr. frumvarpsdraganna.

Í umsögn Samtaka atvinnulífsins er tekið undir mikilvægi þess að vægi skynsemis­reglunnar verði aukið. Þá ítreka þau áður framkomin sjónarmið samtakanna um að staðinn verði vörður um stjórnskipan lífeyrissjóða og að frjálsir kjarasamningar um málefni lífeyris­sjóða verði virtir. Samtökin gera athugasemdir við þá nýbreytni í drögunum að lífeyrissjóðum verði skylt að hafa sérstakan starfsmann sem sé hæfur til að annast ráðgjöf til stjórnar vegna þess sem viðkemur lagaumhverfi lífeyrissjóða. Telja þau vandséð að einn tiltekinn starfsmaður geti borið ábyrgð á slíku og að sú ábyrgð hvíli sameiginlega á stjórn lífeyrissjóða. Þá gera samtökin athugasemdir við að nýtt ákvæði um UFS-þætti leysi af hólmi ákvæði um skyldu til að taka tillit til siðferðilegra viðmiða í fjárfestingum. Benda samtökin á að tilvitnun til IORP II í þessu samhengi sé í reynd gullhúðun þótt efni hennar sé skynsamlegt en hafa verði í huga að það sé grundvallarhlutverk lífeyrissjóða að ná sem mestri ávöxtun á fjármuni sjóðfélaga. Telja samtökin að skýrt þurfi að vera að breytingin geti ekki komið niður á sjónarmiðum um bestu mögulegu áhættuvegnu ávöxtun fjármuna í vörslu lífeyrissjóða. Loks gera samtökin athugasemd við að heimildir lífeyrissjóða til fjárfestinga í skráðum félögum séu ekki rýmkaðar og taka þau undir sjónarmið Kauphallar Íslands hf. hvað þetta atriði varðar.

Í umsögn Seðlabanka Íslands er tekið fram að hvað sem segja megi um skilvirkni magn­bund­inna takmarkana á fjárfestingum lífeyrissjóða gegnum tíðina verði að árétta að töluverðar hættur geti falist í verulegum tilslökunum á þeim án tilsvarandi mótvægisaðgerða. Bankinn sé fylgjandi meira frelsi í fjárfestingum sjóðanna en telji jafnframt mikilvægt að samhliða verði stigin stærri skref í að efla kröfur til stjórnarhátta og innra eftirlits lífeyrissjóða þannig að ákvarðanir byggist á traustu skipulagi og vandaðri áhættustýringu. Bankinn vísar til þess að hann hafi lagt til að stjórn og framkvæmdastjóra verði gert að uppfylla sams konar kröfur um hæfi og hæfni stjórnar og gildi almennt á fjármálamarkaði, að slíkar kröfur nái einnig til lykil­starfsmanna og að litið verði til samsetningar stjórnar í heild. Tillögunum sé ekki ætlað að hafa áhrif á það fulltrúalýðræði og jafnræði launafólks og atvinnurekenda sem Alþýðu­sam­band Íslands og Samtök atvinnulífsins hafa vísað til í sínum umsögnum. Þá hafi bankinn lagt til ákvæði sem ætlað sé að draga úr mögulegum hagsmunaárekstrum. Loks er tekið fram að það sé óheppilegt að framkomnar athugasemdir við áform um að leggja til breytingar á ákvæðum sem varða tryggingastærðfræðinga hafi orðið til þess að fallið hafi verið frá þeim breytingum.

Í umsögn Félags um innri endurskoðun er þeim breytingum sem varða stjórnarhætti, eftirlit, áhættustýringu og innri endurskoðun fagnað. Gerð er athugasemd við orðalag 2. mgr. 34. gr. laganna og tekið fram að ákvæðið skorti umfjöllun um umboð innri endurskoðunar sem stjórn beri ábyrgð á.

Í umsögn Alþýðusambands Íslands er tekið undir mikilvægi þess að vægi skynsemis­regl­unnar verði aukið. Þá er áréttað að aðilar vinnumarkaðarins séu einhuga um mikilvægi þess að staðinn verði vörður um stjórnskipan lífeyrissjóða og að frjálsir kjarasamningar um málefni lífeyrissjóða verði virtir, þar á meðal það stjórnskipulag lífeyrissjóða sem mótað hefur verið á grundvelli þeirra. Þá eru gerðar athugasemdir við nýja 5. mgr. 34. gr. sem kveður á um að lífeyrissjóðum verði skylt að hafa sérstakan starfsmann sem hæfur er til þess að annast ráðgjöf til stjórnar um atriði sem varða fylgni við lög. Minnt er á að lífeyrissjóðum er gert að fylgja ýmsum lögum í starfsemi sinni og vandséð sé að einn starfsmaður geti borið ábyrgð á að meta áhrif allra lagabreytinga; sú ábyrgð hvíli sameiginlega á stjórn lífeyrissjóðs. Loks er tekið fram að meginefni frumvarpsdraganna falli ekki vel að því að hverfa frá þeirri lögboðnu skyldu lífeyrissjóða að setja sér siðferðileg viðmið í fjárfestingum. Minnt er á stefnu sambandsins í lífeyrismálum en í henni sé lögð áhersla á að fjárfestingar lífeyrissjóða byggist á skýrum siðferðilegum og samfélagslegum viðmiðum og gert ráð fyrir að lífeyrissjóðir taki upp alþjóðlega viðurkennd viðmið um ábyrgar fjárfestingar.

Í ljósi framkominna athugasemda í umsögnum hafa verið gerðar þær breytingar á frumvarpinu að fallið hefur verið frá því að leggja til breytingar á 5. tölul. 1. mgr. 36. gr. laganna sem kveður á um að lífeyrissjóðum sé skylt að setja sér siðferðileg viðmið í fjárfestingum. Af umsögnum verður ráðið að sú breyting þykir óljós og hún virðist töluvert umdeild en er að mati ráðuneytisins ekki nauðsynlegur liður í rýmkunum magntakmarkana vegna fjárfestinga lífeyrissjóða. Af þessum sökum telst hún þurfa nánari skoðunar við. Í frum­varpinu eru ekki lagðar til neinar breytingar á ákvæðum sem varða tryggingastærðfræðinga en framkomnar athugasemdir Seðlabanka Íslands varðandi viðurkenningu þeirra munu verða teknar til nánari skoðunar innan ráðuneytisins. Ekki er fallist á framkomin sjónarmið um að ekki sé tilefni til að lífeyrissjóðir hafi sérstakan starfsmann sem hafi það hlutverk að kanna fylgni við lög og reglur. Með því að kveða á um slíkt er ekki hróflað við ábyrgð og skyldum stjórnar sjóðanna heldur ýtt undir mikilvægi þess að fylgni við lög og reglur sé kerfisbundið til skoðunar innan sjóðanna. Ekki eru lagðar til breytingar á heimild til fjárfestinga í félögum sem skráð eru á markað á Íslandi. Er þar einkum tekið mið af því að slík breyting hefur ekki fengið nægilega umræðu í því samráðsferli sem átt hefur stað við vinnslu frumvarpsins. En lagðar eru til breytingar sem ætlað er að mæta þeim aðstæðum að lífeyrissjóðir fari upp fyrir lögbundið hámark um eignarhald í þeim félögum án þess að hafa sjálfir aukið fjárfestingu sína í þeim. Til samræmis við tillögu Landssamtaka lífeyrissjóða er lagt til að lán lífeyrissjóða á hluta- og skuldabréfum til aðila í aðildarríkjum OECD utan Evrópska efnahagssvæðisins og Fríverslunarsamtaka Evrópu verði ekki háð því að Fjármálaeftirlitið hafi metið eftirlit með starfsemi þeirra sambærilegt við eftirlit í ríkjum á Evrópska efnahagssvæðinu og í aðildar­ríkjum Fríverslunarsamtaka Evrópu. Einnig er til samræmis við tillögu landssamtakanna og Almenna-Lífsverks lífeyrissjóðs lagt til að fyrirhuguð takmörkun skv. 2. mgr. 36. gr. b laganna verði látin ná til allra eigna lífeyrissjóða en ekki aðeins eigna skv. 2.–6. tölul. 2. mgr. 36. gr. a. Með tilliti til umsagnar Félags um innri endurskoðun er lagt til að kveðið verði á um að stjórn lífeyrissjóðs ráði forstöðumann endurskoðunardeildar eða semji við sjálfstætt starfandi eftirlitsaðila, auk þess sem aukið verði við hæfiskröfur til viðkomandi með hliðsjón af kröfum til forstöðumanna endurskoðunar­deilda fjármálafyrirtækja.

6. Mat á áhrifum.

6.1. Áhrif á hagkerfið.

Frumvarpið felur í sér tillögur að lagabreytingum sem styðja við möguleika lífeyrissjóða til þess að ávaxta eignir í eignasafni með sem bestu móti að teknu tilliti til áhættu. Aukin ávöxtun gæti leitt til hærri lífeyristekna ellilífeyrisþega frá lífeyrissjóðum og minni útgjalda almannatrygginga hins opinbera. Mikilvægt er að lækka kostnað og fækka hindrunum sem draga úr ávöxtunarmöguleikum sjóðanna, m.a. svo þeir geti staðið undir fyrirséðri vaxandi öldrunarbyrði. 

Ekki er fyrirséð að rýmri heimildir lífeyrissjóða til fjárfestinga hafi til skamms tíma mikil áhrif á verðbréfaviðskipti eða verðþróun á markaði. Þó standa vonir til þess að tillaga um heimild fyrir lífeyrissjóði til þess að lána verðbréf geti dýpkað verðbréfamarkað hér á landi og stuðlað að bættri verðmyndun.

Rýmkun heimilda til fjárfestingar lífeyrissjóða í óskráðum eignum er til þess fallin að efla getu þeirra til þátttöku í nýsköpunarverkefnum. Nýsköpunar- og sprotafyrirtæki hafa yfirleitt ekki aðgengi að fjármögnun á skráðum mörkuðum fyrr en á síðari stigum lífsferils síns. Nýsköpun getur stutt við aukna framleiðni hagkerfisins sem stutt getur við lífsgæði íbúa landsins.

6.2. Áhrif á lífeyrissjóði.

Markmið tillagnanna er að gera umbætur á umgjörð um fjárfestingar lífeyrissjóða og gera þeim betur kleift að beita skynsemisreglu við stýringu eigna sjóðfélaga þannig að taka megi með sem bestum hætti tillit til aðstæðna og samsetningar hvers lífeyrissjóðs. Með því móti eru líkur á að eignir lífeyrissjóðs geti betur staðið undir greiðslu lífeyris.  

Með breytingunum sem lagðar eru til er lögð minni áhersla á formskilyrði fjárfestinga þannig að fjárfestingar lífeyrissjóða taki betur mið af raunverulegri áhættu undirliggjandi eignar. Þó nokkur kostnaður hefur fallið til hjá lífeyrissjóðum við að uppfylla formskilyrði gild­andi laga við fjárfestingar lífeyrissjóða, án þess þó að það hafi áhrif á raunverulega áhættu fjárfestinga. Ætlunin er að draga úr þeim kostnaði og auka hagræðingartækifæri lífeyrissjóða með þessu frumvarpi.

Í frumvarpinu felast jafnframt tillögur að breyttum reglum um rekstur, innra eftirlit og innri endurskoðun lífeyrissjóða sem gætu fjölgað eftirlitsverkefnum í lífeyrissjóðum.

6.3. Áhrif á sjóðfélaga.

Tillögur frumvarpsins miða að því að lífeyrissjóðir hafi tækifæri til þess að ávaxta eignasöfn með sem bestum hætti innan marka skynsemisreglunnar. Aukin ávöxtun eignasafna getur leitt til hærri lífeyrisréttinda.

6.4. Áhrif á jafnrétti kynjanna.

Aldraðar konur hafa almennt lægri tekjur en aldraðir karlar. Bil milli lífeyristekna karla og kvenna er u.þ.b. 5% á Íslandi, sem er það minnsta á Norðurlöndunum og meðal þess minnsta sem þekkist innan OECD. 

Þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru ekki taldar hafa í för með sér áhrif á jafnrétti kynjanna umfram núgildandi lög. 

6.5. Áhrif á stjórnsýslu.

Áhrif innan stjórnsýslunnar verða einkum á Fjármálaeftirlitið innan Seðlabankans. Í frumvarpinu felast tillögur að breyttum reglum um rekstur, innra eftirlit og innri endurskoðun lífeyrissjóða sem gætu leitt til fleiri eftirlitsverkefna hjá Fjármálaeftirlitinu. Eftirlitið er talið í stakk búið til að takast á við áformaðar breytingar.  

6.6. Áhrif á ríkissjóð.

Hærri ávöxtun eigna lífeyrissjóðanna og aukin réttindi úr þeim gætu leitt til lægri greiðslna lífeyris úr almannatryggingum. Hver þau áhrif gætu orðið er ekki fyrirséð. Þá er ekki hægt að útiloka breytingar á tekjum í framtíðinni, svo sem á eftirlitsgjaldinu sem stendur undir starfsemi Fjármálaeftirlitsins. 

Um 1. gr.

Um a-lið. Lagt er til að skerpt verði á óhæði þess sem annast innri endurskoðun til þess að stuðla að því að greining og ráðgjöf hans verði óháð og hlutlæg. Ef innri endurskoðandi er starfsmaður lífeyrissjóðs skal hann svara beint til stjórnar og starfa óháð þeim einingum sem hann endurskoðar. Hann skal ekki annast önnur störf nema tryggt sé að þau skerði ekki óhæði hans. Laun hans mega ekki byggjast á árangri þeirra eininga sem hann endurskoðar. Ekki má fela endurskoðanda eða endurskoðunarfyrirtæki sem sinnir ytri endurskoðun að sinna innri endurskoðun.

Um b-lið. Lagt er til að kveðið verði á um að stjórn ráði forstöðumann endur­skoðunar­deildar eða semji við sjálfstætt starfandi eftirlitsaðila til að skerpa á umboði þess sem annast innri endurskoðun og sjálfstæði hans gagnvart öðrum einingum lífeyrissjóðs. Þá er lagt til að í stað þess að mæla fyrir um að eftirlitsaðili geti verið löggiltur endurskoðandi eða sá sem hlotið hefur viðurkenningu Fjármálaeftirlitsins verði kveðið á um að hann hafi sér­þekkingu á sviði innri endurskoðunar. Almennt má ætla að það eigi við um endurskoðendur og endur­skoðunarfyrirtæki samkvæmt lögum um endurskoðendur og endurskoðun, nr. 94/2019, og þá sem hafa viðurkennda fagvottun á sviði innri endurskoðunar. Aðrir kunna þó einnig að búa yfir nauðsynlegri sérþekkingu á innri endurskoðun. Jafnframt er gert ráð fyrir því að hann verði að hafa lokið háskólaprófi sem nýtist í starfi, búi yfir nægilegri reynslu, hafi ekki verið úrskurðaður gjaldþrota og hafi ekki brotið gegn tilgreindum lögum. Kröfurnar byggjast á kröfum til forstöðumanna endurskoðunardeilda fjármálafyrirtækja í 2. mgr. 16. gr. laga um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002. Þá verði tekið fram að Fjármálaeftirlitið geti hvenær sem er tekið hæfi viðkomandi til skoðunar telji það tilefni til þess.

Um c-lið. Lagt er til að lífeyrissjóðum verði skylt að hafa starfsmann í sinni þjónustu sem er hæfur til þess að annast ráðgjöf til stjórnar um fylgni við lög og stjórnvaldsfyrirmæli sem gilda um starfsemi sjóðsins og um áhrif breytinga á lögum og stjórnvaldsfyrirmælum á starfsemi sjóðsins. Lagaumhverfi lífeyrissjóða hefur orðið flóknara með tímanum. Þeir þurfa ekki aðeins að gæta ákvæða laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og stjórnvaldsfyrirmæla sem eru sett á grundvelli þeirra heldur einnig að margvíslegri annarri löggjöf, svo sem um verðbréfaviðskipti, sjálfbærniupplýsingar og stafrænt öryggi. Því er orðið brýnna en áður að stjórnir lífeyrissjóða hafi aðgang að sérhæfðri ráðgjöf um fylgni við lög og stjórnvaldsfyrirmæli sem gilda um starfsemi þeirra og um breytingar á þeirri löggjöf. Viðkomandi gæti einnig komið að mati áhættustýringar lífeyrissjóðs á hlítingaráhættu, sem er hætta á tjóni vegna brota á lögum, stjórnvaldsfyrirmælum, samþykktum og öðrum viðmiðum sem sjóði ber að fara eftir og er liður í rekstraráhættu. Hvorki er áskilið að viðkomandi starfi eingöngu við ráðgjöf samkvæmt ákvæðinu né að hann sé starfsmaður viðkomandi sjóðs. Þannig kæmi t.d. til greina að kaupa slíka þjónustu frá utanaðkomandi aðila.

Um 2. gr.

Ákvæði 1. mgr. setur útvistun á starfsemi lífeyrissjóða lágmarksskilyrði til að hún komi ekki niður á starfsemi sjóðanna, eftirliti Fjármálaeftirlitsins eða þjónustu við sjóðfélaga. Skil­yrðin byggjast á ákvæðum 2. mgr. 22. gr. laga um starfstengda eftirlaunasjóði, nr. 74/2025. Umfang og eðli þeirra verkefna sem lífeyrissjóðir kjósa að útvista er breytilegt eftir sjóðum og mikilvægi þeirra er mismunandi með tilliti til starfsemi og lögbundins hlutverks lífeyris­sjóða. Mikilvægt er að lífeyrissjóður auðkenni slík verkefni og tryggi að útvistun þeirra rýri hvorki virkt eftirlit né leiði til óhóflegrar aukningar á rekstraráhættu. Í öllum tilvikum ber stjórn lífeyrissjóðs ábyrgð á verkefnum og því að farið sé að lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og annarri löggjöf sem gildir um starfsemi sjóðsins, hvort sem verkefnum er útvistað eða ekki. Af því leiðir að tryggja þarf fullnægjandi þekkingu innan lífeyrissjóðsins til að sinna virku eftirliti og eftirfylgni með útlistuðum verkefnum.

Í 2. mgr. er lífeyrissjóðum falið að tilkynna Fjármálaeftirlitinu fyrir fram um útvistun mikilvægra verkefna og um breytingar þar á til að auðvelda Fjármálaeftirlitinu að hafa eftirlit með útvistuninni og þeim verkefnum sem er úthlutað. Við mat á því hvað teljist til mikilvægra verkefna er unnt að líta til leiðbeinandi tilmæla Seðlabanka Íslands um útvistun, nr. 1/2025. Þar kemur fram að til mikilvægra verkefna teljist lykilstarfssvið eftirlitsskylds aðila, til að mynda eigna- og áhættustýring, og þegar við á innri endurskoðun, regluvarsla og starfssvið tryggingastærðfræðings, önnur verkefni sem eru nauðsynleg til að eftirlitsskyldur aðili geti tryggt rekstrarsamfellu og/eða uppfyllt skyldur samkvæmt lögum og stjórnvaldsfyrirmælum, önnur starfsemi sem krefst starfsleyfis og verkefni sem hafa veruleg áhrif á m.a. áhættu­stýringu og fjárhagslega afkomu eftirlitsskylds aðila.

Um 3. gr.

Um a-lið. Í 2. mgr. greinarinnar er lífeyrissjóðum falið að flokka eignir í sex eignaflokka, A–F, sem eiga að endurspegla hversu áhættusamar þær eru. Lagt er til að sértryggð skuldabréf verði í áhættuminnsta flokknum, flokki A, frekar en í flokki B. Um sértryggð skuldabréf gilda samnefnd lög, nr. 11/2008. Þau eru sérstök tegund skuldabréfa sem lánastofnanir gefa út sem eru tryggð með tryggingasöfnum traustra eigna sem eru yfirleitt fasteignalán með hófleg veðhlutföll. Greiðslur af eignum í tryggingasöfnum eiga að nægja til að standa undir greiðslum af skuldabréfunum og eignir í tryggingasafni eiga ávallt að nema hærri fjárhæð en sem nemur höfuðstól viðkomandi skuldabréfa. Verði útgefandi skuldabréfanna gjaldþrota eiga eigendur bréfanna forgangsrétt umfram aðra kröfuhafa að eignum í tryggingasafni, auk almennrar kröfu á útgefanda. Af þessum sökum eru sértryggð skuldabréf talin mjög öruggur fjárfestingar­kostur. Í flokki A eru nú þegar skuldabréf tryggð með veði í fasteign, enda fari veðhlutfall ekki umfram 75% af markaðsvirði íbúðarhúsnæðis eða 50% af markaðsvirði annarra fasteigna við lánveitingu.

Helstu áhrif breytingarinnar eru þau að sértryggð skuldabréf munu ekki falla undir takmörkun á mótaðilaáhættu gagnvart einstökum útgefendum skv. 1. mgr. 36. gr. c laganna. Það samræmist því að greiðslur af sértryggðum skuldabréfum eiga að vera tryggðar með eignum í tryggingasafni, jafnvel þótt útgefandi þeirra verði ógjaldfær.

Um b-lið. Hlutdeildarskírteini í verðbréfasjóði falla í eignaflokk C. Lagt er til að þau falli frekar í eignaflokk B ef 90% af eignum verðbréfasjóðs samkvæmt síðasta birta ársreikningi eða árshlutareikningi hans, sbr. 54. gr. laga um verðbréfasjóði, nr. 116/2021, eru eignir í eigna­flokki A eða B. Hugsunin að baki tillögunni er sú að ekki eigi að skipta máli fyrir flokkunina hvort lífeyrissjóðir fjárfesti beint í viðkomandi eignum eða óbeint í gegnum verðbréfasjóði. Í flestum tilvikum myndu eingöngu falla hér undir verðbréfasjóðir sem samkvæmt fjárfestingar­stefnu sinni fjárfesta nær alfarið í eignum í eignaflokkum A eða B en í undantekningartilvikum gætu verðbréfasjóðir með blandaða fjárfestingarstefnu fallið hér undir á þeim tímabilum þar sem eignir þeirra uppfylla skilyrði greinarinnar. Fjárfesting lífeyrissjóða í öðrum verðbréfa­sjóð­um fellur áfram undir eignaflokk C.

Helstu áhrif breytingarinnar yrðu þau að fjárfesting í slíkum verðbréfasjóðum félli ekki undir takmörkun 1. tölul. 1. mgr. 36. gr. b laganna, en samkvæmt honum skulu eignir í eigna­flokki C–F vera innan við 80% heildareigna lífeyrissjóðs.

Um c-lið. Lagt er til að skýrt verði kveðið á um að fjármálagerningar sem eru ígildi hlutabréfa félaga og þannig hvað áhættu varðar sambærilegir skuli flokkaðir sem hlutabréf. Þannig verði t.d. heimildarskírteini fyrir hlutabréfum félaga hvers hlutabréf hafa verið tekin til viðskipta á fleiri en einum skipulegum markaði flokkuð sem hlutabréf, enda er áhætta af fjárfestingu í slíkum skírteinum sambærileg við áhættu af fjárfestingu í viðkomandi hluta­bréfum.

Um d-lið. Nú falla undir eignaflokk F afleiður sem draga úr áhættu lífeyrissjóðs eða fela aðeins í sér kauprétt eða áskriftarréttindi, enda sé viðmið þeirra fjárfestingarheimildir skv. 36. gr. a laganna, neysluverðsvísitölur, verðbréfavísitölur, vextir eða gengi erlendra gjaldmiðla. Lagt er til að afleiður sem stuðla að skilvirkri stýringu eigna lífeyrissjóðs verði einnig felldar undir eignaflokk F. Slíkar afleiður geta m.a. lækkað viðskiptakostnað lífeyrissjóða og bætt framkvæmd fjárfestingarstefnu. Slík notkun þarf ekki að leiða til aukinnar áhættu í eignasafni, enda sé gætt að skynsamlegri áhættustýringu skv. 1. mgr. 36. gr. laganna. Viðbótin heimilar ekki fjárfestingu í afleiðum sem felur aðeins í sér spákaupmennsku, jafnvel þótt það kunni að falla að skynsemisreglu 1. mgr. 36. gr. laganna.

Um 4. gr.

Um a-lið. Lagt er til að áskilnaður 2. tölul. 1. mgr. 36. gr. b laganna um að eignir í eigna­flokkum D, E og F skuli samanlagt vera innan við 60% heildareigna lífeyrissjóða falli brott. Ekki þykir falla vel að skynsemisreglunni að skylda lífeyrissjóði til að fjárfesta a.m.k. 40% eigna sinna í eignum í eignaflokki A, B eða C, enda óvíst að það hámarki áhættuvegna ávöxtun sjóðanna eða falli að öðru leyti best að þeim sjónarmiðum sem lífeyrissjóðum ber að byggja á skv. 1. mgr. 36. gr. laganna. Einnig er til þess að líta að lífeyrissjóðir geta nú þegar óbeint fjárfest meira en 60% í eignaflokkum D, E og F með kaupum á hlutdeildarskírteinum verð­bréfa­sjóða sem falla undir eignaflokk C. Ekki er talið rökrétt að takmarkanir á fjárfestingum lífeyrissjóða ráðist af því hvort þeir fjárfesti beint í eignum eða óbeint í gegnum verðbréfa­sjóði.

Um b- og c-lið. Í 2. mgr. greinarinnar kemur nú fram sú meginregla að fjármálagerningar í eignaflokki B–E sem lífeyrissjóðir fjárfesta í skuli vera skráðir á skipulegum markaði en frá því eru afmarkaðar undantekningar í 3. mgr. Lagt er til að svigrúm lífeyrissjóða til fjárfestinga í óskráðum eignum verði aukið verulega með því að kveða aðeins á um að meiri hluti eigna þeirra skuli vera eignir í eignaflokki A, innlán, skráðir fjármálagerningar eða innleysanleg hlutdeildarskírteini. Eftir sem áður gilda þær almennu reglur sem fram koma í 1. mgr. 36. gr. laganna sem grundvallast á svonefndri skynsemisreglu. Þar er m.a. mælt fyrir um að allar fjárfestingar skuli byggðar á viðeigandi greiningu á upplýsingum með öryggi, gæði, lausa­fjárstöðu og arðsemi safnsins í heild í huga. Hlutfall óskráðra eigna lífeyrissjóðs samkvæmt þessari grein þarf því að byggjast á viðhlítandi mati lífeyrissjóðsins í samræmi við lögin. Með viðskiptavettvangi í skilningi frumvarpsákvæðisins er átt við skipulegan markað, markaðstorg fjármálagerninga eða skipulegt markaðstorg, sbr. 69. tölul. 1. mgr. 4. gr. laga um markaði fyrir fjármálagerninga, nr. 115/2021.

Um 5. gr.

Um a-lið. Skv. 1. mgr. greinarinnar má lífeyrissjóður að meginreglu til ekki binda meira en 10% eigna í fjármálagerningum sama útgefanda. Því er ætlað að takmarka áhættu lífeyrissjóða af greiðsluvanda einstakra útgefenda. Takmörkunin á þó ekki við um eignir í eigna­flokki A skv. 1. tölul. 2. mgr. 36. gr. a laganna. Í 2. mgr. 36. gr. c er sérákvæði sem var ætlað að rýmka mótaðilatakmörkun 1. mgr. gagnvart sértryggðum skuldabréfum. Af fyrirhug­aðri færslu sértryggðra skuldabréfa úr eignaflokki B í eignaflokk A skv. a- og b-lið 3. gr. frum­varpsins leiðir að sértryggð skuldabréf munu ekki falla undir mótaðilatakmörkun 1. mgr. greinarinnar og því verður ákvæði 2. mgr. 36. gr. c óþarft. Því er lagt til að málsgreinin verði felld brott.

Um b-lið. Lagt er til að vísun til 2. mgr. falli brott til samræmis við fyrirhugað brottfall þeirrar málsgreinar.

Um c-lið. Lagt er til að fyrirmæli 6. mgr. greinarinnar um að lífeyrissjóður megi ekki eiga meira en 25% af hlutdeildarskírteinum verðbréfasjóða eða einstakra deilda þeirra verði felld brott. Um verðbréfasjóði sjálfa gilda sambærilegar takmarkanir á mótaðilaáhættu og gilda um lífeyrissjóði. Því er talið óþarft að takmarka mótaðilaáhættu lífeyrissjóða gagnvart verðbréfa­sjóðum.

Um d-lið. Í 7. mgr. segir nú að lífeyrissjóðir megi ekki eiga meira en 20% af hlutafé í hverju félagi eða hlutdeildarskírteinum eða hlutum sjóða um sameiginlega fjárfestingu eða einstakri deild þeirra. Takmörkunin getur torveldað fjárfestingar lífeyrissjóða í arðbærum verkefnum, einkum í smærri félögum og sjóðum, svo sem í nýsköpunarfyrirtækjum. Fjárfestingar lífeyris­sjóða í einstökum verkefnum krefjast oft mikillar greiningarvinnu og eftirfylgni sem getur síður borgað sig ef lífeyrissjóði er aðeins heimilt að eiga smáan eignarhlut. Því er lagt til að takmörkunin verði bundin við fjárfestingar í skráðum félögum. Það er talið réttlætanlegt til þess að stuðla að fjölbreyttu eignarhaldi á skráðum félögum, m.a. til að tryggja skilvirkni og eðlilega verðmyndun á markaði.

Um e-lið. Af d-lið frumvarpsgreinarinnar leiðir að gildandi ákvæði 8. mgr. 36. gr. c laganna verða óþörf og er því lagt til að þau falli brott. Í staðinn er lagt til að kveðið verði á um að takmarkanir greinarinnar eigi ekki við um fjárfestingar lífeyrissjóða í verðbréfasjóðum. Verð­bréfa­sjóðir lúta sjálfir sambærilegum takmörkunum á mótaðilaáhættu í sínu regluverki sem leiðir til þess að áhætta lífeyrissjóða er svipuð og ef fjárfest væri beint í undirliggjandi eignum.

Um 6. gr.

Lagt er til að kveðið verði á um skyldu lífeyrissjóða til að stýra lausafjárstöðu sinni þannig að þeir hafi nægt laust fé til að standa undir skuldbindingum sínum, einkum um greiðslu lífeyris. Tillagan tekur m.a. mið af auknum heimildum lífeyrissjóða til að kaupa óskráða fjármálagerninga sem geta verið illseljanlegri en skráðir fjármálagerningar. Lífeyrissjóðum ber nú þegar að hafa eftirlitskerfi sem nær yfir lausafjáráhættu samkvæmt reglugerð um eftirlitskerfi með áhættu lífeyrissjóða, nr. 590/2017. Þá ber lífeyrissjóðum skv. 3. tölul. 1. mgr. 36. gr. laganna að byggja fjárfestingar sínar m.a. á viðeigandi greiningu á lausafjárstöðu.

Um 7. gr.

Um a-lið. Í greininni er lagt til að lífeyrissjóðum verði heimilt að taka þátt í skipulegum lánamarkaði með verðbréf. Í því felst að lífeyrissjóði verði heimilt að lána verðbréf fyrir þóknun á grundvelli skriflegs samnings þar um. Heimildir þeirra til verðbréfalána hafa í för með sér kosti, bæði fyrir þá og markaðinn sem heild. Þannig geta lífeyrissjóðir fengið tekjur af því að lána verðbréf sem annars lægju óhreyfð í eignasöfnum þeirra, auk þess sem virkni markaða er meiri ef verðbréf sem lífeyrissjóðir kaupa til að eiga til langs tíma eru nýtt í verðbréfalánaviðskiptum. Aukin virkni leiðir til betra markaðsumhverfis í formi skilvirkari verðmyndunar.

Greinin heimilar lán á skuldabréfum og hlutabréfum en ekki á annars konar fjármála­gern­ingum, svo sem hlutdeildarskírteinum eða afleiðum. Skilyrði er að þau hafi verið tekin til við­skipta á viðskiptavettvangi, þ.e. á skipulegum markaði, markaðstorgi fjármálagerninga eða skipu­legu markaðstorgi, sbr. 69. tölul. 1. mgr. 4. gr. laga um markaði fyrir fjármálagerninga, nr. 115/2021. Lántaki skal vera lánastofnun, verðbréfafyrirtæki eða miðlægur mótaðili sem sætir opinberu varfærniseftirliti í ríki innan Evrópska efnahagssvæðisins eða í aðildarríki stofn­samnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða OECD eða samsvarandi aðili í öðrum ríkjum sem sætir sambærilegu eftirliti að mati Fjármálaeftirlitsins. Lánastofnun er fyrirtæki sem starfar við að taka á móti innlánum eða öðrum endurgreiðanlegum fjármunum frá almenningi og veita lán fyrir eigin reikning, sbr. 37. tölul. 1. mgr. 1. gr. b laga um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002. Verðbréfafyrirtæki er aðili sem í atvinnuskyni og sem hluti af reglulegri starf­semi veitir þriðja aðila fjárfestingarþjónustu eða stundar fjárfestingarstarfsemi, sbr. 65. tölul. 1. mgr. 4. gr. laga um markaði fyrir fjármálagerninga, nr. 115/2021. Miðlægur mótaðili er lögaðili sem gengur á milli mótaðila að samningum sem viðskipti eru með á einum eða fleiri fjármálamörkuðum og verður þar með kaupandi gagnvart hverjum seljanda og seljandi gagnvart hverjum kaupanda, sbr. 1. tölul. 2. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) nr. 648/2012 frá 4. júlí 2012 um OTC-afleiður, miðlæga mótaðila og afleiðuviðskiptaskrár sem hefur lagagildi skv. 2. gr. laga um afleiðuviðskipti, miðlæga mótaðila og afleiðu­viðskiptaskrár, nr. 15/2018.

Áskilið er að samningur um verðbréfalán sé skriflegur. Í því felst ekki að hann þurfi að vera gerður á pappír heldur að hann sé skjalfestur þannig að efni hans liggi skýrlega fyrir og unnt sé að færa sönnur á það. Lífeyrissjóður getur gert slíkan samning milliliðalaust við lántaka eða með milligöngu vörsluaðila verðbréfa eða annars aðila sem hefur starfsleyfi til slíkrar starfsemi og sætir opinberu eftirliti. Vörsluaðilar verðbréfa eru yfirleitt lánastofnanir eða verðbréfafyrirtæki. Kveðið er á um að uppgjör og afhending verðbréfa og trygginga skuli fara fram í viðurkenndu uppgjörskerfi hjá verðbréfamiðstöð, sem er hlutafélag sem starfrækir verðbréfauppgjörskerfi skv. 3. lið A-þáttar viðauka við reglugerð (ESB) nr. 909/2014 frá 23. júlí 2014 um bætt verðbréfauppgjör í Evrópusambandinu og um verðbréfamiðstöðvar og um breytingu á tilskipunum 98/26/EB og 2014/65/ESB og reglugerð (ESB) nr. 236/2012 og veitir a.m.k. eina aðra kjarnaþjónustu af þeim sem taldar eru upp í A-þætti viðaukans og annast eignarskráningu rafbréfa, sbr. 3. tölul. 4. gr. laga um verðbréfamiðstöðvar, uppgjör og rafræna eignarskráningu fjármálagerninga, nr. 7/2020.

Í 3.–5. mgr. eru skilyrði sem er ætlað að takmarka áhættu lífeyrissjóða af verðbréfalánum. Lífeyrissjóður skal á hverjum tíma geta krafist skila á lánuðum verðbréfum með skömmum fyrirvara, t.d. innan fimm virkra daga, sem er algengur skilmáli í samningum um verðbréfalán. Lántaki skal leggja fram tryggingu sem nemur a.m.k. markaðsverðmæti þeirra verðbréfa sem lánuð eru. Trygging skal endurmetin daglega og viðbótartrygging lögð fram ef verðmæti hennar fellur undir markaðsverðmæti verðbréfanna. Samningar um verðbréfalán áskilja yfir­leitt að lántaki leggi fram tryggingu, sem er gjarnan önnur verðbréf, sem nemur ríflega verð­mæti lánaðra verðbréfa og að lántaki þurfi að bæta við trygginguna ef virði hennar fellur niður fyrir tilskilin mörk. Lánveitandi getur gengið á trygginguna ef lántaki stendur ekki í skilum. Þá er lagt til að virði verðbréfa sem lífeyrissjóður hefur lánað megi ekki vera meira en 5% af heildar­eignum lífeyrissjóðs til þess að takmarka mögulegt tjón lífeyrissjóða af verð­bréfalánum.

Lagt er til að Seðlabankanum verði heimilað að setja frekari reglur um verðbréfalán lífeyrissjóða, þar á meðal um tryggingu sem lántaki leggur fram.

Verðbréf sem lífeyrissjóður lánar út halda áfram sömu flokkun skv. 2. mgr. 36. gr. a lag­anna, enda ber lífeyrissjóður áfram sömu markaðsáhættu af bréfunum.

Um b-lið. Lagt er til að kveðið verði á um að lífeyrissjóðir hafi ferla um verðmat eigna. Nauðsynlegt er að lífeyrissjóðir meti virði eigna oftar en við gerð ársreiknings til þess að tryggja að eignasafn þeirra samræmist alltaf kröfum laganna. Það kann að vera sérstaklega brýnt í ljósi fyrirhugaðra breytinga samkvæmt frumvarpinu sem liðka fyrir fjölbreyttara eigna­safni lífeyrissjóða, þar á meðal aukinni hlutdeild eigna sem ekki eru skráðar á markað og hafa því ekki birt markaðsgengi. Ætlast verður til þess að verðmat slíkra eigna sé endurskoðað, a.m.k. þegar fyrir liggja vísbendingar um að síðasta verðmat sé ekki lengur viðeigandi. Þörf gæti verið á tíðara verðmati hjá þeim sem ávaxta fé sem ætlað er til að veita viðbótar­trygg­ingar­vernd í ljósi rýmra svigrúms sjóðfélaga til þess að innleysa og færa slíkan sparnað.

Gert er ráð fyrir því að virði eigna sé metið með sama hætti og við gerð ársreiknings lífeyrissjóða, sbr. 40. gr. laganna. Nánar er fjallað um ársreikninga lífeyrissjóða í reglum um ársreikninga lífeyrissjóða, nr. 335/2015. Þar er kveðið á um að aðferðir lífeyrissjóða við mat á fjármálagerningum til gangvirðis skuli vera í samræmi við settar reikningsskilareglur. Með settum reikningsskilareglum er átt við reglur sem reikningsskilaráð gefur út og alþjóðlega reikningsskilastaðla.

Ákvæðið snýr ekki að tryggingafræðilegri athugun á fjárhag sjóða skv. 24. gr. laganna.

Um 8. gr.

Um 1. efnismgr. Lagt er til að lífeyrissjóðum verði ekki skylt að grípa til ráðstafana til úrbóta ef breytingar á gengi fjármálagerninga eða íslensku krónunnar eða virði fasteigna leiða til þess að fjárfestingar þeirra fara fram úr leyfilegum mörkum. Ekki er talið að það eitt að virði eigna breytist eigi að kalla á sölu eigna eða aðrar ráðstafanir hjá lífeyrissjóðum til að fara niður fyrir lögmælt hámörk.

Lagt er til að hið sama gildi ef lífeyrissjóður eignast meira en 20% af hlutafé í félagi með hlutabréf sem eru skráð á skipulegum markaði eða hafa verið tekin til viðskipta á markaðstorgi fjármálagerninga af annarri ástæðu en þeirri að hann hafi aukið við fjárfestingu sína í félaginu. Annars leiddi af 7. mgr. 36. gr. c laganna, með breytingum skv. d-lið 5. gr. frumvarpsins, að lífeyrissjóður gæti þurft að selja eignarhlut í slíku félagi þótt hann hafi ekki aukið við fjárfestingu sína, svo sem ef hann á meira en 20% í félagi sem var óskráð en er skráð á markað eða ef eignarhlutur hans í skráðu félagi fer yfir 20% vegna þess að hlutafé félagsins er lækkað.

Um 2. efnismgr. Lagt er til að nýjum lífeyrissjóðum og sjóðsdeildum verði veittur frestur til að ná niður fyrir lögmælt hámörk einstakra fjárfestinga. Iðgjöld í nýstofnaðan sjóð eða sjóðsdeild geta verið óregluleg á fyrstu mánuðum í rekstri. Jafnframt getur tekið tíma fyrir lífeyrissjóð að ráðstafa innflæðinu og tryggja dreifingu til að uppfylla þau skilyrði sem sett eru í fjárfestingarstefnu sjóðsins og byggjast á lögum þessum.

Um 9. gr.

Um a-lið. Lagt er til að fyrirhugaðar 36. gr. h um verðbréfalán og 36. gr. i um verðmat gildi um þá sem veita viðbótartryggingavernd að breyttu breytanda. Um það vísast til skýringa við 8. gr. frumvarpsins. Einnig er lagt til að vísun til 36. gr. b verði breytt sökum fyrirhugaðs brottfalls 3. mgr. skv. c-lið 4. gr. frumvarpsins.

Um b-lið. Lagt er til að takmörkun 1. málsl. 3. mgr. lagagreinarinnar á mótaðilaáhættu taki ekki til fjárfestinga í verðbréfasjóðum. Verðbréfasjóðir lúta nú þegar sambærilegum takmörk­unum í sínu regluverki sem leiða til þess að áhætta lífeyrissjóða er svipuð því að fjárfest væri beint í undirliggjandi eignum. Takmörkun á mótaðilaáhættu lífeyrissjóða í verðbréfasjóðum kann því að vera óþarflega takmarkandi sem kann að leiða til verri kjara sem lífeyrissjóði standa til boða í tengslum við fjárfestingar í verðbréfasjóðum án þess að hafa áhrif á áhættusnið fjárfestinga lífeyrissjóðsins.

Um 10. gr.

Greinin þarfnast ekki skýringa.

Lög um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, með breytingum samkvæmt frumvarpinu.

www.althingi.is/altext/pdf/157/fylgiskjol/s0960-f_I.pdf