Ferill 580. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Microsoft Word.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 982 — 580. mál.
Stjórnarfrumvarp.
Frumvarp til laga
um barnavernd.
Frá mennta- og barnamálaráðherra.
I. KAFLI
Almenn ákvæði.
1. gr.
Markmið.
Leitast skal við að ná markmiðum laganna með því að styðja börn og fjölskyldur þeirra með beitingu viðeigandi úrræða, eftir því sem þörf krefur.
Við framkvæmd laga þessara skulu réttindi barna tryggð í samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist, einkum samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins.
2. gr.
Gildissvið og lögsaga.
Lögin taka til allra barna sem hafa fasta búsetu hér á landi og eru stödd hérlendis. Lögin gilda jafnframt um börn sem eru hér á landi og ekki er unnt að staðfesta í hvaða ríki þau hafa fasta búsetu og um börn sem eru hér á landi og eru flóttamenn eða vegalaus utan eigin ríkis.
Að öðru leyti en getið er í 2. mgr. fer það ríki þar sem barn hefur fasta búsetu að jafnaði með lögsögu í barnaverndarmáli. Ef barn hefur fasta búsetu í öðru ríki en dvelur hér er barnaverndaryfirvöldum hér á landi þó heimilt að grípa til nauðsynlegra aðgerða á grundvelli laga þessara til verndar barni. Þrátt fyrir meginregluna um lögsögu búseturíkis er barnaverndaryfirvöldum jafnframt heimilt, í þágu bestu hagsmuna barns, að flytja lögsögu í barnaverndarmáli eftir atvikum á grundvelli alþjóðlegra samninga eða annarra samninga milli viðkomandi ríkja.
Þrátt fyrir 1. mgr. geta ákvæði laga þessara átt við um ófædd börn. Jafnframt geta ákvæði laga þessara átt við um einstaklinga eldri en 18 ára þegar ákveðið hefur verið að framlengja úrræði fyrir barn fram á fullorðinsaldur, sbr. 36. gr.
3. gr.
Orðskýringar.
1. Barn: Einstaklingur undir 18 ára aldri.
2. Barnaverndarmál: Mál sem hefst með niðurstöðu barnaverndarþjónustu um að hefja könnun máls og lýkur með því að máli er lokað.
3. Barnaverndarþjónusta: Opinber þjónusta sem sveitarfélög bera ábyrgð á og fara með samkvæmt lögum þessum. Barnaverndarþjónusta er jafnframt stjórnsýslueining innan sveitarfélags, eða sameiginleg eining tveggja eða fleiri sveitarfélaga, sem annast framkvæmd þjónustunnar samkvæmt lögunum.
4. Barn með fjölþættar stuðningsþarfir: Barn sem hefur þörf fyrir langvarandi og fjölþættan stuðning, eftirfylgd og búsetu utan heimilis vegna flókinnar og samsettrar röskunar í tauga- og vitsmunaþroska sem er til þess fallin að valda því að barnið stofni heilsu sinni og þroska eða annarra í hættu.
5. Barnaverndaryfirvöld: Ráðherra, Barna- og fjölskyldustofa, Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála, úrskurðarnefnd velferðarmála, barnaverndarráð og barnaverndarþjónusta hvers sveitarfélags.
6. Foreldri: Foreldri samkvæmt ákvæðum barnalaga. Með foreldri er í lögum þessum einnig átt við annan einstakling sem fer með forsjá barns. Um inntak forsjár fer samkvæmt ákvæðum barnalaga.
7. Meðferð: Barnaverndarúrræði sem telst meðferð barns samkvæmt lögum þessum, en fellur ekki undir meðferð samkvæmt lögum um réttindi sjúklinga.
8. Þjónustuveitendur: Þeir sem veita börnum og fjölskyldum þeirra farsældarþjónustu í skilningi laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna.
4. gr.
Réttindi barns.
Það sem barni er fyrir bestu skal ávallt hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir, þ.m.t. um beitingu úrræða eða annarra ráðstafana, á grundvelli laga þessara.
Barn á rétt til þátttöku í málum er það varðar á grundvelli laga þessara. Veita skal barni upplýsingar um mál sitt á barnvænan hátt og að því marki sem aldur þess og þroski gefur tilefni til. Tryggja skal barni sem getur myndað sér eigin skoðanir rétt til að láta þær í ljós við meðferð máls. Þegar teknar eru ákvarðanir á grundvelli laga þessara skal taka réttmætt tillit til skoðana barns í samræmi við aldur þess og þroska.
Ráðherra skal setja reglugerð um réttindi barns á grundvelli laga þessara, þ.m.t. um þátttöku barns í málsmeðferð.
5. gr.
Skyldur foreldra og annarra sem annast uppeldi og umönnun barns.
Foreldrum ber að gegna forsjár- og uppeldisskyldum við barn sitt svo sem best hentar hag og þörfum þess og búa barni viðunandi uppeldisaðstæður. Foreldrum ber jafnframt að gæta velfarnaðar barns í hvívetna og virða almenn ákvæði laga þessara um öryggi og velferð barna, sbr. XV. kafla.
6. gr.
Skyldur barnaverndaryfirvalda.
a. grípa til viðeigandi ráðstafana til að tryggja barni, sem býr við óviðunandi aðstæður eða stofnar heilsu sinni og þroska í hættu, stuðning, umönnun og vernd,
b. leitast við að eiga góða samvinnu við barn og foreldra og ávallt sýna þeim sem þau hafa afskipti af fyllstu nærgætni og virðingu,
c. leitast við að stuðla að stöðugleika í lífi barns í störfum sínum,
d. gæta samræmis, jafnræðis og meðalhófs í störfum sínum og ákvörðunum,
e. taka mið af viðurkenndri og/eða gagnreyndri þekkingu hverju sinni við mat á hagsmunum og þörfum barns og uppbyggingu og beitingu úrræða og/eða ráðstafana,
f. leitast við að hafa góða samvinnu sín á milli sem og við aðra aðila sem sinna þjónustu í þágu barna í störfum sínum,
g. stuðla markvisst að velferð og farsæld barns við framkvæmd verkefna sinna. Þau skulu jafnframt stuðla að samþættingu barnaverndarþjónustu við aðra þjónustu í þágu farsældar barna.
Allir þeir sem vinna að barnavernd eru bundnir þagnarskyldu skv. X. kafla stjórnsýslulaga um upplýsingar sem þeir hafa orðið áskynja um vegna verkefna sinna á grundvelli laga þessara.
II. KAFLI
Tilkynningarskylda.
7. gr.
Tilkynningarskylda.
a. búi við óviðunandi uppeldisaðstæður,
b. verði fyrir ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi eða
c. stofni heilsu sinni og þroska í hættu.
Þá er öllum skylt að tilkynna til barnaverndarþjónustu ef þeir hafa ástæðu til að ætla að lífi, heilsu eða þroska ófædds barns sé stefnt í alvarlega hættu vegna lífernis, háttsemi eða aðstæðna verðandi foreldra þess eða um hvert það tilvik sem telja má að barnaverndarþjónusta eigi að láta sig varða.
Hver sá sem tilkynnir til barnaverndarþjónustu á grundvelli 1. mgr. skal segja á sér deili. Ef tilkynnandi óskar nafnleyndar gagnvart öðrum en þjónustunni skal það virt nema sérstakar ástæður mæli gegn því.
Ákvörðun barnaverndarþjónustu um nafnleynd og synjun um að aflétta nafnleynd er kæranleg til úrskurðarnefndar velferðarmála.
8. gr.
Tilkynningarskylda fagfólks.
Sérstaklega er þjónustuveitendum og þeim sem veita almenna þjónustu í þágu farsældar barns í skilningi laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna skylt að fylgjast með líðan, uppeldi og aðbúnaði barna, eftir því sem við verður komið, og tilkynna barnaverndarþjónustu ef ætla má að aðstæður barns séu eins og lýst er í 1. mgr. 7. gr. Sama á við um þá sem koma að málum barna sem eru hér á landi án forsjáraðila, sbr. IX. kafla.
Ákvæði 3. mgr. 7. gr. um rétt til nafnleyndar á ekki við um tilkynnendur samkvæmt ákvæði þessu.
III. KAFLI
Yfirstjórn, stjórnsýsla og stefnumótun.
9. gr.
Yfirstjórn barnaverndarmála.
10. gr.
Barna- og fjölskyldustofa.
Verkefni Barna- og fjölskyldustofu eru m.a. að:
a. vinna að samhæfingu og eflingu barnaverndarstarfs í landinu, m.a. með því að stuðla að samþættingu barnaverndarstarfs og annarrar þjónustu í þágu barna,
b. veita barnaverndarþjónustum leiðbeiningar og ráðgjöf um framkvæmd laga og vinnslu einstakra mála,
c. stuðla að því að vinnsla barnaverndarmála sé í samræmi við lög, reglugerðir og leiðbeiningar,
d. veita barnaverndarþjónustum liðsinni í fósturmálum skv. VIII. kafla,
e. starfrækja vistunarúrræði sem ríkinu ber að sjá til að séu tiltæk skv. c-, d- og g-lið 1. mgr. og 2. mgr. 28. gr.,
f. fara með yfirstjórn stuðnings- og vistunarúrræða sem ríkinu er heimilt að hafa tiltæk.
Barna- og fjölskyldustofa getur jafnframt starfrækt vistunar- og stuðningsúrræði sem ríkinu er heimilt að hafa tiltæk skv. a–c-lið 1. mgr. 27. gr. og b-, e- og f-lið 1. mgr. 28. gr. Þá er stofnuninni heimilt að reka sérstakar þjónustumiðstöðvar eða verkefni í því skyni að treysta þverfaglegt samstarf, eflingu og samhæfingu stofnana við meðferð mála á sviði barnaverndar eða þjónustu við börn.
11. gr.
Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála.
12. gr.
Úrskurðarnefnd velferðarmála.
Aðrar ákvarðanir stjórnvalda á grundvelli laga þessara eru ekki kæranlegar til æðra stjórnvalds.
Kæra skal borin fram innan fjögurra vikna frá því aðila máls var tilkynnt um ákvörðunina. Úrskurðarnefnd velferðarmála getur ekki frestað framkvæmd ákvörðunar.
13. gr.
Barnaverndarráð.
Ráðherra skipar sjö ráðsmenn í barnaverndarráð og jafn marga til vara til fimm ára í senn. Ráðsmenn skulu hafa næga þekkingu og reynslu til að sinna starfinu.
Formaður barnaverndarráðs stýrir starfi ráðsins. Hann skal uppfylla starfsgengisskilyrði héraðsdómara. Formaður tryggir ráðinu skrifstofuaðstöðu og starfsfólk við undirbúning úrlausnar mála.
Formaður barnaverndarráðs ákvarðar hvernig ráðið er skipað í hverju máli. Formaður skal gæta þess að í ráðinu eigi sæti þeir sem besta þekkingu hafa til úrlausnar hverju máli. Að jafnaði skulu þrír ráðsmenn eiga sæti í ráðinu við afgreiðslu máls. Ef mál er viðamikið eða krefst fjölbreyttar sérþekkingar er formanni heimilt að ákveða að fimm ráðsmenn komi að afgreiðslu þess. Formaður eða varaformaður, sem valinn er úr hópi ráðsmanna, skal eiga sæti í öllum málum.
Ráðherra er heimilt að setja reglugerð um starfshætti barnaverndarráðs.
14. gr.
Hlutverk barnaverndarráðs.
1. Beiting stuðningsúrræða án samþykkis, sbr. 29. gr.
2. Vistun barns utan heimilis án samþykkis í allt að fjóra mánuði, sbr. 30. gr.
3. Heimild til barnaverndarþjónustu um að gera kröfu fyrir dómi um vistun barns utan heimilis í allt að 12 mánuði, sbr. 30. gr.
4. Heimild til barnaverndarþjónustu um að gera kröfu fyrir dómi um forsjársviptingu, sbr. 31. gr.
5. Vistun barns í sérhæfðu úrræði fyrir börn með fjölþættar stuðningsþarfir, sbr. 35. gr.
Barnaverndarþjónusta undirbýr og fer fram á úrskurð barnaverndarráðs vegna mála sem lúta úrskurðarvaldi ráðsins. Þegar farið hefur verið fram á úrskurð barnaverndarráðs getur ráðið lagt fyrir barnaverndarþjónustu að afla frekari gagna sem ráðið telur nauðsynleg til að komast að niðurstöðu í málinu.
Um form og efni úrskurða fer samkvæmt stjórnsýslulögum.
Þegar fyrir liggur úrskurður barnaverndarráðs ber barnaverndarþjónustu án tafar að koma honum til framkvæmdar í samræmi við hagsmuni barnsins. Úrskurður fellur úr gildi hafi hann ekki komið til framkvæmdar innan sex vikna frá því að hann varð bindandi, nema barnaverndarráð ákveði annað í úrskurði sínum.
15. gr.
Barnaverndarþjónusta sveitarfélaga.
Barnaverndarþjónusta skal hafa yfir að ráða nægri fagþekkingu til að hún geti sinnt verkefnum sínum samkvæmt lögum þessum. Barnaverndarþjónustu er heimilt að leita aðstoðar sérfræðinga við meðferð barnaverndarmála eftir því sem þörf krefur.
Ráðherra er heimilt að setja reglugerð, að höfðu samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga, um hvað teljist næg fagþekking skv. 2. mgr.
16. gr.
Umdæmi barnaverndarþjónustu.
Sveitarfélög hafa samvinnu um barnaverndarþjónustu í samræmi við ákvæði sveitarstjórnarlaga.
Í undantekningartilvikum er heimilt að víkja frá skilyrði um lágmarksíbúafjölda ef næg fagþekking er til staðar innan barnaverndarþjónustu. Barnaverndarþjónusta skal þá í það minnsta hafa yfir að ráða sérhæfðu starfsfólki í tveimur stöðugildum og hafa aðgang að félagsráðgjafa, sálfræðingi, lögfræðingi og einum starfsmanni með uppeldismenntun.
Ráðherra veitir undanþágur vegna lágmarksíbúafjölda skv. 3. mgr. Fallist ráðherra ekki á umsókn um undanþágu, eða sveitarfélag hefur ekki starfrækt lögmæta barnaverndarþjónustu í einn mánuð, getur ráðherra mælt fyrir um samvinnu sveitarfélaga um barnaverndarþjónustu. Fyrirmæli ráðherra skulu uppfylla sömu kröfur og gerðar eru til samninga sveitarfélaga um samvinnu um barnaverndarþjónustu skv. 2. mgr. og öðlast gildi við birtingu auglýsingar þar um í B-deild Stjórnartíðinda.
Ráðherra staðfestir samninga um samvinnu sveitarfélaga skv. 2. mgr., að fenginni umsögn ráðherra sveitarstjórnarmála.
17. gr.
Yfirstjórn og sjálfstæði barnaverndarþjónustu.
Hvorki sveitarstjórn né fastanefnd er heimilt að gefa barnaverndarþjónustu fyrirmæli um meðferð einstakra mála. Sveitarstjórn og fastanefnd er eingöngu heimilt að afla upplýsinga frá barnaverndarþjónustu sem eru nauðsynlegar fyrir yfirstjórn hennar.
Sveitarstjórn setur samþykkt þar sem vald til fullnaðarafgreiðslu mála er falið einum eða fleiri úr hópi starfsfólks barnaverndarþjónustu eftir nánari fyrirmælum laga þessara.
18. gr.
Valdsvið barnaverndarþjónustu.
Ráðherra leysir úr ágreiningi um ábyrgð á vinnslu mála skv. 1. mgr. Sama á við um ágreining milli barnaverndarþjónustna vegna barna sem eru hér á landi án forsjáraðila og fastrar búsetu, sbr. IX. kafla.
19. gr.
Stefnumótun í barnavernd.
Sveitarstjórnir marka stefnu og framkvæmdaáætlun fyrir hvert kjörtímabil á sviði barnaverndar. Ef sveitarfélög hafa með sér samvinnu um barnavernd er þeim heimilt að móta sameiginlega stefnu og áætlun.
Börnum skal veitt tækifæri til að taka þátt í stefnumótun skv. 1. og 2. mgr.
IV. KAFLI
Upphaf barnaverndarmáls, stuðningsáætlun og lok máls.
20. gr.
Upphaf barnaverndarmáls.
Niðurstaða um að hefja könnun markar upphaf barnaverndarmáls og skal tilkynnt þeim sem könnun beinist að, án tafar eftir að hún liggur fyrir, nema ríkir rannsóknarhagsmunir krefjist þess að könnun hefjist án vitneskju hlutaðeigandi aðila. Þá er heimilt að fresta tilkynningu þar til rannsóknarhagsmunir eru ekki lengur til staðar. Með sömu fyrirmælum er skylt að upplýsa þann sem tilkynning beinist að ef niðurstaða barnaverndarþjónustu er sú að hefja ekki könnun eftir tilkynningu.
Ef niðurstaða barnaverndarþjónustu er að hefja ekki könnun eftir tilkynningu skv. 8. gr. skal hún upplýsa tilkynnanda um það.
21. gr.
Samþætting þjónustu við könnun máls.
Ef ekki liggur fyrir beiðni um samþættingu þjónustu ber barnaverndarþjónustu við upphaf barnaverndarmáls, og eftir þörfum á meðan könnun vindur fram, að leiðbeina foreldrum og/eða barni um rétt samkvæmt lögum um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna.
22. gr.
Markmið og framkvæmd könnunar.
Barnaverndarþjónusta skal leitast við að framkvæma könnun í samstarfi og samráði við barn og foreldra. Foreldrum eða þeim sem barn dvelst hjá er skylt að veita barnaverndarþjónustu liðsinni við framkvæmd könnunar. Við könnun er barnaverndarþjónustu heimilt að ræða við barn, foreldra og aðra þá sem hlut kunna að eiga að máli. Barnaverndarþjónustu er jafnframt heimilt að tala við barn þar sem það dvelur, svo sem í skóla, frístunda- og félagsstarfi eða vistunarúrræði, í einrúmi ef þörf er á, og fylgjast með barni til athugunar á högum þess. Ef rannsóknarhagsmunir mæla með því er heimilt að tala við barn og fylgjast með högum þess án vitneskju eða samþykkis foreldra eða forsjáraðila, en tilkynna skal þeim svo fljótt sem verða má að slík könnun hafi farið fram. Barnaverndarþjónustu er aðeins heimilt að fara inn á heimili barns, til könnunar á högum þess, að fyrir liggi samþykki foreldris sem býr á heimilinu, að neyðarráðstöfun skv. 39. gr. hafi verið beitt eða á grundvelli dómsúrskurðar.
Að því marki sem þörf krefur, og upplýsingar sem liggja fyrir eru ekki fullnægjandi, er barnaverndarþjónustu heimilt að afla upplýsinga frá þjónustuveitendum barnsins og öðrum sem kunna að búa yfir upplýsingum um barnið.
23. gr.
Úrræði við könnun.
Þrátt fyrir 1. mgr. er barnaverndarþjónustu skylt að óska eftir þjónustu Barnahúss við könnun máls ef grunur leikur á að barn hafi orðið fyrir kynferðisofbeldi eða alvarlegu líkamlegu eða andlegu ofbeldi.
24. gr.
Niðurstaða könnunar.
Ef niðurstaða könnunar er sú að ekki sé þörf á úrræðum og/eða ráðstöfunum samkvæmt lögum þessum er málið lokið, sbr. 26. gr. Ef niðurstaða könnunar er sú að slík þörf sé til staðar fer um áframhaldandi meðferð málsins skv. 25. gr.
25. gr.
Stuðningsáætlun.
Ef fyrir liggur beiðni um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barns skal gera eina stuðningsáætlun fyrir barnið. Ef fyrir liggur niðurstaða barnaverndarþjónustu um að barn hafi þörf fyrir úrræði og/eða ráðstafanir samkvæmt lögum þessum tekur barnaverndarþjónusta við hlutverki málstjóra þjónustu í þágu farsældar barns.
Ef ekki liggur fyrir beiðni um samþættingu þjónustu við beitingu úrræða ber barnaverndarþjónustu að meta þörf barns á samstarfi við þjónustuveitendur og aðra sem veita þjónustu í þágu farsældar barns og leita samþykkis til að samstarfi verði komið á. Ef samþykki liggur ekki fyrir skal barnaverndarþjónusta meta hvort ástæða er til beita ráðstöfunum skv. c-lið 1. mgr. 29. gr.
26. gr.
Lok máls.
Ef máli sem hófst með tilkynningu skv. 8. gr. er lokað skal barnaverndarþjónusta upplýsa tilkynnanda um lok málsins ef ástæða er til að ætla að upplýsingarnar skipti máli fyrir áframhaldandi þjónustu fyrir barnið.
Ef fyrir liggur beiðni um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barnsins er tengilið og/eða málstjóra, og eftir atvikum þjónustuveitendum sem taka þátt í samþættingu þjónustunnar, heimilt að vinna með greinargerð um niðurstöðu könnunar og gögn sem niðurstaðan er byggð á. Ef beiðni um samþættingu liggur ekki fyrir skal veita foreldrum og/eða barni leiðbeiningar um samþættingu þjónustu samhliða tilkynningu um lok máls.
Ef máli lýkur við það að barn verður 18 ára og fyrir liggur beiðni um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barnsins skal barnaverndarþjónusta sjá til þess að fyrir liggi áætlun þar sem fjallað er um þjónustu í þágu barnsins eftir að það nær fullorðinsaldri. Ef slík beiðni um samþættingu þjónustu liggur ekki fyrir skal upplýsa félagsþjónustu viðkomandi sveitarfélags um málið, sbr. 36. gr.
V. KAFLI
Barnaverndarúrræði og aðrar ráðstafanir barnaverndaryfirvalda.
27. gr.
Stuðningsúrræði.
a. meðferð barns, stuðningur við meðferð barns og stuðningur við barn,
b. sérhæfð uppeldisráðgjöf eða annars konar ráðgjöf við foreldra,
c. önnur félagsleg úrræði sem veitt eru á grundvelli annarra laga.
Stuðningsúrræðum er ætlað að stuðla að því að barn geti búið á heimili sínu með það að markmiði að dregið sé úr þörf fyrir beitingu vistunarúrræða. Þá er stuðningsúrræðum jafnframt ætlað að tryggja heildstæðan stuðning við barn og fjölskyldu þess í kjölfar vistunar barns utan heimilis. Stuðningsúrræði barnaverndar geta beinst að heimili barns, heimili foreldris eða heimili annarra þar sem barn nýtur umgengni samkvæmt ákvæðum barnalaga.
Barnaverndarþjónusta leitast við að afla samþykkis foreldra og barns fyrir beitingu stuðningsúrræða eins og nánar er fjallað um í stuðningsáætlun. Ef stuðningsúrræði beinast að heimili þar sem barn býr nægir samþykki þess foreldris eða foreldra sem barnið býr hjá samkvæmt ákvæðum barnalaga. Ef stuðningsúrræði beinast að heimili foreldris eða annarra þar sem barn nýtur umgengni þarf samþykki lögheimilisforeldris og þess sem nýtur umgengninnar. Ef stuðningsúrræði beinast eingöngu að barni sem er orðið 15 ára nægir samþykki barnsins. Á sömu forsendum geta foreldrar og barn samþykkt ráðstafanir skv. 29. gr.
Ráðherra er heimilt að setja reglugerð um stuðningsúrræði, svo sem um flokkun og framboð úrræða.
28. gr.
Vistunarúrræði.
a. stuðningsfjölskylda,
b. úrræði fyrir börn sem eru hér á landi án forsjáraðila og fastrar búsetu,
c. sérhæfð úrræði fyrir börn með fjölþættar stuðningsþarfir,
d. meðferðarúrræði, þ.m.t. vegna alvarlegra hegðunarerfiðleika, vímuefnaneyslu og meintra afbrota,
e. úrræði fyrir börn í kjölfar meðferðar,
f. úrræði sem veita börnum móttöku í bráðatilvikum, önnur en neyðarvistun,
g. neyðarvistun,
h. tímabundið og varanlegt fóstur.
Öryggisgæsla samkvæmt dómsúrlausn getur jafnframt talist til vistunarúrræða samkvæmt þessari grein.
Jafnframt er barnaverndarþjónustu heimilt að vista barn á heilbrigðisstofnun ef fyrir liggur ákvörðun stofnunar um innlögn, þ.m.t. vegna vímuefnaröskunar og/eða geðröskunar.
Vistunarúrræðum er ætlað að tryggja barni öruggar og fullnægjandi aðstæður þegar önnur úrræði eru ekki til þess fallin að koma til móts við þarfir þess. Áður en kemur til vistunarúrræðis skal reyna önnur stuðningsúrræði nema ljóst þyki að þau komi ekki að gagni. Vistun barns í vistunarúrræði skal aldrei standa lengur en þörf krefur. Um val á vistunarúrræði fer skv. 34. gr.
Barnaverndarþjónusta leitast við að afla samþykkis barns og foreldra fyrir vistun utan heimilis eins og nánar er fjallað um í stuðningsáætlun. Barn og foreldrar geta veitt samþykki fyrir því að barnaverndarþjónusta visti barn samkvæmt úrræðum 1. mgr. Samþykki foreldra sem og barns sem náð hefur 15 ára aldri þarf fyrir vistun utan heimilis. Fari foreldrar sem búa ekki saman sameiginlega með forsjá samkvæmt ákvæðum barnalaga þarf samþykki beggja foreldra til vistunarinnar. Ef barn sem orðið er 15 ára og býr hjá öðru foreldra sinna samþykkir vistun nægir samþykki þess foreldris sem barnið býr hjá en leita skal umsagnar hins foreldrisins. Á sömu forsendum geta foreldrar og barn samþykkt að barnaverndarþjónusta taki við umsjá eða forsjá barnsins.
Ráðherra er heimilt að setja reglugerð um vistunarúrræði, svo sem um flokkun og framboð úrræða.
29. gr.
Stuðningsúrræði án samþykkis.
a. kveðið á um beitingu tiltekinna stuðningsúrræða og/eða eftirlit með framvindu þeirra, þ.m.t. á heimili,
b. gefið fyrirmæli um aðbúnað og umönnun barns, svo sem dagvistun þess, skólasókn, heilbrigðisþjónustu, rannsókn, meðferð eða þjálfun,
c. kveðið á um að samþætta skuli þjónustu í þágu farsældar barnsins,
d. ákveðið að ekki megi fara með barnið úr landi.
Ráðstafanir skv. 1. mgr. skulu vera tímabundnar og ekki standa lengur en þörf krefur, þó aldrei lengur en til 12 mánaða í senn.
Aðilar geta skotið úrskurði skv. 1. mgr. til úrskurðarnefndar velferðarmála.
30. gr.
Vistun utan heimilis án samþykkis.
Aðilum er heimilt að bera úrskurð barnaverndarráðs skv. 1. mgr. undir héraðsdómara. Krafa þess efnis skal berast dómara innan fjögurra vikna frá því að úrskurður var kveðinn upp. Málskot til dómstóla kemur ekki í veg fyrir að úrskurður skv. 1. mgr. komi til framkvæmda.
Ef barnaverndarþjónusta telur nauðsynlegt að ráðstöfun skv. 1. mgr. vari lengur en í fjóra mánuði getur barnaverndarráð veitt þjónustunni heimild til að gera kröfu um það fyrir dómi. Heimilt er með úrskurði dómara að vista barn í allt að 12 mánuði í senn frá og með þeim degi sem úrskurður dómara er kveðinn upp.
Ef fyrir liggur úrskurður barnaverndarráðs sem heimilar barnaverndarþjónustu að krefjast framlengingar vistunar eða forsjársviptingar skv. 31. gr. áður en vistunartíma lýkur helst ráðstöfun þar til úrskurður eða dómur liggur fyrir.
31. gr.
Forsjársvipting.
a. að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri barns og þroska,
b. að veiku eða fötluðu barni sé ekki tryggð viðeigandi meðferð, þjálfun eða kennsla,
c. að barn sé beitt hvers kyns ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi á heimili,
d. fullvíst að líkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þess að foreldrar eru augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána eða að breytni foreldra sé líkleg til að valda barni alvarlegum skaða.
Á sömu forsendum getur foreldri afsalað sér forsjá barns. Gilda þá eftir atvikum sömu reglur og um forsjársviptingu hafi verið að ræða.
Foreldrar sem hafa verið sviptir forsjá barns eiga ekki aðild að málum sem varða ákvarðanir um úrræði því til handa, að undanskildum málum er varða ákvörðun um umgengnisrétt.
32. gr.
Staða foreldris sem úrræði eða ráðstafanir beinast ekki að.
Ef gripið er til úrræða eða ráðstafana skv. 1. mgr. gagnvart foreldri og barnið á annað foreldri, sem jafnframt fer með forsjá barnsins en býr ekki á sama heimili, skal síðarnefnda foreldrið taka við umsjá barnsins, nema barnaverndarþjónusta grípi samhliða til úrræða eða ráðstafana gagnvart því foreldri. Ef foreldri er svipt forsjá og barnið á annað foreldri sem jafnframt fer með forsjá barnsins fer síðarnefnda foreldrið eftir það eitt með forsjána.
Ef gripið er til úrræða eða ráðstafana skv. 1. mgr. gagnvart foreldri og barnið á annað foreldri, sem ekki fer með forsjá barnsins, skal barnaverndarþjónusta kanna grundvöll þess að síðarnefnda foreldrið taki við umsjá barnsins. Er þá heimilt fyrir barnaverndarþjónustu að vista barn hjá foreldri, sem ekki fer með forsjá barnsins, samkvæmt almennum reglum laga þessara. Ef foreldri er svipt forsjá og barnið á annað foreldri sem ekki fer með forsjá barnsins er barnaverndarþjónustu heimilt að afsala forsjá til hins foreldrisins ef það er barni fyrir bestu.
33. gr.
Forsjá barnaverndarþjónustu, skipan lögráðamanns o.fl.
Barnaverndarþjónusta tekur forsjá barns í sínar hendur ef það verður forsjárlaust af öðrum ástæðum og hlutast á sama hátt til um að því verði skipaður lögráðamaður, sbr. 1. mgr.
Barnaverndarþjónusta sem tekur við forsjá barns vegna andláts forsjáraðila er heimilt, ef hún telur hagsmuni barns best tryggða með þeim hætti, að afsala sér forsjá barns til þess eða þeirra sem forsjárforeldrar hafa ákveðið, í samræmi við ákvæði barnalaga, að fara skuli með forsjá barns að þeim látnum.
34. gr.
Val á vistunarúrræði.
Barnaverndarþjónusta sendir Barna- og fjölskyldustofu beiðni um vistun barns í vistunarúrræði á vegum Barna- og fjölskyldustofu. Stofan metur umsóknina, eftir atvikum í samráði við viðeigandi heilbrigðisstofnanir, sbr. einnig 3. mgr. 28. gr., og tekur ákvörðun í samráði við þjónustuna um vistun á vegum Barna- og fjölskyldustofu, þar á meðal hvaða vistunarúrræði hentar barni best, hvenær vistun skuli hefjast og hvenær henni skuli ljúka. Í sérstökum tilvikum getur barnaverndarþjónusta snúið sér beint til heimilis eða stofnunar um vistun barns eftir nánari fyrirmælum Barna- og fjölskyldustofu.
Um val á fósturfjölskyldu fer skv. VIII. kafla.
Þrátt fyrir 1. og 2. mgr. er ekki heimilt að vista barn í sérhæfðu úrræði fyrir börn með fjölþættar stuðningsþarfir nema að undangengnum úrskurði barnaverndarráðs skv. 35. gr.
Í reglugerð skal ráðherra mæla fyrir um val á vistunarúrræði, þ.m.t. um samvinnu barnaverndarþjónustu og Barna- og fjölskyldustofu og samvinnu barnaverndaryfirvalda og viðeigandi heilbrigðisstofnana.
35. gr.
Úrskurður um vistun barns með fjölþættar stuðningsþarfir.
Ráðherra setur reglugerð um meðferð mála samkvæmt þessari grein, þ.m.t. um nánari skilgreiningu á því hvenær barn telst vera með fjölþættar stuðningsþarfir.
36. gr.
Stuðnings- og vistunarúrræði eftir 18 ára aldur.
Ef vistun utan heimilis varir þar til barn verður lögráða ber barnaverndarþjónustu eigi síðar en þremur mánuðum áður en það verður 18 ára að meta þarfir barnsins fyrir frekari vistunarúrræði. Barnaverndarþjónusta getur ákveðið með samþykki ungmennis að ráðstöfun haldist eftir að það verður 18 ára, allt til 20 ára aldurs. Ungmenni getur skotið synjun barnaverndarþjónustu, um að ráðstöfun í fóstur eða vistun haldist eftir að viðkomandi verður 18 ára, til úrskurðarnefndar velferðarmála.
37. gr.
Brottvikning heimilismanns og nálgunarbann.
38. gr.
Úrræði vegna ófæddra barna.
Stefni barnshafandi einstaklingur heilsu og/eða lífi ófædds barns í hættu með líferni sínu eða háttsemi og brýn þörf stendur til, enda hafi vægari úrræði verið fullreynd, getur barnaverndarþjónusta sett fram kröfu fyrir dómi um sviptingu sjálfræðis hins barnshafandi einstaklings samkvæmt ákvæðum lögræðislaga.
39. gr.
Neyðarráðstafanir.
Barnaverndarþjónusta skal án tafar taka til meðferðar mál þar sem tekin hefur verið ákvörðun á grundvelli 1. mgr. ákvæðis þessa. Innan 14 daga frá því að ákvörðun um neyðarráðstöfun var tekin skal taka ákvörðun eða kveða upp úrskurð, eftir atvikum með aðkomu barnaverndarráðs, um áframhaldandi ráðstöfun, að öðrum kosti fellur ákvörðunin úr gildi.
Við aðstæður þær sem 1. mgr. tekur til er starfsfólki barnaverndarþjónustu heimilt þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. 22. gr. að fara inn á heimili, enda sé ástæða til að ætla að barn sé í bráðri hættu.
40. gr.
Endurskoðun ráðstafana.
Hafi foreldri eða barn sem náð hefur 15 ára aldri veitt samþykki fyrir úrræði skv. 28. gr. sem ætlað er að standa þar til barn verður lögráða eða hafi foreldri verið svipt forsjá skv. 31. gr. getur foreldri eða barn sem náð hefur 15 ára aldri gert kröfu á hendur barnaverndarþjónustu, foreldri sem fer með forsjá skv. 32. gr. og fósturforeldrum, ef það á við, fyrir dómi um að samningi verði hnekkt eða dómi um sviptingu breytt og að foreldri verði falin forsjá eða umsjá barns að nýju.
Krafa skv. 2. mgr. verður því aðeins tekin til greina að breyting þyki réttmæt vegna verulega breyttra aðstæðna, raski ekki stöðugleika í uppeldi barns og taki mið af hag og þörfum þess. Ef foreldri hefur verið svipt forsjá er einungis unnt að gera kröfu ef liðnir eru 12 mánuðir hið skemmsta frá því að dómstóll leysti síðast úr máli með endanlegum dómi.
Ráðstöfun helst þar til dómur hefur fallið.
VI. KAFLI
Um vistun samkvæmt vistunarúrræðum.
41. gr.
Gildissvið.
Um fóstur gildir VIII. kafli.
42. gr.
Undirbúningur vistunar.
43. gr.
Umgengni við barn sem er vistað í vistunarúrræði.
Foreldrar eiga rétt til umgengni við barnið nema umgengni sé bersýnilega andstæð hagsmunum og þörfum barnsins og ósamrýmanleg þeim markmiðum sem stefnt er að með vistun. Þeir sem telja sig nákomna barninu skulu með sama hætti eiga rétt á umgengni við barn, enda verði talið að það sé til hagsbóta fyrir barnið. Barn sem er 15 ára og eldra getur sjálft gert kröfu um umgengni.
Við gerð samnings um vistun skal barnaverndarþjónusta leitast við að ná samkomulagi við þá sem umgengni eiga að rækja að teknu tilliti til þeirra reglna sem gilda um vistun samkvæmt úrræðinu.
Barnaverndarþjónusta leysir ágreiningsefni er varða umgengni foreldra og annarra nákominna við barn, hvort sem það varðar rétt til umgengni, umfang umgengni eða framkvæmd. Ef sérstök atvik valda því, að mati barnaverndarþjónustu, að umgengni barns við foreldra sé andstæð hag þess og þörfum getur þjónustan tekið ákvörðun um að foreldri skuli ekki njóta umgengni. Barnaverndarþjónusta getur á sama hátt ákveðið að aðrir sem telja sig nákomna barninu njóti ekki umgengni ef hún telur skilyrðum 2. mgr. ekki fullnægt.
Þeir sem eiga að rækja umgengni geta óskað breytinga á ákvæðum samnings um umgengni. Náist ekki samkomulag um slíka breytingu tekur barnaverndarþjónusta ákvörðun um breytingu á ákvæðum samnings um umgengni.
Þeir sem eiga að rækja umgengni geta krafist þess að barnaverndarþjónusta endurskoði fyrri ákvörðun um umgengni. Barnaverndarþjónusta tekur beiðni um endurskoðun eingöngu til meðferðar ef breytingar hafa orðið á högum barns eða þess sem á að rækja umgengni.
Leita skal umsagnar vistunarúrræðis þar sem barn er vistað áður en tekin er ákvörðun um umgengni.
Barnaverndarþjónusta getur tekið ákvörðun um að halda dvalarstað barns leyndum, m.a. gagnvart foreldrum, ef hagsmunir barnsins krefjast þess.
Ákvarðanir barnaverndarþjónustu samkvæmt þessari grein eru kæranlegar til úrskurðarnefndar velferðarmála.
44. gr.
Skipulag og veiting heilbrigðisþjónustu í vistunarúrræðum.
Barn sem vistað er skv. d- og g-lið 1. mgr. og 2. mgr. 28. gr. skal njóta viðeigandi heilbrigðisþjónustu þar sem það er vistað. Heimilt er starfsfólki í vistunarúrræði og heilbrigðisstarfsmanni að miðla sín á milli upplýsingum um barnið. Að höfðu samráði við Barna- og fjölskyldustofu ber það ráðuneyti sem fer með heilbrigðisþjónustu ábyrgð á skipulagi og veitingu heilbrigðisþjónustu við börn sem vistuð eru samkvæmt þessari málsgrein.
45. gr.
Réttur barns til menntunar.
Að höfðu samráði við Barna- og fjölskyldustofu eða hlutaðeigandi barnaverndarþjónustu er sveitarfélagi, þar sem barnið á lögheimili, skylt að sjá til þess að barn á skólaskyldualdri njóti skólavistar í samræmi við lög um grunnskóla.
Í stuðningsáætlun og/eða í sérstakri einstaklingsnámskrá skal gera grein fyrir skólasókn barns sem vistað er í vistunarúrræði.
VII. KAFLI
Meginreglur, húsreglur og beiting þvingunar í vistunarúrræðum.
46. gr.
Gildissvið og skilgreiningar.
Með þvingun samkvæmt þessum kafla er átt við ákvörðun um inngrip gagnvart barni sem tekin er gegn vilja þess eða þrengir svo að persónufrelsi þess eða friðhelgi einkalífs að telja verði hana þvingun þótt barnið hreyfi ekki mótmælum. Til þvingunar telst m.a. eftirfarandi:
a. vistunarúrræði er læst eða ferðafrelsi barns skert með öðrum hætti,
b. takmarkanir á eða eftirlit með heimsóknum, símtölum og rafrænum samskiptum eða bréfaskiptum barns,
c. líkamsleit,
d. líkamsrannsókn,
e. herbergisleit,
f. haldlagning muna,
g. virkt eftirlit með barni,
h. rafræn vöktun, þ.m.t. með myndavél, hljóðnema eða skynjara, í einkarými barns,
i. aðskilnaður barns frá öðrum börnum, þ.m.t. í sérstöku öryggisrými,
j. líkamleg valdbeiting.
47. gr.
Meginreglur um sjálfsákvörðunarrétt barna í vistunarúrræðum.
Óheimilt er með öllu að beita barn líkamlegum eða andlegum refsingum í vistunarúrræðum. Öll beiting þvingunar gagnvart börnum í vistunarúrræðum er bönnuð. Einungis er unnt að víkja frá banni við beitingu þvingunar að uppfyllt séu skilyrði undanþága samkvæmt þessum kafla. Allar ákvarðanir um frávik frá banni við beitingu þvingunar skulu taka mið af því sem barni er fyrir bestu.
Að því marki sem annað leiðir ekki af dómi eða lögum er barn sem er vistað í vistunarúrræðum samkvæmt þessum kafla frjálst ferða sinna og á rétt á að eiga í samskiptum við aðra, þar á meðal í gegnum stafræna miðla og heimsóknir, enda séu inngrip í sjálfsákvörðunarrétt barns að þessu leyti ekki nauðsynleg með tilliti til meðferðar- eða öryggissjónarmiða.
Rekstraraðilar vistunarúrræða samkvæmt þessum kafla skulu vinna markvisst að því að fyrirbyggja beitingu þvingana gagnvart börnum sem þar dvelja, þ.m.t. með því að tryggja viðhlítandi þjálfun starfsfólks og stuðla að virku öryggi í úrræðum. Barna- og fjölskyldustofa veitir barnaverndarþjónustum og þeim sem starfa samkvæmt samningi við barnaverndarþjónustu ráðgjöf við vinnu við að fyrirbyggja beitingu þvingunar.
48. gr.
Húsreglur.
Óheimilt er að takmarka grundvallarréttindi barns með vísan til brota á húsreglum.
49. gr.
Takmarkanir á ferðafrelsi og samskiptum barns við aðra.
a. Takmarka ferðafrelsi barns, þ.m.t. þannig að því sé meinað að yfirgefa umráðasvæði vistunarúrræðis og þess krafist að utan úrræðisins sé barn í fylgd starfsmanns.
b. Takmarka eða hafa eftirlit með heimsóknum, símtölum, rafrænum samskiptum eða bréfaskiptum barns. Þó er óheimilt að takmarka eða hafa eftirlit með samskiptum barns við talsmann, lögmann, heilbrigðisstarfsmann, fulltrúa sendiráðs og prest eða sambærilegan fulltrúa trú- eða lífsskoðunarfélags, barnaverndaryfirvöld, umboðsmann barna og umboðsmann Alþingis.
Takmarkanir á ferðafrelsi eða samskiptum barns við aðra skv. 1. mgr. má ákvarða í allt að 14 daga í senn. Stöðugt skal endurmeta nauðsyn slíkra takmarkana.
50. gr.
Herbergisleit, líkamsleit og líkamsrannsókn.
a. Áfengi, vímuefni eða óæskileg lyf.
b. Vopn, aðra hættulega muni eða stolna muni.
c. Aðra óæskilega eða ólöglega muni eða efni sem óheimilt er að hafa í vörslum sínum samkvæmt húsreglum, sbr. 48. gr.
Bjóða skal barni að vera viðstatt herbergisleit eftir því sem það er frekast unnt.
Tveir starfsmenn af sama kyni og barnið framkvæma líkamsleit eða, ef barn skilgreinir sig kynhlutlaust, starfsmenn af því kyni sem barnið sjálft kýs.
Við líkamsleit geta starfsmenn:
a. Notast við málmleitartæki, viðhaft snertileit utan klæða og skoðað vasa og skófatnað.
b. Óskað eftir því að barn afklæðist öðrum fatnaði en nærfatnaði og skal leit þá fara fram án snertingar.
c. Skoðað munnhol barns án snertingar.
Óheimilt er að þvinga barn með líkamlegum tökum til að afklæðast ytri fatnaði eða opna munnhol, sbr. b- og c-lið 4. mgr., nema lífi þess eða annarra sé búin augljós og bráð hætta. Sé ekki unnt að framkvæma leit skv. b- eða c-lið 4. mgr. má taka ákvörðun um að barn sæti virku eftirliti starfsmanns skv. 52. gr.
Heimilt er að óska eftir því að barn gefi öndunar-, munnvatns- eða þvagsýni ef grunur leikur á að það hafi neytt áfengis eða annarra vímuefna. Heimilt er að fylgjast með barni gefa lífsýni en um framkvæmd þess gildir 3. mgr. eftir því sem við á. Óheimilt er að þvinga barn með líkamlegum tökum til að gefa lífsýni.
Kynna skal barni ástæður herbergisleitar, líkamsleitar og líkamsrannsóknar og upplýsa það um niðurstöður, nema það sé augljóslega óþarft.
51. gr.
Haldlagning og upptaka muna.
Áfengi og önnur vímuefni, óæskileg lyf, vopn, aðrir hættulegir munir og stolnir munir í fórum barns skulu gerðir upptækir og þeim eftir atvikum eytt eða þeir afhentir lögreglu eða eigendum án tafar.
Haldlagningu muna skv. 1. mgr. má ákvarða í allt að 14 daga í senn. Stöðugt skal endurmeta nauðsyn haldlagningar.
52. gr.
Virkt eftirlit.
Forstöðumaður vistunarúrræðis samkvæmt þessum kafla setur nánari reglur um framkvæmd virks eftirlits, svo sem um áhættumat, mismunandi stig eftirlits og tíðni þess.
53. gr.
Rafræn vöktun í einkarými barns.
Aðeins skal taka ákvörðun um rafræna vöktun í einkarými barns að undangengnu mati á nauðsyn hennar hafi vægari úrræði verið reynd og ekki dugað til eða þau ekki talin bera árangur. Tilkynna skal barni um slíka vöktun.
Forðast skal óþarfa íhlutun í einkalíf barns sem sætir rafrænni vöktun, þ.m.t. þannig að myndefni og annað efni sem birtist við rafræna vöktun sé ekki í augsýn eða aðgengilegt óviðkomandi aðila. Um rafræna vöktun í vistunarúrræðum samkvæmt þessum kafla fer að öðru leyti samkvæmt lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga og reglum Persónuverndar um rafræna vöktun.
54. gr.
Aðskilnaður og vistun í öryggisrými.
1. Aðskilja barn frá öðrum börnum, svo sem í aðskildum hluta vistunarúrræðis.
2. Vista barn í sérstöku öryggisrými.
Ráðstöfun skv. 1. tölul. 1. mgr. skal ekki standa lengur en nauðsyn krefur og ekki lengur en sólarhring samfleytt nema sérstakar ástæður séu fyrir hendi, þó aldrei lengur en þrjá sólarhringa samfleytt.
Ráðstöfun skv. 2. tölul. 1. mgr. skal ákvörðuð að hámarki í fjórar klukkustundir í senn, ekki standa lengur en nauðsyn krefur og aldrei lengur en sólarhring samfleytt.
Barn sem sætir ráðstöfunum skv. 1. mgr. skal sæta virku eftirliti starfsmanns skv. 52. gr.
Óheimilt er að vista barn einsamalt í gluggalausu, þröngu eða ljóslausu rými.
55. gr.
Líkamleg valdbeiting.
Starfsfólk sem kemur að líkamlegri valdbeitingu skal fá viðeigandi þjálfun. Eftir því sem það er frekast unnt skal starfsmaður ekki standa einn að líkamlegri valdbeitingu.
Óheimilt er að beita fjötrum eða vopnum við framkvæmd ráðstafana skv. 1. mgr.
56. gr.
Valdbærni og málsmeðferð.
Að undanskildum neyðartilvikum skv. 4. mgr. skal aðeins taka ákvörðun um beitingu þvingunar að undangengnu mati á nauðsyn hennar þannig að vægari úrræði hafi verið reynd eða þau ekki talin duga til að ná því lögmælta markmiði sem að er stefnt. Sé nauðsynlegt að beita barn þvingun skal val á þvingunarúrræði vera í eðlilegu samræmi við mikilvægi þeirra hagsmuna sem tryggja skal og þvingun ekki viðhöfð lengur en nauðsynlegt er.
Ráðstafanir skv. 54. og 55. gr. skulu svo fljótt sem kostur er tilkynntar foreldri, barnaverndarþjónustu og þjónustuveitendum eftir því sem við á. Um ákvarðanatöku um beitingu þvingunar fer að öðru leyti skv. X. kafla.
Í neyðartilvikum sem kalla á tafarlausar ráðstafanir í þágu öryggis skal viðhafa málsmeðferð í kjölfar ráðstafana í samræmi við 3. mgr. svo fljótt sem kostur er.
Við skráningu ákvörðunar um beitingu þvingunar skal skrá mat á nauðsyn þvingunar, athugasemdir barns og upplýsingagjöf skv. 3. mgr., upplýsingar um málsatvik, þ.m.t. hver framkvæmdi þvingun ef því var að skipta, og eftir atvikum úrvinnslu atviks og tilkynningar til viðeigandi aðila.
Kröfu um endurskoðun ákvörðunar um takmörkun á ferðafrelsi skv. a-lið 1. mgr. 49. gr. skal beina til héraðsdóms í þeirri þinghá þar sem barn á lögheimili eða þar sem það dvelur. Krafa þess efnis skal berast dómara innan fjögurra vikna frá birtingu ákvörðunar. Um málsmeðferð fyrir dómi fer að öðru leyti skv. XI. kafla.
Aðrar ákvarðanir á grundvelli 49.–55. gr. eru kæranlegar til úrskurðarnefndar velferðarmála.
Ráðherra er heimilt að setja reglugerðir um einstök ákvæði þessa kafla, þar á meðal skráningu, tilkynningar og heilsufarsmat í tengslum við beitingu þvingunar.
VIII. KAFLI
Fóstur.
57. gr.
Um fóstur.
Fóstur getur verið tvenns konar, tímabundið eða varanlegt. Með tímabundnu fóstri er átt við að fóstur vari í afmarkaðan tíma þegar ætla má að unnt verði að bæta aðstæður þannig að barnið geti snúið aftur til foreldra sinna án verulegrar röskunar á högum þess eða þegar áætlað er að annað úrræði taki við innan afmarkaðs tíma. Tímabundið fóstur skal ekki vara samanlagt lengur en tvö ár nema í undantekningartilvikum þegar það þjónar hagsmunum barns. Með varanlegu fóstri er átt við að fóstur haldist þar til forsjárskyldur falla niður samkvæmt lögum. Fara fósturforeldrar þá að jafnaði með forsjárskyldur nema annað þyki betur henta þörfum barns og hagsmunum að mati barnaverndarþjónustu. Að jafnaði skal ekki gerður samningur um varanlegt fóstur fyrr en að liðnum reynslutíma sem skal að hámarki vera eitt ár.
Markmið fósturs skv. 1. mgr. er að tryggja barni uppeldi og umönnun innan fjölskyldu svo sem best hentar þörfum þess. Barni skal tryggður góður aðbúnaður hjá fósturforeldrum. Nánar skal kveðið á um réttindi og skyldur fósturforeldra í fóstursamningi.
Ef barn, sem ráðstafað er í fóstur, á við að stríða verulega hegðunarerfiðleika vegna geðrænna, tilfinningalegra og annarra vandamála af því tagi er enn fremur heimilt að mæla fyrir um sérstaka umönnun og þjálfun á fósturheimili.
Ráðherra skal setja reglugerð um fóstur. Þar skal fjallað nánar um fóstur og framkvæmd ákvæða þessa kafla.
58. gr.
Fósturforeldrar.
Barna- og fjölskyldustofa veitir fósturforeldrum fræðslu og faglegan stuðning.
Barnaverndarþjónusta fylgist með gæðum og árangri fósturforeldra og tryggir innra eftirlit með fósturheimilum, sbr. 95. gr.
Ráðherra er heimilt að setja reglugerð um hæfi fólks til að taka börn í fóstur, þar á meðal um kröfur til fósturforeldra.
59. gr.
Málsmeðferð leyfisveitinga.
Barna- og fjölskyldustofa hefur samvinnu við barnaverndarþjónustu í heimilisumdæmi umsækjenda við gerð umsagnar. Barna- og fjölskyldustofa boðar umsækjendur jafnframt á námskeið. Markmið með námskeiði er annars vegar að leggja mat á hæfni umsækjenda og hins vegar að veita umsækjendum leiðbeiningar og fræðslu. Við mat á hæfni umsækjenda og gerð umsagnar skal Barna- og fjölskyldustofa einnig líta til þeirra atriða sem tiltekin eru í 1. mgr. 58. gr. og sakaferils umsækjenda.
Að loknu námskeiði sendir Barna- og fjölskyldustofa Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála umsögn sína. Þegar sérstaklega stendur á getur Barna- og fjölskyldustofa gefið umsögn án þess að umsækjendur hafi sótt námskeið.
Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála tilkynnir umsækjanda, Barna- og fjölskyldustofu og barnaverndarþjónustu um ákvörðun sína. Heimilt er að skilyrða leyfi við tiltekið barn eða tiltekin börn.
Ráðherra er heimilt að setja reglugerð um leyfisveitingar, þar á meðal um umsögn Barna- og fjölskyldustofu og samvinnu við barnaverndarþjónustu.
60. gr.
Val á fósturforeldrum.
Barnaverndarþjónusta sem ráðstafar barni í fóstur sendir beiðni um fósturheimili til Barna- og fjölskyldustofu áður en barnið fer á fósturheimili og velur fósturforeldra úr hópi þeirra sem eru á skrá skv. 1. mgr. í samráði við stofuna. Velja ber fósturforeldra af kostgæfni og með tilliti til þarfa og hagsmuna barnsins sem í hlut á. Val á fósturforeldrum skal miða að því að tryggja stöðugleika í lífi barns og valda sem minnstri röskun á högum þess. Ávallt skal leitast við að finna systkinum sameiginlegt fósturheimili nema sérstakar ástæður hamli.
Telji barnaverndarþjónusta þörf á að barn fái sérstaka umönnun og þjálfun skv. 4. mgr. 57. gr. skal kveðið á um það í fóstursamningi. Ef ríkið tekur þátt í kostnaði vegna slíkrar viðbótarþjónustu, sbr. 2. mgr. 99. gr., eru ákvæði í fóstursamningi sem að þessu lúta háð samþykki Barna- og fjölskyldustofu, svo sem varðandi kostnaðarþátttöku ríkisins og forsendur fyrir slíkum greiðslum. Barna- og fjölskyldustofa velur enn fremur fósturforeldra við þessar aðstæður í samvinnu við barnaverndarþjónustu.
61. gr.
Fóstursamningur.
1. Lögheimili barns og daglega umsjá.
2. Forsjárskyldur, þ.m.t. lögráð.
3. Áætlaðan fósturtíma.
4. Framfærslu barns og annan kostnað.
5. Umgengni barns við foreldra eða aðra nákomna.
6. Stuðning barnaverndarþjónustu við barn og fósturforeldra meðan fóstur varir.
7. Slit samnings vegna breyttra forsendna.
8. Sérstaka umönnun og þjálfun, sbr. 4. mgr. 57. gr., þegar það á við.
9. Innra eftirlit, þ.m.t. heimsóknir á fósturheimili, sbr. 95. gr.
10. Annað sem málið kann að varða.
Við ákvörðun um það hvort og að hvaða marki fósturforeldrar skulu fara með forsjárskyldur vegna barns, þ.m.t. lögráð þess, þ.e. sjálfræði og fjárræði, skal taka mið af því hversu lengi fóstri er ætlað að vara, þörfum og hagsmunum barns, aðstæðum fósturforeldra og öðrum atvikum.
Ef foreldrar samþykkja, afsala sér forsjá eða hafa verið sviptir forsjánni er heimilt að ákveða í fóstursamningi að fóstur skuli vara þar til barn verður lögráða.
62. gr.
Réttindi barns í fóstri.
Barnaverndarþjónusta sem ráðstafar barni í fóstur skal veita barni nauðsynlegan stuðning samkvæmt fóstursamningi á meðan fóstur varir. Ef foreldri barns tekur við umsjá eða forsjá þess skv. 32. gr. skal barnaverndarþjónusta sem farið hefur með málið kanna sérstaklega þörf barns fyrir áframhaldandi stuðning. Ef þörf krefur skal barnaverndarþjónusta í þessum tilvikum gera stuðningsáætlun í samvinnu við foreldri.
Í fóstri skal gæta að réttindum barns, þ.m.t. réttinum til þátttöku í málum sem barnið varðar. Barn í fóstri á rétt á því að fá aðlagaðar upplýsingar og leiðbeiningar um réttindi sín sem eru settar fram þann hátt sem barnið getur skilið. Barn í fóstri á rétt á því að fá skipaðan talsmann.
Barn í fóstri skal hafa aðgang að nauðsynlegri og viðeigandi heilbrigðisþjónustu. Það skal fá heilsufarsmat innan tilgreinds tíma frá komu í fóstur og reglubundið meðan á vistun stendur, eins og nánar er mælt fyrir um í lögum um heilbrigðisþjónustu.
63. gr.
Undirbúningur barns og fósturforeldra fyrir fóstur.
Barnaverndarþjónustu sem ráðstafar barni í fóstur ber á sama hátt, áður en fóstur hefst, að undirbúa fósturforeldra fyrir hlutverk þeirra, svo sem með upplýsingagjöf, viðtölum og öðru því sem að gagni má koma.
64. gr.
Tilkynningar um fóstursamninga.
Barna- og fjölskyldustofa heldur skrá yfir börn í fóstri.
65. gr.
Umgengni í fóstri.
Foreldrar eiga rétt til umgengni við barn í fóstri nema umgengni sé bersýnilega andstæð hagsmunum og þörfum barnsins og ósamrýmanleg þeim markmiðum sem stefnt er að með ráðstöfun þess í fóstur. Við mat á þessu skal m.a. taka tillit til þess hversu lengi fóstri er ætlað að vara. Þeir sem telja sig nákomna barninu eiga með sama hætti rétt til umgengni við barnið, enda verði talið að það sé til hagsbóta fyrir barnið. Barn sem er 15 ára og eldra getur sjálft gert kröfu um umgengni.
Við ráðstöfun barns í fóstur skal taka afstöðu til umgengni barns við foreldra og aðra nákomna og skal tekið mið af því hvað þjónar hagsmunum barnsins best. Náist samkomulag gerir barnaverndarþjónusta skriflegan samning við þá sem umgengni eiga að rækja.
Barnaverndarþjónusta leysir ágreiningsefni er varða umgengni barns við foreldra og aðra nákomna, hvort sem það varðar rétt til umgengni, umfang umgengnisréttarins eða framkvæmd. Ef sérstök atvik valda því, að mati barnaverndarþjónustu, að umgengni barns við foreldra sé andstæð hag þess og þörfum getur þjónustan tekið ákvörðun um að foreldri skuli ekki njóta umgengnisréttar. Barnaverndarþjónusta getur á sama hátt ákveðið að aðrir sem telja sig nákomna barninu njóti ekki umgengnisréttar ef hún telur að skilyrðum 2. mgr. sé ekki fullnægt.
Þeir sem eiga að rækja umgengni geta óskað breytinga á ákvæðum samnings um umgengnisrétt. Náist ekki samkomulag um slíka breytingu tekur barnaverndarþjónusta ákvörðun um breytingar á samningi.
Þeir sem eiga að rækja umgengni geta krafist þess að barnaverndarþjónusta endurskoði ákvörðun um umgengnisrétt. Barnaverndarþjónusta tekur beiðni um endurskoðun eingöngu til meðferðar ef breytingar hafa orðið á högum barns eða þess sem á að rækja umgengni.
Barnaverndarþjónusta getur tekið ákvörðun um að halda dvalarstað barns leyndum, m.a. gagnvart foreldrum, ef hagsmunir barnsins krefjast þess.
Heimilt er að skjóta ákvörðunum samkvæmt þessari grein til úrskurðarnefndar velferðarmála.
66. gr.
Réttarstaða fósturforeldra við ákvörðun um umgengni.
Fósturforeldrar barns í varanlegu fóstri eru aðilar að máli um umgengni skv. 65. gr. Þeir taka þannig þátt í gerð samnings um umgengni, geta óskað breytinga á áður ákvarðaðri umgengni, eru aðilar að máli og geta skotið ákvörðun um umgengni til úrskurðarnefndar velferðarmála.
67. gr.
Framfærsla og annar kostnaður vegna barns í fóstri.
Um skiptingu kostnaðar vegna fósturs á grundvelli 4. mgr. 57. gr. fer samkvæmt reglugerð er ráðherra setur.
Fósturforeldrar og fósturbarn eiga rétt á allri almennri þjónustu samkvæmt lögum og fer almennt um kostnað vegna þeirrar þjónustu samkvæmt þeim lögum sem gilda á hverju sviði. Hverju sveitarfélagi er skylt að sjá til þess að skólaskyld börn, sem ráðstafað hefur verið í tímabundið fóstur til fósturforeldra sem eiga lögheimili í sveitarfélaginu, njóti skólavistar. Um greiðslu kostnaðar vegna skólagöngu barnsins fer samkvæmt grunnskólalögum.
68. gr.
Endurskoðun fóstursamnings.
Tilkynningar skv. 7. eða 8. gr. sem varða aðstæður barns hjá fósturforeldri, svo og upplýsingar um að fósturforeldri vanræki hlutverk sitt, skulu berast til barnaverndarþjónustu sem ráðstafaði barni í fóstur. Er þjónustunni skylt að kanna málið tafarlaust og grípa til viðeigandi ráðstafana.
Ef ekki næst samkomulag við fósturforeldra um breytingu á fóstursamningi getur barnaverndarþjónusta tekið ákvörðun um að breyta fóstursamningi eða fella hann úr gildi. Ákvörðun barnaverndarþjónustu samkvæmt þessari grein er kæranleg til úrskurðarnefndar velferðarmála.
IX. KAFLI
Börn sem eru hér á landi án forsjáraðila.
69. gr.
Börn sem eru hér á landi án forsjáraðila og fastrar búsetu.
Ef barn skv. 1. mgr. hefur sótt um heimild til dvalar hér á landi og er hér á landi án fullorðins ættingja eða annars nákomins aðila, sem fer með umsjá þess, skal beita vistunarúrræðum skv. 28. gr.
Heimilt er að beita vistunarúrræðum skv. 28. gr. gagnvart börnum samkvæmt þessari grein þótt samþykki liggi ekki fyrir.
70. gr.
Börn sem eru hér á landi án forsjáraðila og fá heimild til dvalar.
X. KAFLI
Málsmeðferð hjá stjórnvöldum.
71. gr.
Gildissvið stjórnsýslulaga.
Barnaverndarþjónusta skal með nægilegum fyrirvara láta aðilum máls í té öll gögn málsins. Barnaverndarþjónusta getur með rökstuddri ákvörðun takmarkað aðgang aðila að tilteknum gögnum ef hún telur að það geti skaðað hagsmuni barns og samband þess við foreldra eða aðra. Ákvörðun um takmörkun á aðgangi að gögnum er kæranleg til úrskurðarnefndar velferðarmála.
Ráðherra er heimilt að setja reglugerð með nánari fyrirmælum um meðferð mála samkvæmt lögunum, svo sem um tilkynningar, upplýsingar til barnaverndarþjónustu, könnun, samþættingu þjónustu, áætlanir, úrræði og stafræna meðferð mála.
72. gr.
Aðild barns.
73. gr.
Þátttaka barns.
74. gr.
Talsmaður barns.
Talsmaður í barnaverndarmáli ræðir við barn og kemur sjónarmiðum þess á framfæri í málinu. Hann skal ekki tjá eigið mat eða skoðanir á málinu við meðferð þess.
Talsmaður skal hafa sérþekkingu á málefnum barna og þekkja til málsmeðferðar barnaverndarmála. Hann skal vera sjálfstæður í störfum sínum og óháður barnaverndarþjónustu og aðilum barnaverndarmáls.
Ráðherra er heimilt að kveða nánar á um hæfi og hlutverk talsmanna í barnaverndarmálum í reglugerð. Barna- og fjölskyldustofu er heimilt að halda lista yfir talsmenn sem uppfylla hæfisskilyrði.
75. gr.
Aðstoð lögmanns við barn og foreldra.
Ráðherra er heimilt að kveða nánar í reglugerð á um skyldur barnaverndarþjónustu til að veita fjárstyrk til að greiða fyrir lögmannsaðstoð og inntak reglna barnaverndarþjónustu.
76. gr.
Samþykki.
Áður en foreldrar og barn veita samþykki samkvæmt þessari grein skal þeim gerð grein fyrir eðli og réttaráhrifum samþykkisins.
XI. KAFLI
Málsmeðferð hjá dómstólum.
77. gr.
Gildissvið laga um meðferð einkamála.
78. gr.
Aðild.
Þegar foreldrar eða barn leita úrlausnar teljast þau sóknaraðilar. Barnaverndarþjónusta telst þá varnaraðili, utan mála er varða takmörkun á ferðafrelsi, sbr. 6. mgr. 56. gr., en þá er vistunarúrræði varnaraðili.
Barn sem náð hefur 15 ára aldri er aðili máls samkvæmt ákvæðum þessa kafla. Barn er þó ávallt aðili máls sem varðar takmörkun á ferðafrelsi, sbr. 6. mgr. 56. gr., óháð aldri þess. Sé barn ekki málshefjandi skal því tilkynnt um málshöfðun og gefinn kostur á að gæta réttar síns. Er barninu þá heimilt að ganga inn í mál með meðalgöngustefnu.
Gefa skal talsmanni barns skv. 74. gr. kost á að vera viðstaddur þinghöld í máli ef vörnum er haldið uppi. Gefa skal barni kost á að tjá sig um mál í samræmi við aldur þess og þroska.
79. gr.
Réttindi barns við málsmeðferð.
Gefa skal barni sem ekki er aðili kost á að tjá sig um mál í samræmi við aldur þess og þroska nema dómari telji að afstaða barns komi nægilega skýrt fram í gögnum máls.
80. gr.
Sérákvæði um meðferð mála skv. 31. gr. og 2. mgr. 40. gr.
Í málum samkvæmt þessari grein skal kveðja til setu í dómi sérfróðan meðdómsmann eða meðdómsmenn nema útivist verði af hálfu aðila eða máli vísað frá vegna augljósra annmarka. Um fjölda þeirra og kvaðningu fer að öðru leyti eftir 2. gr. og 2. gr. a laga um meðferð einkamála.
Dómari getur lagt fyrir barnaverndarþjónustu að afla nánar tilgreindra gagna, svo sem matsgerðar um foreldra eða barn. Jafnframt getur dómari lagt fyrir foreldra eða fósturforeldra að afla nánar tilgreindra gagna. Heimilt er dómara að ákveða að kostnaður vegna gagnaöflunar foreldra eða fósturforeldra greiðist úr ríkissjóði.
81. gr.
Sérákvæði um meðferð mála skv. 30. gr.
Þegar mál er fyrst tekið fyrir á dómþingi skal barnaverndarþjónusta leggja fram staðfest afrit allra gagna sem ákvörðun er byggð á. Varnaraðila skal síðan veita frest sem skal að jafnaði ekki vera lengri en 14 dagar til að leggja fram greinargerð og afla sönnunargagna. Þegar sérstaklega stendur á er dómara heimilt að veita frekari fresti til gagnaöflunar en taka skal mál aftur fyrir svo fljótt sem unnt er.
Ef útivist verður af hálfu sóknaraðila skal mál fellt niður. Ef varnaraðili sækir ekki þing skal mál tekið til úrskurðar. Hafi varnaraðili lagt fram greinargerð áður en þingsókn féll niður skal sóknaraðila gefinn kostur á að leggja fram stutt skriflegt svar við röksemdum varnaraðila áður en málið verður tekið til úrskurðar.
Matsgerðar verður ekki aflað í málum samkvæmt þessari grein.
Þegar öflun gagna er lokið í máli þar sem vörnum er haldið uppi skal það sótt og varið munnlega að jafnaði innan 14 daga.
Dómari skal svo fljótt sem unnt er kveða upp úrskurð í máli og eigi síðar en innan sjö daga frá því það var tekið til úrskurðar.
Þegar barnaverndarþjónusta telst varnaraðili er þjónustunni heimilt að gera í greinargerð sjálfstæða kröfu um úrskurð skv. 30. gr.
82. gr.
Sérákvæði um meðferð mála skv. 6. mgr. 56. gr.
Þegar mál er fyrst tekið fyrir á dómþingi skal vistunarúrræði leggja fram staðfest afrit allra gagna sem ákvörðun er byggð á. Varnaraðila skal síðan veita frest sem skal að jafnaði ekki vera lengri en 14 dagar til að leggja fram greinargerð og afla sönnunargagna. Þegar sérstaklega stendur á er dómara heimilt að veita frekari fresti til gagnaöflunar en taka skal mál aftur fyrir svo fljótt sem unnt er.
Ef útivist verður af hálfu sóknaraðila skal mál fellt niður. Ef varnaraðili sækir ekki þing skal mál tekið til úrskurðar. Hafi varnaraðili lagt fram greinargerð áður en þingsókn féll niður skal sóknaraðila gefinn kostur á að leggja fram stutt skriflegt svar við röksemdum varnaraðila áður en málið verður tekið til úrskurðar.
Matsgerðar verður ekki aflað í málum samkvæmt þessari grein.
Þegar öflun gagna er lokið í máli þar sem vörnum er haldið uppi skal það sótt og varið munnlega að jafnaði innan 14 daga.
Dómari skal svo fljótt sem unnt er kveða upp úrskurð í máli og eigi síðar en innan sjö daga frá því það var tekið til úrskurðar.
83. gr.
Málsástæður, lokuð þinghöld, nafnleynd o.fl.
Dómari getur ákveðið að sameina mál samkvæmt ákvæðum þessa kafla sem rekin eru á sama tíma. Ef mál skv. 30. og 31. gr. eru sameinuð skal fara um slíkt mál skv. 80. gr.
Þinghöld skulu háð fyrir luktum dyrum.
Ekki má skýra á nokkurn hátt frá því sem komið hefur fram í máli án leyfis dómara. Brot gegn þessu ákvæði varðar sektum.
Áður en endurrit úr þingbókum og dómabókum eru afhent skal afmá nöfn málsaðila og aðrar upplýsingar sem bent geta til þess hverjir aðilar séu eða hvaða barn mál varði, svo og önnur atriði sem eðlilegt er að leynt fari með tilliti til almanna- eða einkahagsmuna.
84. gr.
Málskot.
Kæra frestar ekki framkvæmd ákvörðunar, úrskurðar eða dóms nema héraðsdómari hafi mælt svo fyrir.
Úrskurðir Landsréttar um atriði sem talin eru upp í 1. mgr. 167. gr. laga um meðferð einkamála sæta kæru til Hæstaréttar.
85. gr.
Gjafsókn.
XII. KAFLI
Samstarf barnaverndaryfirvalda og vinnsla upplýsinga.
86. gr.
Samstarf barnaverndaryfirvalda og þeirra sem stöðu sinnar vegna hafi afskipti af málefnum barna.
87. gr.
Samstarf milli barnaverndaryfirvalda.
Barnaverndarþjónustur skulu veita hver annarri upplýsingar, skýringar og liðsinni við framkvæmd barnaverndarráðstafana, t.d. þegar barn dvelur eða býr í umdæmi annarrar barnaverndarþjónustu en þjónustunnar sem hefur mál barnsins til meðferðar.
Ef barn flyst úr umdæmi barnaverndarþjónustu á meðan mál þess er til meðferðar skal hún tafarlaust tilkynna flutninginn til barnaverndarþjónustu í umdæminu sem barnið flytur í og upplýsa hana um stöðu málsins. Barnaverndarþjónustu í umdæminu sem barnið flytur í ber að taka strax við meðferð málsins og tryggja samfellu í vinnslu og meðferð þess.
88. gr.
Samstarf barnaverndaryfirvalda við yfirvöld í öðrum ríkjum.
89. gr.
Samstarf barnaverndaryfirvalda og lögreglu og fangelsisyfirvalda.
Um tilkynningarskyldu lögreglu til barnaverndaryfirvalda fer skv. 8. gr. Þegar grunur leikur á að barn hafi framið brot eða framið hafi verið gegn barni brot gegn almennum hegningarlögum eða lögum þessum eða brot gegn öðrum lögum sem varðað getur þyngri refsingu en tveggja ára fangelsi skal lögregla, þegar hún fær slíkt mál til meðferðar, ávallt tilkynna það barnaverndarþjónustu og gefa henni kost á að fylgjast með rannsókn málsins. Barnaverndarþjónusta skal tilkynna foreldri barns um slíkt mál mæli hagsmunir barnsins ekki gegn því.
Gefa skal fulltrúa barnaverndarþjónustu kost á að vera viðstaddur skýrslutöku af barni sem sakborningi í samræmi við ákvæði laga um meðferð sakamála, svo og skýrslutöku af barni sem brotaþola og sem vitni. Á þetta við hvort sem skýrslutaka fer fram hjá lögreglu eða fyrir dómi. Um skýrslutöku af barni gilda að öðru leyti ákvæði laga um meðferð sakamála og reglugerða sem settar hafa verið með stoð í þeim.
90. gr.
Samstarf barnaverndaryfirvalda og heilbrigðisstarfsmanna og veitenda heilbrigðisþjónustu.
Gera skal formlega samstarfssamninga milli þjónustuveitenda þegar um er að ræða skipulagða samþætta þjónustu barnaverndar- og heilbrigðiskerfisins.
Þegar meðferð barns lýkur í barnaverndarúrræði á vegum ríkisins skal tryggja að samantekt um meðferðina berist til viðeigandi heilsugæslu til skráningar í sjúkraskrá.
Öllum heilbrigðisstofnunum ber að taka tillit til hagsmuna barns þegar teknar eru ákvarðanir um meðferð og innlögn foreldra þess. Heilbrigðisstarfsmenn skulu hafa samráð við barnaverndaryfirvöld svo unnt verði að haga nauðsynlegum barnaverndarúrræðum í samræmi við ákvarðanir um meðferð og innlögn foreldris.
91. gr.
Upplýsingaskylda gagnvart barnaverndarþjónustu.
Barnaverndarþjónustu er heimilt að láta þeim aðilum sem fjallað er um í 1. mgr. í té upplýsingar og gögn ef rík barnaverndarsjónarmið mæla með því.
Upplýsingar skv. 1. mgr. skal veita svo fljótt sem auðið er og eigi síðar en 14 dögum eftir að beiðni barst.
Upplýsingaskylda samkvæmt ákvæðinu gildir óháð ákvæðum laga eða siðareglna um þagnarskyldu.
92. gr.
Upplýsingar úr sakaskrá.
Við ráðningu til starfa hjá barnaverndaryfirvöldum eða á heimilum eða stofnunum samkvæmt lögum þessum, hvort sem þau eru rekin af einkaaðilum, ríki eða sveitarfélögum, skal ávallt liggja fyrir sakavottorð og upplýsingar úr sakaskrá um það hvort umsækjandi hafi hlotið refsidóm vegna brota á ákvæðum XXII. kafla almennra hegningarlaga. Óheimilt er að ráða til starfa einstakling sem hlotið hefur refsidóm vegna brota á ákvæðum XXII. kafla almennra hegningarlaga. Hafi umsækjandi verið dæmdur til refsingar fyrir önnur brot skal meta áhrif þess á hæfni viðkomandi til að gegna því starfi sem um ræðir, m.a. að teknu tilliti til eðlis starfsins og eðlis brotsins.
93. gr.
Vinnsla og varðveisla upplýsinga.
Barna- og fjölskyldustofu er heimilt að starfrækja stafrænar lausnir fyrir barnaverndaryfirvöld svo þau geti sinnt verkefnum sínum samkvæmt lögum þessum.
Í reglugerð getur ráðherra sett frekari reglur um skráningu barnaverndarmála og varðveislu gagna. Þar getur ráðherra jafnframt lagt þá skyldu á sveitarfélög að nýta stafrænar lausnir Barna- og fjölskyldustofu.
XIII. KAFLI
Mat og eftirlit með gæðum barnaverndarþjónustu.
94. gr.
Markmið mats og eftirlits.
a. tryggja að fyrirkomulag úrræða og framkvæmd vistunar barna utan heimilis sé í samræmi við ákvæði laga, reglugerða, leiðbeininga og reglna samkvæmt ákvæðum laga þessara,
b. tryggja að ráðstöfun nái tilgangi sínum og að réttindi barna séu virt,
c. auka gæði úrræða og stuðla að umbótum,
d. safna upplýsingum um vistun barna utan heimilis, þörf fyrir úrræði, nýtingu, árangur og þróun.
95. gr.
Ábyrgð barnaverndarþjónustu á mati og eftirliti.
Barnaverndarþjónusta sem ráðstafar barni í vistun eða fóstur skal fylgjast náið með aðbúnaði og líðan barnsins og því að ráðstöfun nái tilgangi sínum. Barnaverndarþjónusta aflar nauðsynlegra upplýsinga í þessu skyni eftir því sem ástæða þykir til. Barnaverndarþjónusta skal vera í reglubundnu sambandi við barn sem vistað er utan heimilis, gefa barni kost á að tjá sig um aðbúnað og líðan sína og taka réttmætt tillit til skoðana barnsins í samræmi við aldur og þroska.
Barnaverndarþjónusta skal heimsækja reglubundið börn sem vistuð eru á vegum þjónustunnar á heimilum og stofnunum. Barnaverndarþjónusta skal heimsækja fósturheimili eins oft og ástæða þykir til, þó eigi sjaldnar en fjórum sinnum á ári fyrstu tvö árin og tvisvar sinnum á ári eftir það. Barnaverndarþjónustu er heimilt að heimsækja fósturheimili án þess að gera boð á undan sér.
Þegar barnaverndarþjónusta heimsækir fósturheimili skal rætt við barnið einslega á hlutlausum stað. Jafnframt skal barnaverndarþjónusta kanna aðstæður í nærumhverfi barnsins, t.d. með því að afla upplýsinga hjá skóla barnsins. Skipulagi heimsókna skal þó alltaf vera þannig háttað að það sé eins lítið íþyngjandi gagnvart barni og mögulegt er.
Barnaverndarþjónusta skal grípa til viðeigandi ráðstafana vegna barns, svo sem að rifta samningi um fóstur eða vistun, ef í ljós kemur að meðferð barnsins í fóstri, á heimili eða í öðru vistunarúrræði er óviðunandi eða aðstæður hafa breyst þannig að ekki sé sýnt að aðbúnaður og öryggi barnsins sé tryggt. Barnaverndarþjónusta skal alltaf upplýsa Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála ef hún grípur til ráðstafana samkvæmt þessari málsgrein.
Ráðherra setur reglugerð um innra eftirlit barnaverndarþjónustu, m.a. um heimsóknir á fósturheimili.
96. gr.
Ábyrgð Barna- og fjölskyldustofu á mati og eftirliti.
Barna- og fjölskyldustofa hefur innra eftirlit með gæðum og árangri þeirra úrræða sem stofan rekur og aflar nauðsynlegra upplýsinga í þessu skyni eftir því sem ástæða þykir til.
Ráðherra er heimilt að setja reglugerð um innra eftirlit Barna- og fjölskyldustofu samkvæmt þessu ákvæði.
97. gr.
Ábyrgð Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála á mati og eftirliti.
XIV. KAFLI
Ábyrgð ríkis og sveitarfélaga.
98. gr.
Ábyrgð sveitarfélaga á barnaverndarstarfi.
Ef ríkið setur á fót stuðningsúrræði skv. a–c-lið 1. mgr. 27. gr. eða vistunarúrræði skv. b-, e- og f-lið 1. mgr. 28. gr. er Barna- og fjölskyldustofu heimilt að innheimta gjald frá sveitarfélögum sem nota úrræðið til að standa undir kostnaði við það.
Ráðherra er heimilt að setja gjaldskrá vegna gjalds sem sveitarfélög greiða fyrir úrræði á vegum ríkisins samkvæmt þessari grein.
99. gr.
Ábyrgð ríkisins á barnaverndarstarfi.
Ríkið greiðir hluta kostnaðar vegna fósturs á grundvelli 4. mgr. 57. gr. samkvæmt ákvörðun Barna- og fjölskyldustofu.
Ríkið endurgreiðir útlagðan kostnað sveitarfélaga vegna barnaverndarþjónustu sem veitt er skv. IX. kafla.
100. gr.
Þátttaka foreldra í framfærslu barna sem eru vistuð utan heimilis.
Barnaverndarþjónusta getur krafið foreldra um framfærslueyri með barni meðan á vistun utan heimilis stendur með hliðsjón af þörfum barnsins og fjárhagsstöðu og öðrum högum beggja foreldra. Ákvörðun um framfærslueyri samkvæmt þessari grein er kæranleg til úrskurðarnefndar velferðarmála.
XV. KAFLI
Almenn ákvæði um öryggi og velferð barna.
101. gr.
Almennt eftirlit barnaverndarþjónustu með aðstæðum barna.
102. gr.
Eftirlit barnaverndarþjónustu með sýningum og skemmtunum.
Þeim sem skipuleggja eða bera ábyrgð á fyrirsætu- og fegurðarkeppni, og annarri keppni af því tagi þar sem þátttakendur eru yngri en 18 ára, er skylt að tilkynna um keppnina til barnaverndarþjónustu þess sveitarfélags þar sem keppnin verður haldin. Ráðherra getur sett nánari reglur um þátttöku barna í slíkri keppni.
103. gr.
Útivistartími barna.
Börn á aldrinum 10–12 ára mega ekki vera á almannafæri eftir klukkan 21.00 nema í fylgd með fullorðnum.
Börn á aldrinum 13–16 ára mega ekki vera á almannafæri eftir klukkan 22.00 nema í fylgd með fullorðnum, enda séu þau ekki á heimferð úr skóla-, íþrótta- eða frístundastarfi.
Á tímabilinu 1. júní til 1. september lengist tími skv. 1.–3. mgr. um tvær klukkustundir en tími skv. 2. mgr. um eina klukkustund.
Aldursmörk þessa ákvæðis miðast við fæðingarár en ekki fæðingardag og breytast 1. júní ár hvert. Takmarkanir á útivistartíma falla niður frá og með 1. júní fyrir börn sem verða 16 ára á árinu.
XVI. KAFLI
Refsiákvæði.
104. gr.
Brot gegn tilkynningarskyldu o.fl.
Ef maður lætur hjá líða að tilkynna barnaverndarþjónustu um svo illa meðferð eða slæman aðbúnað barns að lífi þess eða heilsu sé hætta búin varðar það sektum eða fangelsi allt að tveimur árum.
105. gr.
Brottnám barns, brot gegn nálgunarbanni o.fl.
Hver sem nemur á brott barn sem barnaverndarþjónusta hefur ráðstafað samkvæmt lögum þessum eða kemur því til leiðar að brotið er gegn slíkri ráðstöfun skal sæta sektum eða fangelsi allt að tveimur árum.
Brot gegn ákvæðum 2. mgr. 105. gr. varðar sektum.
106. gr.
Brot umsjáraðila gagnvart barni.
107. gr.
Brot gagnvart börnum.
Hver sá sem hvetur barn til lögbrota, áfengis- eða fíkniefnaneyslu eða annarrar hegðunar sem stefnir heilsu barnsins og þroska eða lífi og heilsu annarra í alvarlega hættu skal sæta sektum eða fangelsi allt að fjórum árum.
Hver sem sýnir barni yfirgang, ruddalegt eða ósiðlegt athæfi, særir það eða móðgar skal sæta sektum eða fangelsi allt að tveimur árum.
XVII. KAFLI
Ýmis ákvæði.
108. gr.
Heimildir foreldra til að vista barn sitt sjálfir.
Þegar barnaverndarþjónusta fær upplýsingar skv. 1. mgr. ber henni að hefja könnun máls, sbr. IV. kafla. Leiði könnun til þess að ástæða sé til að beita úrræðum eða ráðstöfunum samkvæmt lögum þessum skal leggja mál í þann farveg.
109. gr.
Samningar við einkaaðila.
110. gr.
Viðbrögð við neyðarástandi.
111. gr.
Gildistaka.
Ef málsmeðferð barnaverndarmáls hefur hafist í tíð eldri laga gilda ákvæði laga þessara um meðferð málsins eftir gildistöku þeirra. Gildir það þótt atvik þau sem mál er sprottið af hafi gerst að einhverju eða öllu leyti í tíð eldri laga.
112. gr.
Breyting á öðrum lögum.
1. Lög um Barna- og fjölskyldustofu, nr. 87/2021:
a. Í stað orðsins „barnaverndarlaga“ í 2. mgr. 1. gr. laganna kemur: laga um barnavernd.
b. Á eftir orðinu „innleiðing“ í 4. tölul. 2. mgr. 3. gr. laganna kemur: viðurkenndra og/eða.
2. Lög um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991:
a. Í stað orðsins „barnaverndarlaga“ í 1. málsl. 1. mgr. 5. gr. laganna kemur: laga um barnavernd.
b. Í stað orðsins „forráðamenn“ í 1. mgr. 30. gr. og „forráðamanna“ í 2. málsl. 60. gr. laganna kemur: forsjáraðila.
c. 31. gr. laganna orðast svo:
Félagsmálanefnd skal tryggja framboð viðeigandi úrræða, þ.m.t. viðeigandi stuðnings- og vistunarúrræða barnaverndar, sem eru til þess fallin að koma til móts við þarfir barna og ungmenna.
Að beiðni barnaverndarþjónustu ber félagsmálanefnd að tryggja að þörf barns til áframhaldandi stuðnings- eða vistunarúrræða eftir 18 ára aldur sé metin, sbr. ákvæði 36. gr. laga um barnavernd.
d. 33. gr. laganna orðast svo:
Þeir sem óska eftir því að taka barn til sumardvalar á einkaheimili gegn gjaldi í allt að þrjá mánuði yfir sumartíma skulu hafa rekstrarleyfi Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála.
Heimilt er félagasamtökum eða öðrum aðilum að setja á stofn og reka heimili til að veita börnum viðtöku til umönnunar, stuðnings, afþreyingar eða tómstunda að fengnu rekstrarleyfi Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála.
Sækja skal um leyfi samkvæmt ákvæði þessu þó svo að starfsemin heyri jafnframt undir önnur lög, þ.m.t. lög um málefni fatlaðs fólks með langvarandi stuðningsþarfir og lög um barnavernd.
Ráðherra er heimilt að setja reglugerð um vistun barns á heimili samkvæmt þessari grein.
3. Lög um framhaldsskóla, nr. 92/2008: Í stað orðsins „barnaverndarlögum“ í 5. mgr. 33. gr. b laganna kemur: lögum um barnavernd.
4. Lög um grunnskóla, nr. 91/2008: Í stað orðsins „barnaverndarlögum“ í 3. málsl. 2. mgr. 12. gr. og 2. málsl. 3. mgr. 30. gr. laganna kemur: lögum um barnavernd.
5. Lög um Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála, nr. 88/2021: Í stað orðsins „barnaverndarlaga“ í 2. mgr. 1. gr. laganna kemur: laga um barnavernd.
6. Lög um heilbrigðisstarfsmenn, nr. 34/2012: Í stað orðsins „barnaverndarlaga“ í 4. mgr. 18. gr. laganna kemur: laga um barnavernd.
7. Lög um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007: Á eftir 7. gr. e laganna kemur ný grein, 7. gr. f., ásamt fyrirsögn, svohljóðandi:
Heilbrigðisþjónusta fyrir börn sem eru vistuð utan heimilis.
Tryggja skal barni sem vistað er utan heimilis aðgang að heilsufarsmati innan tilgreinds tíma frá fyrstu ákvörðun um vistun og reglubundið eftir það.
Ráðherra er skylt að setja nánari ákvæði í reglugerð um heilbrigðisþjónustu fyrir börn sem vistuð eru utan heimilis, þ.m.t. um tímafresti, tíðni og umfang heilsufarsmats.
8. Lög um húsnæðisbætur, nr. 75/2016: Í stað orðsins „barnaverndarlögum“ í 1. málsl. 2. mgr. 10. gr. laganna kemur: lögum um barnavernd.
9. Lög um leikskóla, nr. 90/2008: Í stað orðsins „barnaverndarlögum“ í 2. málsl. 2. mgr. 8. gr. laganna kemur: lögum um barnavernd.
10. Lög um meðferð sakamála, nr. 88/2008: Í stað orðsins „barnaverndarlögum“ í 5. mgr. 95. gr. laganna kemur: lögum um barnavernd.
11. Lög um Ráðgjafar- og greiningarstöð, nr. 83/2003: Í stað orðsins „barnaverndarlögum“ í 2. málsl. 2. mgr. 7. gr. laganna kemur: lögum um barnavernd.
12. Lög um réttindi sjúklinga, nr. 74/1997:
a. Í stað orðsins „barnaverndarlaga“ í 1. málsl. 1. mgr. 13. gr. laganna kemur: laga um barnavernd.
b. Eftirfarandi breytingar verða á 26. gr. laganna:
1. Við 1. mgr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Ef barnaverndarþjónusta fer með forsjá barns veitir hún samþykki fyrir nauðsynlegri meðferð.
2. 2. mgr. orðast svo:
Neiti foreldrar sem fara með forsjá barns eða ólögráða barn að samþykkja nauðsynlega meðferð, sbr. 1. mgr., skal læknir eða annar heilbrigðisstarfsmaður tilkynna það til barnaverndarþjónustu án tafar, sbr. ákvæði laga um barnavernd. Ef barn er vistað í vistunarúrræði á vegum barnaverndaryfirvalda skal gera úrræðinu viðvart. Barnaverndaryfirvöld skulu þá leggja mat á hvort ástæða er til að grípa til ráðstafana vegna barnsins.
3. Á eftir orðunum „sbr. 2. mgr.“ í 3. mgr. kemur: eða niðurstaða barnaverndaryfirvalda liggur ekki fyrir.
13. Lög um samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs, nr. 45/2019: Í stað orðanna „barnaverndarlögum, nr. 80/2002“ í 2. málsl. 2. mgr. 7. gr. laganna kemur: lögum um barnavernd.
14. Lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, nr. 86/2021: Í stað orðsins „barnaverndarlaga“ í 5. mgr. 20. gr. laganna kemur: laga um barnavernd.
15. Lög um sértækan húsnæðisstuðning vegna náttúruhamfara í Grindavíkurbæ, nr. 94/2023: Í stað orðsins „barnaverndarlögum“ í 1. málsl. 3. mgr. 9. gr. laganna kemur: lögum um barnavernd.
16. Lög um útlendinga, nr. 80/2016:
a. Í stað orðsins „barnaverndarlaga“ í 14. tölul. 3. gr. laganna kemur: laga um barnavernd.
b. Eftirfarandi breytingar verða á 31. gr. laganna:
1. 1. málsl. 1. mgr. orðast svo: Barnaverndarþjónusta sem fer með mál barns skal tryggja hagsmunagæslu þess, sbr. 14. tölul. 3. gr.
2. 5. málsl. 1. mgr. orðast svo: Ef umsækjandi er í umsjá fullorðins ættingja eða annars nákomins aðila getur barnaverndarþjónusta falið þeim aðila að sjá um hagsmunagæslu barnsins.
3. 1. málsl. 2. mgr. orðast svo: Barnaverndarþjónusta skal sjá til þess að barni séu tryggð viðeigandi úrræði samkvæmt lögum um barnavernd.
4. Í stað orðanna „Barna- og fjölskyldustofa“ í 2. málsl. 2. mgr. kemur: Barnaverndarþjónusta sem tryggir hagsmunagæslu barns.
5. E-liður 2. mgr. fellur brott.
6. Í stað orðanna „Barna- og fjölskyldustofu“ í 4. mgr. kemur: samkvæmt ákvæði þessu.
7. Orðin „og barnaverndarþjónusta tekur við forsjá samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga“ í b-lið 4. mgr. falla brott.
c. Í stað orðsins „barnaverndarlögum“ í 4. mgr. 33. gr., 2. málsl. 5. mgr. 115. gr. og h-lið 1. mgr. 119. gr. laganna kemur: lögum um barnavernd.
d. Í stað orðsins „barnaverndarlög“ í 5. mgr. 45. gr. laganna kemur: lög um barnavernd.
17. Lög um vinnumarkaðsaðgerðir, nr. 55/2006: Í stað orðsins „barnaverndarlaga“ í 3. málsl. 2. mgr. 11. gr. laganna kemur: laga um barnavernd.
18. Lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018:
a. 20. gr. laganna orðast svo, ásamt fyrirsögn:
Mat á þörf barns fyrir búsetu utan heimilis.
b. Eftirfarandi breytingar verða á 21. gr. laganna:
1. Á undan 1. mgr. kemur ný málsgrein, svohljóðandi:
Ef sveitarfélag telur að það sé barni fyrir bestu að vera vistað utan heimilis vegna fjölþættra stuðningsþarfa ber að tilkynna um aðstæður barnsins til barnaverndarþjónustu sem leggur mál þess í farveg samkvæmt ákvæðum laga um barnavernd.
2. 2. mgr. orðast svo:
Ef niðurstaða barnaverndarþjónustu, eftir atvikum með aðkomu barnaverndarráðs, er sú að barn þarfnist ekki vistunar á grundvelli laga um barnavernd og fyrir liggur afstaða sveitarfélags um að barnið þurfi þjónustu samkvæmt lögum þessum og því sé fyrir bestu að það búi utan heimilis fjölskyldu þess skal eftir fremsta megni reyna að finna barninu annað heimili í nærsamfélagi þess og gera því kleift að viðhalda sambandi við upprunafjölskyldu sína.
3. Í stað orðanna „sérfræðingateymis skv. 20. gr.“ í 1. málsl. 3. mgr. kemur: sveitarfélags.
4. Í stað orðanna „þessari grein“ í 3. mgr., sem verður 4. mgr., kemur: 2. og 3. mgr.
Ákvæði til bráðabirgða.
I.
II.
Greinargerð.
Hér er efni sem sést aðeins í pdf-skjalinu.
