Ferill 630. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 1100 — 630. mál.
Tillaga til þingsályktunar
um hvernig minnast skuli 1100 ára afmælis Alþingis.
Frá forsætisnefnd.
Alþingi ályktar, í tilefni af 1100 ára afmæli Alþingis árið 2030, að:
a. fela forsætisnefnd að skipa fimm manna framkvæmdanefnd, og jafn marga menn til vara, er undirbúi hátíðahöld í samræmi við ályktun þessa; nefndarmenn skuli hafa reynslu af og þekkingu á fræðslu og miðlun, rannsóknum, sagnfræði og hlutverki og starfsemi Alþingis; forsætisnefnd ráði framkvæmdastjóra í samráði við framkvæmdanefnd; nefndin ásamt framkvæmdastjóra hafi starfsaðstöðu á skrifstofu Alþingis;
b. fela framkvæmdanefndinni að afla hugmynda um hvernig tímamótanna verði minnst af hálfu Alþingis og vinna úr þeim; nefndin skuli velja hugmyndir og verkefni þar sem lögð verði áhersla á lýðræðið, þátttöku almennings og fræðslu og miðlun um sögu þings og þjóðar; nefndin skuli virkja sem flesta til þátttöku í að minnast tímamótanna; nefndin skuli senda tillögur sínar til forsætisnefndar Alþingis til samþykktar;
c. fela forsætisnefnd að undirbúa tillögur um fjárframlög til verkefnisins 2027–2030.
Greinargerð.
Tillaga þessi til þingsályktunar um hvernig minnast skuli 1100 ára afmælis Alþingis árið 2030 er lögð fram af forsætisnefnd Alþingis og áheyrnarfulltrúi í nefndinni styður flutning hennar.
Tímamót á 1100 ára afmæli Alþingis.
Íslenskt þjóðríki varð til þegar Alþingi var stofnað árið 930 á Þingvöllum við Öxará. Upp frá þeirri stundu að Alþingi tók til starfa áttu Íslendingar allsherjarþing sem setti lög sem giltu um alla landsmenn og skuldbatt þá þannig hvern öðrum. Með þeim hætti varð ríki íslenskrar þjóðar til um sameiginleg verkefni þeirra sem landið byggðu og í þeim jarðvegi óx íslensk þjóðmenning. Alþingi var starfrækt samfellt á Þingvöllum fram til ársins 1798 en hlutverk þess breyttist verulega á þeim tíma. Eftir að Ísland varð hluti norska konungdæmisins árið 1262, og síðar hins danska, færðist löggjafarvaldið smám saman úr landi og eftir 1700 var Alþingi einungis dómþing. Tvisvar, árin 1799 og 1800, var Alþingi háð í Reykjavík sem dómþing áður en það var lagt niður með konungsúrskurði 6. júní árið 1800 í tengslum við breytingar á dómaskipan landsins. Árið 1843 gaf Danakonungur út tilskipun þess efnis að Alþingi skyldi endurvakið sem ráðgjafarþing. Alþingi kom saman í fyrsta skipti í þessu nýja hlutverki í Reykjavík 1. júlí 1845.
Íslendingar héldu fyrstu þjóðhátíð sína sumarið 1874 til að fagna því að liðin voru 1000 ár frá því að búseta manna hófst í landinu. Þetta tilefni var notað til að setja Íslendingum stjórnlög. Fyrsta íslenska stjórnarskráin gekk í gildi 1. ágúst 1874 og þegar Alþingi kom næst saman í húsakynnum Lærða skólans í Reykjavík 1. júlí 1875 gat það sett lög um íslensk málefni og hafði skattlagningar- og fjárveitingavald að nokkru marki. Stjórnmálastarf á Íslandi á síðari hluta 19. aldar hverfðist að miklu leyti um viðleitni til að draga úr áhrifum danskra stjórnvalda á íslensk málefni og auka áhrif Íslendinga að sama skapi. Þótt landsmenn greindi á um margt á þeirri tíð voru þeir almennt fylgjandi því að Íslendingar tækju alla stjórn landsins í sínar hendur og það gerðist smám saman. Alþingi átti þar mikinn hlut að máli enda var þingið þá sem nú mikilvægur vettvangur pólitískra skoðanaskipta og ákvarðanatöku.
Þau tímamót urðu árið 1904 að þingræði komst á sem stjórnarform og jafnframt heimastjórn. Ráðherrar – æðstu embættismenn framkvæmdarvaldsins – hafa síðan átt stöðu sína undir því að þeir nytu stuðnings eða hlutleysis þjóðkjörinna fulltrúa á Alþingi. Þingræðisskipulagið jók mikilvægi löggjafarþingsins enn frekar og gaf kosningarréttinum aukið gildi.
Ísland varð sjálfstætt og fullvalda ríki 1. desember 1918 og lýðveldi var stofnað 17. júní 1944. Alþingi gegndi meginhlutverki við þessi tímamót. Þingið skipaði samninganefndina sem gerði sambandslagasáttmálann sumarið 1918 og um haustið samþykkti þingið sambandslagasamninginn sem lög að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu. Alþingi undirbjó einnig stofnun lýðveldis árið 1944 og það var forseti sameinaðs þings sem lýsti yfir stofnun íslensks lýðveldis á Þingvöllum 17. júní 1944.
Alþingi er afsprengi íslensks samfélags. Hvort tveggja, samfélagið og þingið, hefur tekið gagngerum breytingum frá því að Alþingi var stofnað og á líf sitt og tilveru undir því að geta breyst og þróast í samræmi við kröfur samtíðarinnar.
Alþingi hið forna var ekki lýðræðislegt á neinn hátt en sjálfsagt voru þar oft gerðar ýmsar málamiðlanir sem urðu til þess að styrkja samheldni samfélagsins og forða því frá átökum. Sagan af kristnitökunni árið 1000, þar sem fundin var leið til að hindra að samfélagið klofnaði í andstæðar fylkingar, er dæmi um það.
Alþingi okkar tíma er gerólíkt Alþingi hinu forna. Skipan þingsins og störf þess eru sniðin að hugmyndum um fulltrúalýðræði. Kosningarréttur er nú almennur og kjörsókn í alþingiskosningum hefur yfirleitt verið góð þá tæpu öld sem liðin er frá því að merkisafmælis Alþingis var síðast minnst árið 1930. Í marga áratugi hefur Alþingi með sanni verið samkoma þjóðkjörinna fulltrúa, sem valdir voru í frjálsum og lýðræðislegum kosningum, með óskorað umboð til að rækja það hlutverk sem kjör til starfa á Alþingi felur í sér. Þingið er í senn sameiningartákn hins fullvalda Íslands og pólitískur átakavettvangur þess þar sem deilt er um málefni samtíðarinnar í samræmi við lýðræðislegar reglur og hefðir og leiðir fundnar til þess að landsmenn geti lifað hver með öðrum. Hátíð þar sem stórafmælis Alþingis er minnst hlýtur því jafnframt að verða lýðræðishátíð.
Um alþingishátíðina 1930.
Dagana 26.–28. júní 1930 var haldin á Þingvöllum glæsileg og fjölmenn hátíð til minningar um að liðin voru 1000 ár frá stofnun Alþingis. Þegar árið 1922 ákvað Alþingi að minnast þúsaldarafmælisins með því að láta rita sögu hinnar fornu stofnunar og merkisafmælið hafði verið til umræðu í fjölmiðlum um nokkurt skeið þegar Alþingi hóf eiginlegan undirbúning afmælisfagnaðar árið 1926 með því að kjósa nefnd til að leggja á ráðin um afmælishaldið og undirbúning þess, einkum hvað Þingvelli varðaði. Árið 1928 gerði Alþingi Þingvelli að friðlýstum helgistað allra Íslendinga frá og með ársbyrjun 1930 og alþingishátíðarnefndin tók þá stefnu að sumarið 1930, um líkt leyti og Alþingi hið forna hófst að jafnaði, skyldi minningarhátíð Alþingis haldin á Þingvöllum þar sem Alþingi var stofnsett og starfrækt öldum saman.
Þingvellir árið 1930 voru í raun „eyðistaður til fjalla“ eins og einn nefndarmanna í undirbúningsnefnd Alþingis komst að orði og í því ljósi var það langt frá því sjálfsagt að hinn forni þingstaður yrði vettvangur fjölmennra hátíðahalda í tilefni af stórafmæli löggjafarsamkomunnar. Margt mælti með því að slík hátíð færi fram í Reykjavík þar sem best aðstaða var til að hýsa gesti, reiða fram veitingar og setja upp sýningar en ærið mörgu þurfti að koma til leiðar svo að fjölmenn útihátíð á Þingvöllum gæti farið vel fram.
Nýr vegur til Þingvalla var lagður um Mosfellsdal og Mosfellsheiði, brýr voru byggðar og nýr Þingvallabær reistur. Einnig voru settir upp miklir timburpallar á hátíðarsvæðinu og tjaldbúðir fyrir hátíðargesti risu á Leirunum og efri völlunum, svo nokkuð sé nefnt af þeim umfangsmiklu framkvæmdum sem lagt var í vegna hátíðarinnar.
Alþingishátíðin á Þingvöllum sumarið 1930 varð mjög fjölsótt. Hátíðargestir voru a.m.k. 30.000 og til samanburðar voru íbúar Reykjavíkur þá um 28.000. Talsverður fjöldi erlendra gesta sótti hátíðina og hróður hennar barst víða. Hún þótti takast vel í hvívetna og hátíðargestir bjuggu lengi að endurminningum um hina glæsilegu minningarhátíð Alþingis.
Um tillöguna.
Lagt er til að forsætisnefnd skipi fimm manna framkvæmdanefnd er undirbúi hátíðahöld til að minnast 1100 ára afmælis Alþingis árið 2030. Gert er ráð fyrir skipun jafnmargra fulltrúa til vara. Rætt var hvort framkvæmdanefndin ætti að vera skipuð fulltrúum þingflokka en horfið var frá þeirri hugmynd enda mun nefndin eiga bakland sitt í forsætisnefnd þar sem fulltrúar allra þingflokka sitja. Leitast verði við að fá til nefndarstarfsins fólk sem hafi reynslu af undirbúningi athafna, viðburða og verkefna af þessu tagi og hafi þekkingu á fræðslu og miðlun, rannsóknum, sagnfræði og loks hlutverki og starfsemi Alþingis.
Fyrirhugað er að framkvæmdanefnd taki til starfa haustið 2026 en vinnan fari að mestu leyti fram árin 2029 og 2030. Fyrst um sinn mun framkvæmdanefndin njóta aðstoðar skrifstofu Alþingis. Síðar muni forsætisnefnd ráða framkvæmdastjóra í samráði við nefndina sem hefji störf árið 2029, eða fyrr ef tilefni er til og fjárveitingar leyfa, og gera verður ráð fyrir að starfi fram á fyrstu mánuði ársins 2031, þ.e. tæplega tvö ár. Skrifstofa Alþingis mun útvega framkvæmdastjóra og nefndinni starfsaðstöðu og annast fjárreiður vegna afmælisársins.
Í tillögunni er gert ráð fyrir því að framkvæmdanefndin njóti nokkurs frjálsræðis við mótun hugmynda um hvernig tímamótanna verði minnst af hálfu Alþingis. Þó er tekið fram að nefndin skuli leggja áherslu á verkefni og hugmyndir þar sem lýðræðið, þátttaka almennings og fræðsla og miðlun um sögu þings og þjóðar er í fyrirrúmi. Framkvæmdanefndin skuli virkja sem flest til þátttöku og samstarfs, svo sem atvinnulíf, sveitarfélög og menntastofnanir. Skuli nefndin senda tillögur sínar til forsætisnefndar Alþingis til samþykktar eftir því sem verkefninu vindur fram og í samræmi við þann fyrirvara sem er ef til vill nauðsynlegur fyrir sum þeirra.
Í desember árið 2025 boðaði Alþingi til hugmyndasöfnunar vegna 1100 ára afmælisins þar sem kallað var eftir tillögum til að setja á dagskrá afmælisársins. Hugmyndasöfnunin var opin öllum og bárust þinginu 77 tillögur. Voru hugmyndirnar af ýmsum toga og lutu m.a. að fræðsluefni, varðveislu sögunnar og fræðilegum rannsóknum, viðburðum og listum, skipulagi, hönnun og mannvirkjum og loks stjórnkerfisbreytingum og lýðræðinu. Flestar hugmyndir sem bárust sneru að almenningsfræðslu eða varðveislu sögunnar. Næst á eftir komu hugmyndir að listsköpun eða sýningum. Skýrsla um hugmyndasöfnun almennings í tilefni af 1100 ára afmæli Alþingis verður send framkvæmdanefnd til úrvinnslu. Slíkt girðir þó ekki fyrir að nefndin kalli sjálf eftir hugmyndum að verkefnum og viðburðum í tilefni af afmælisárinu.
Árið 2030 er ekki eingöngu tímamót í sögu Alþingis heldur verða einnig liðin 50 ár frá kjöri frú Vigdísar Finnbogadóttur í embætti forseta Íslands og 100 ár frá fæðingu hennar. Ef til vill verður mögulegt að flétta þau tímamót inn í hátíðahöld í tilefni af 1100 ára afmæli Alþingis.
Kostnaður við greiðslu þóknunar framkvæmdanefndar, ráðningu framkvæmdastjóra og laun hans er áætlaður 52 millj. kr. Auk þess er gert ráð fyrir að afmörkuð verði sérstök fjárveiting, samtals 750 millj. kr., fyrir útgjöldum í tengslum við viðburði og verkefni í tilefni af 1100 ára afmæli Alþingis árið 2030. Framkvæmdanefnd skal leggja fjárhagsáætlun fyrir forsætisnefnd og verður fjárþörf endurskoðuð samkvæmt henni eftir þörfum.
