Ferill 516. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 1194 — 516. mál.
Síðari umræða.
Nefndarálit
um tillögu til þingsályktunar um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu.
Frá 1. minni hluta utanríkismálanefndar.
Velsæld Íslands byggist á fullveldi þess og sjálfsákvörðunarrétti. Einn af hornsteinum íslenskrar utanríkismálastefnu eru traust og náin samskipti við ríki Evrópusambandsins. Hagsæld Íslands grundvallast á greiðum viðskiptum með vörur og þjónustu við lykilmarkaðssvæði okkar. Samstarf Íslands og Evrópusambandsins byggist einkum á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið (EES), sem er mikilvægasti viðskiptasamningur Íslands. Framsóknarflokkurinn er fylgjandi EES-samningnum en telur að hagsmunum Íslands sé best borgið utan Evrópusambandsins. Meginrökin lúta að mikilvægi auðlindaforræðis þjóðarinnar. Alþingi Íslendinga verður að hafa ákvörðunarvald yfir auðlindum þjóðarinnar.
Fyrsti minni hluti tekur jafnframt skýrt fram að hann er ekki á móti því að þjóðin hafi lokaorðið um hvort ganga eigi til aðildarviðræðna við Evrópusambandið. Slík þjóðaratkvæðagreiðsla verður hins vegar að byggjast á vönduðum undirbúningi, opnum gögnum og hlutlægri kynningu. Bæði íslenska þjóðin og Evrópusambandið sjálft eiga rétt á betri undirbúningi áður en ákvörðun af þessu tagi er lögð í dóm kjósenda.
Staða Íslands og samanburður við ESB.
Áhugavert er að skoða stöðu Íslands nærri 82 árum eftir að við urðum fullvalda, sjálfstæð lýðræðisþjóð árið 1944. Þróunin hefur verið sú að Ísland hefur farið frá því að vera ein af fátækari þjóðum Evrópu, með einhæft atvinnulíf og lágt menntunarstig, yfir í að vera ein ríkasta þjóð heims. Fleiri stoðir byggja nú undir efnahaginn, menntunarstig hefur hækkað og velferð er sambærileg við það sem best gerist á Norðurlöndum. Okkur hefur tekist að byggja upp öflugt velferðarsamfélag, öflugt atvinnulíf og sterkar útflutningsgreinar sem gera lífskjör okkar ein þau bestu í heimi. Ísland er nær alltaf í fremstu röð í samanburði þjóða á ólíkum vettvangi, hvort sem litið er til kaupmáttar almennings, hagvaxtar eða velsældarvísa sem mæla fleiri þætti velferðar en hagvöxt einan. Þá erum við ein hamingjusamasta þjóð heims, höfum verið talin ein öruggasta þjóð heims um langt skeið og erum efst á mælikvarða jafnréttis, svo að nokkur atriði séu nefnd.
Þau lönd sem Ísland er gjarnan í samanburði við eru Noregur, Sviss og Liechtenstein. Öll þessi lönd standa utan ESB. Innan ESB eru það Lúxemborg, Írland á síðustu misserum og önnur norræn ríki sem eru með okkur í efstu sætum á samanburðarlista. Því er eðlilegt að spyrja hvaða bættu lífskjör Ísland sé að sækja með aðild að ESB.
Undanfarin ár hafa ríki ESB dregist aftur úr í samkeppnishæfni þjóða. Nýsköpun á undir högg að sækja og þar með aukin verðmætasköpun og fjölgun atvinnutækifæra. Afleiðingin er minni hagvöxtur og meira atvinnuleysi. Bandaríkin og mörg ríki í Asíu standa þannig langtum framar ríkjum ESB. Efnahags- og atvinnuþróun Íslands hefur um margt líkst meira þróuninni í Bandaríkjunum en í Evrópu.
Áhugavert er að skoða stöðuna annars staðar á Norðurlöndum. Áður hefur verið fjallað um stöðu Noregs, sem eins og Ísland stendur utan ESB en innan EES-samningsins. Danir og Svíar hafa valið að taka ekki upp evru sem gjaldmiðil og virðist það hafa gefið góða raun, sérstaklega í Danmörku. Svíar hafa glímt við lægri hagvöxt og nokkurt atvinnuleysi. Erfiðast standa Finnar. Frá bankakreppunni þar í landi upp úr 1990 hefur atvinnuleysi verið hátt, nær 10%, hagvöxtur lítill og efnahags- og atvinnuástand erfitt. Finnar gengu í ESB árið 1995 og tóku upp evru. Í samanburði við önnur norræn ríki virðist það fremur hafa hamlað jákvæðri þróun en hitt. Þá má benda á að húsnæðiskostnaður er mjög hár í Finnlandi og finnskar fjölskyldur eru mjög skuldsettar vegna eigin húsnæðis.
Íslandi ber skylda til að varðveita forræði yfir auðlindum sínum.
Ein sterkustu rökin fyrir því að hagsmunum Íslands sé best borgið utan Evrópusambandsins tengjast auðlindum Íslands. Ísland er fámennt ríki en býr að miklum náttúruauðlindum. Meginútflutningsstoðir þjóðarinnar byggjast að verulegu leyti á náttúruauðlindum: sjávarútvegi, endurnýjanlegri orku og ferðaþjónustu. Ákvarðanir um nýtingu, vernd og framtíð þessara auðlinda verða að vera teknar á Íslandi og af lýðræðislega kjörnum fulltrúum.
Sjávarútvegur.
Íslendingar hafa byggt upp fiskveiðistjórnarkerfi sem tekur mið af vísindalegri ráðgjöf, ábyrgri nýtingu og sérstöðu íslenskra hafsvæða. Aðild að Evrópusambandinu myndi kalla á að Ísland yrði hluti af sameiginlegri sjávarútvegsstefnu sambandsins. Slík tilfærsla á valdi myndi takmarka svigrúm Íslands til að taka sjálfstæðar ákvarðanir um eina mikilvægustu auðlind þjóðarinnar.
Orkumál.
Endurnýjanleg orka er ein helsta samkeppnisforsenda Íslands og lykill að atvinnuuppbyggingu, nýsköpun og orkuskiptum. Allar ákvarðanir um orkuuppbyggingu til framtíðar þurfa að mótast af íslenskum aðstæðum, orkuöryggi, samfélagslegum áhrifum og langtímahagsmunum þjóðarinnar.
Landbúnaður.
Íslenskur landbúnaður byggist á fæðuöryggi, byggðasjónarmiðum, dýraheilbrigði, sérstöðu landsins og því að tryggja afkomu og búsetu í dreifðum byggðum. Aðildarviðræður við ESB myndu kalla á afstöðu til sameiginlegrar landbúnaðarstefnu sambandsins og þeirra áhrifa sem hún gæti haft á íslenska matvælaframleiðslu, byggðir og sjálfstæða stefnumótun í landbúnaðarmálum.
Ferðaþjónusta.
Ein meginástæða þess að Ísland er sótt heim af erlendum ferðamönnum er einstök náttúra landsins. Afar brýnt er að íslenskar náttúruperlur verði áfram í eigu þjóðarinnar og að þeirra sé gætt í þágu sjálfbærni og komandi kynslóða. Ferðaþjónustan byggist ekki aðeins á þjónustu heldur einnig á landi, náttúru, víðernum og menningarlegri sérstöðu. Fræðilega má líta á þetta út frá hugmyndum um burðarþol og staðbundna auðlindastjórnun; að þau samfélög sem bera kostnaðinn af ágangi, innviðaþörf og náttúruálagi þurfi jafnframt að hafa raunverulegt vald til að setja mörk. Í íslensku samhengi þýðir það að stjórnvöld þurfa að geta varið viðkvæm svæði, stýrt uppbyggingu og komið í veg fyrir að land verði í vaxandi mæli keypt upp af erlendum fjárfestum án nægilegrar samfélagslegrar ábyrgðar í því samhengi.
Þetta er sérstaklega mikilvægt vegna þess að EES-samningurinn felur í sér þátttöku í innri markaðinum, m.a. frjálsa fjármagnsflutninga. EES-reglur veita jafnframt ákveðnum erlendum aðilum réttindi við fasteignakaup að uppfylltum skilyrðum. Því er brýnt að Ísland gangi ekki lengra í þá átt að færa ákvarðanir um land, náttúru og auðlindir frá íslenskum stjórnvöldum. Ferðaþjónusta framtíðarinnar verður að byggjast á sjálfbærni, ekki aðeins arðsemi.
Málsmeðferð nefndarinnar.
Varðandi vinnu nefndarinnar vísar 1. minni hluti til umfjöllunar í áliti meiri hlutans varðandi fjölda funda, gögn sem bárust nefndinni og gestakomur. Nefndin fjallaði um málið á 16 fundum. Þrír fundir nefndarinnar voru opnir fundir og einn fundur var haldinn sameiginlega með stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Nefndin hélt tvo opna fundi með utanríkisráðherra og einn opinn fund með forsætisráðherra. Þá óskaði nefndin eftir umsögnum frá 252 félögum, samtökum og einstaklingum. Nefndin óskaði jafnframt eftir umsögn stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um þá þætti málsins sem lúta að framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslu, auk þess sem óskað var álits Feneyjanefndarinnar og sérfræðiálita Lagastofnunar Háskóla Íslands og Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands.
Fyrsti minni hluti telur rétt að taka fram að þrátt fyrir umfangsmikla formlega málsmeðferð var vinna nefndarinnar háð verulegri tímaþröng. Málið varðar eitt stærsta utanríkis- og stjórnskipunarmál þjóðarinnar, en nefndinni var ætlað að ljúka vinnu sinni á mjög skömmum tíma til að mæta þeirri tímalínu sem ríkisstjórnin hafði ákveðið. Betra hefði farið á því að gefa nefndinni meiri tíma. Tímaþröngin hafði áhrif á raunhæfa möguleika nefndarinnar til að fara nægilega djúpt í efni málsins, kalla til alla þá aðila sem ástæða hefði verið til að heyra í og vinna úr þeim gögnum sem bárust.
Fyrsti minni hluti gagnrýnir sérstaklega að beiðnum um að kalla fleiri gesti fyrir nefndina hafi ekki verið sinnt með fullnægjandi hætti. Að mati 1. minni hluta hefði nefndin átt að fá alla þá gesti sem óskað var eftir og þá sem vildu koma fyrir nefndina. Þeir gestir sem komu fyrir nefndina fengu jafnframt mjög takmarkaðan tíma til að gera grein fyrir umsögnum sínum og svara spurningum nefndarmanna þótt um væri að ræða flókin álitaefni á sviði stjórnskipunarréttar, alþjóðaréttar, efnahagsmála, sjávarútvegs, landbúnaðar, orkumála og framkvæmdar þjóðaratkvæðagreiðslu. Slík vinnubrögð eru ekki í samræmi við þá vönduðu, yfirveguðu og upplýstu málsmeðferð sem gera verður kröfu um þegar fjallað er um mögulegar aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið.
Þá telur 1. minni hluti að upplýsingabeiðnum minni hlutans hafi ekki verið sinnt með fullnægjandi hætti. 1. minni hluti mótmælir því harðlega að hafa ekki fengið öll gögn upp á borð og að ekki hafi verið tekið með jákvæðum hætti á öllum beiðnum minni hlutans. Gögn bárust seint, sum eftir að nefndin hafði þegar verið komin langt í afgreiðslu málsins, og hluti upplýsinga sem minni hlutinn taldi nauðsynlegar til að leggja heildstætt mat á málið lá ekki fyrir með þeim hætti að hægt væri að nýta þær við efnislega umfjöllun nefndarinnar. Sérstaklega er óásættanlegt að í jafn stóru máli skuli þingmönnum og almenningi ekki tryggður aðgangur að öllum þeim gögnum sem máli skipta með nægum fyrirvara og á gagnsæjan hátt.
Fyrsti minni hluti leggur áherslu á að gagnrýni hans beinist ekki að því að þjóðin fái aðkomu að málinu. Þvert á móti er eðlilegt að þjóðin hafi lokaorðið í jafn afdrifaríku máli. Hins vegar verður slík þjóðaratkvæðagreiðsla aðeins raunverulega lýðræðisleg ef undirbúningur er vandaður, gögn eru opin, sjónarmið eru upplýst og Alþingi fær raunhæfan tíma til að sinna eftirlits- og rannsóknarhlutverki sínu. Að mati 1. minni hluta hefur sú krafa ekki verið uppfyllt við meðferð málsins.
Í vinnu nefndarinnar hafa komið upp nokkur álitamál sem vert er að nefna sérstaklega. Á undanförnum árum hefur upplýsingaóreiða aukist umtalsvert. Víða um heim, einnig hér á Íslandi, hefur það færst í vöxt að vélmenni (e. bots), sem eru í raun byggð á sjálfvirkum hugbúnaðarforritum, séu notuð á samfélagsmiðlum til að dreifa röngu máli, taka þátt í umræðu og hafa áhrif á hana. Jafnvel í nýafstöðnum sveitarstjórnarkosningum bar talsvert á þessu. Í mörgum nágrannaríkjum okkar hefur því verið sett löggjöf til að takmarka m.a. óeðlileg inngrip erlendra aðila, öflugra innlendra hagsmunaaðila eða fjársterkra aðila.
Það skýtur því skökku við að ríkisstjórn Íslands hafi ekki sýnt þá fyrirhyggju að koma slíkum fyrirmælum í lög fyrir þessa þjóðaratkvæðagreiðslu sem er jafn umdeild og raun ber vitni. Að mati 1. minni hluta er það nauðsynlegt áður en til þjóðaratkvæðagreiðslunnar kemur.
Annað mikilvægt atriði er að núverandi meiri hluti nefndarinnar heldur því fram að fyrri þingsályktun frá árinu 2009 sé enn í gildi. Þáverandi meiri hluti setti fram í ítarlegu nefndaráliti sjónarmið um verklag og meginhagsmuni sem umsóknin átti að byggjast á, m.a. um orku- og auðlindamál, sjávarútvegsmál, landbúnað og byggðamál, umhverfismál og fleiri atriði. Í nefndaráliti meiri hlutans árið 2026 er að nokkru leyti fjallað um meginhagsmuni og samningsmarkmið en að mati 1. minni hluta eru þar ekki sett fram sambærilega skýr, afdráttarlaus og bindandi skilyrði eða rauð strik fyrir framkvæmdarvaldið og gert var árið 2009.
Þá liggur jafnframt fyrir að í bréfi þáverandi forsætisráðherra og utanríkisráðherra til ESB var hvorki sérstaklega minnst á þau skilyrði né vísað til ítarlegs nefndarálits meiri hlutans. Einn umsagnaraðili sem kom fyrir nefndina benti á að spurning væri hvort það bréf hefði næga stoð þar sem það vísaði ekki til þingsályktunar Alþingis. Í ofangreindu samhengi er grundvallaratriði að fyrir liggi skýr skilyrði og rauð strik fyrir fram til að styrkja samningsstöðu Íslands og tryggja íslenska hagsmuni á fjölmörgum sviðum.
Þriðja álitaefnið sem rétt er að fjalla um er hvort núverandi ríkisstjórn hafi í reynd þegar hafið viðræður við ESB. Í gögnum sem framkvæmdarvaldið hefur birt kemur fram að forsætisráðherra og utanríkisráðherra hafa átt fjölmarga fundi með ráðamönnum ESB allt frá því í janúar árið 2025. Einnig hafa þær ítrekað haldið því fram að við munum fá góðan samning þar sem tekið verði fullt tillit til flestra óska Íslands. Engin gögn staðfesta það hins vegar. Reynsla annarra þjóða í umsóknarferli styður heldur ekki slíkar yfirlýsingar. Spurningin sem vaknar er því hvað búi að baki yfirlýsingum forystukvenna ríkisstjórnarinnar.
Fjórða álitaefnið lýtur að kynningu á undirbúningi og áhrifum þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Meiri hlutinn vísar til hlutlægni en réttmætar efasemdir eru um að hún verði tryggð með fullnægjandi hætti nema óháð upplýsinganefnd hafi yfirumsjón með kynningu málsins og óháðir sérfræðingar komi að gerð kynningarefnis. Slík leið væri eðlileg í máli af þessari stærðargráðu og myndi styrkja traust til ferlisins.
Fimmta álitaefnið varðar lýðræðislegt lögmæti niðurstöðunnar. Að mati 1. minni hluta er eðlilegt að setja skilyrði um lágmarksþátttöku í þjóðaratkvæðagreiðslunni, t.d. að niðurstaðan teljist aðeins gild ef að minnsta kosti 50% kjósenda mæta á kjörstað og greiða atkvæði. Slíkt þátttökuviðmið er fagleg og lýðræðisleg krafa sem tryggir að niðurstaðan hafi raunverulegt lýðræðislegt lögmæti.
Helstu forsendur niðurstöðu minni hlutans.
Fyrsti minni hluti telur eftirfarandi álitamál kalla á sérstaka umfjöllun: ástæður þess að sækja eigi um aðild að ESB, orðalag spurningarinnar og tímasetningu þjóðaratkvæðagreiðslunnar.
Hagsmunum Íslands er betur borgið utan Evrópusambandsins.
Það er mat 1. minni hluta að Íslandi sé best borgið, til lengri tíma, utan ESB en með EES-samninginn. Matið byggist á fjölmörgum þáttum, svo sem fullveldi og fullri yfirstjórn yfir ríkulegum auðlindum Íslands. Slíkt forræði mun ekki nást í viðræðum við ESB í ljósi reynslu annarra þjóða, sögunnar og þeirrar augljósu staðreyndar að stofnsáttmáli ESB byggist m.a. á sameiginlegri landbúnaðarstefnu, sameiginlegri fiskveiðistefnu, tollabandalagi, samtengdu orkusamfélagi og fjórfrelsinu sem engin þjóð fær undanþágur frá. Þessu til viðbótar stefnir ESB í aukna samþættingu þar sem einstök ríki þurfa í meira mæli en nú að sætta sig við yfirstjórn framkvæmdastjórnar ESB. Í raun stefnir Evrópusambandið í átt að auknu Evrópubandalagi þjóða, eins og skýrslur Mario Draghi frá því í september árið 2024 og Enrico Letta frá því í apríl árið 2024, sem unnar voru fyrir ESB, benda eindregið á að sé eina leið sambandsins til að ná fram aukinni skilvirkni, auka samkeppnishæfni og efla nýsköpun.
Í ljósi þess að það sem Ísland skortir er langvarandi efnahagslegur stöðugleiki, eðlilegri húsnæðislánamarkaður og þar með lægra vaxtastig er það eitthvað sem við þurfum hvort eð er að lagfæra sjálf til að standast svokölluð Maastricht-skilyrði. Engin ástæða er til að sækja um aðild að ESB því til lausnar. Við gerum þetta sjálf.
Kostir og gallar mögulegrar ESB-aðildar.
Talsmenn ESB-aðildar halda því fram að einn kostur við aðild sé að Ísland fái sæti við borðið. Að fá sex þingmenn af um 700 á Evrópuþinginu mun hins vegar augljóslega ekki tryggja raunveruleg áhrif. Á sínum tíma, þegar farið var í ESB-leiðangurinn, var sérstaklega talið kostur að Bretland, einn mikilvægasti markaður Íslands, væri hluti af ESB. Bretland er það ekki lengur. Einnig hefur verið bent á að með Breta innan borðs hafi verið meira jafnvægi í yfirstjórn hinna stóru ríkja, með lýðræðishefð Breta að baki. Nú ráða Þjóðverjar og Frakkar langmestu innan ESB og hefðir þeirra og nálgun, sem eru verulega hallari undir meiri miðstýringu, eru nokkuð ólíkar verklagsreglum Breta og annarra enskumælandi þjóða. Menning Íslands er blanda af evrópskri menningu og hefðum annars vegar og hefðum enskumælandi þjóða hins vegar.
Annar kostur sem hefur verið nefndur er að samhliða aðild að ESB geti Ísland tekið upp evru. Þá er hins vegar áhugavert að Danir, Svíar, Tékkar, Pólverjar og fleiri ríki hafa ekki tekið upp evru og eru alls ekki á þeirri vegferð. Áður hefur verið nefnt að Norðmenn og Svisslendingar eru ekki með evru. Með öðrum orðum er augljóst að mörg þeirra ríkja sem gengur hvað best að auka lífskjör síns fólks eru ekki með evru. Evran er því engin töfralausn. Þá er það augljós galli að með upptöku evru missir Ísland sjálfstæði í peningastefnu, sem getur verið mjög bagalegt þegar yfir ganga náttúruhamfarir eða áföll af öðrum toga sem geta haft veruleg áhrif á Íslandi. Dæmi úr sögunni eru fjölmörg.
Ekkert nágrannaríki Íslands hér á Norður-Atlantshafi er í ESB, hvorki Bretland, Færeyjar né Grænland. Restin af Evrópu sækir hins vegar mjög í að hafa áhrif á þessu svæði. Í þessu ljósi má spyrja hvers vegna staðan sé þessi og hvort farsælla væri að auka samstarf og samvinnu við nágrannaríkin frekar en að sækja um aðild að ESB. Að mati 1. minni hluta er svarið við þeirri spurningu augljóslega já.
Aðildarsinnar tala einnig um kosti þess að tengjast betur ESB í öryggis- og varnarmálum. Að mati 1. minni hluta er staðreyndin sú að aðild Íslands að NATO og varnarsamningurinn við Bandaríkin tryggja varnir og öryggi Íslands nú, rétt eins og undanfarna áratugi. Að auki hefur Ísland aukið samstarf sitt á þessu sviði við önnur norræn ríki, Eystrasaltsríki, Bretland og fleiri nágrannalönd, eins og skýrt kemur fram í skýrslu þverpólitískrar þingmannanefndar í fyrra og í þeirri þingsályktun sem fylgdi í kjölfarið. Pólitískt samstarf við sem flest ríki hlýtur að vera jákvæðara en að festa Ísland í öryggis- og varnarmálasamstarfi ESB, sem sjálft treystir á NATO.
Málatilbúnaður ríkisstjórnarinnar er illa reifaður.
Ríkisstjórnin hefur orðið afturreka með upphaflega spurningu sína, sem hún hugðist leggja fyrir þjóðina í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst 2026: „Á að halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu?“
Ríkisstjórnin hafði ekki fyrir því að óska eftir ráðgjöf eða umsögn frá landskjörstjórn, sem þó er skylt í undirbúningi málsins, hvað þá að óska eftir umsögn frá svokallaðri Feneyjanefnd. Báðir þessir aðilar gagnrýndu orðalagið harðlega, töldu það gildishlaðið og villandi og alls ekki í samræmi við góða stjórnsýslu. Utanríkismálanefnd óskaði eftir því að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis tæki málið til efnislegrar umfjöllunar. Niðurstaðan er tillaga meiri hluta þeirrar nefndar að breyttu orðalagi, sem er augljóslega betra og skýrara: „Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið?“ Að mati 1. minni hluta hefði spurningin „Á Ísland að ganga til aðildarviðræðna við Evrópusambandið?“, sem minni hluti stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar lagði til, verið enn betri og skýrari, enda er verið að spyrja þjóðina hvort hún vilji að Ísland gangi inn í ferli sem getur leitt til aðildar að ESB.
Það er óumdeilt að ef til samnings kæmi verður að halda aðra þjóðaratkvæðagreiðslu um hugsanlegan samning, enda er ekki hægt að taka svo afdrifaríka ákvörðun án aðkomu þjóðarinnar. 1. minni hluti ítrekar að hann er ekki á móti því að þjóðin hafi lokaorðið um viðræður við ESB. Gagnrýnin lýtur að því að undirbúningurinn er ekki fullnægjandi, gögnin eru ekki opin með þeim hætti sem nauðsynlegt er og þjóðin fær ekki þann tíma eða það upplýsingaflæði sem þarf í svo stóru máli.
Við blasir að ríkisstjórnin hafi kastað til höndunum við undirbúning málsins í ljósi þess að í byrjun mars 2026, þegar enn ein verðbólgumælingin var yfir 5%, hafi legið á að koma einhverju öðru í umræðuna en vangetu ríkisstjórnarinnar til að fást við stjórn efnahagsmála. Það tókst, því að allar næstu vikur snerist umræðan um ESB-vegferð ríkisstjórnarinnar. Um er að ræða mjög umdeilt mál sem klýfur þjóðina í tvær fylkingar. Ófaglegheitin við undirbúninginn ýttu undir þá umræðu.
Tímasetning þjóðaratkvæðagreiðslunnar er ófagleg.
Það að leggja til þjóðaratkvæðagreiðslu í lok sumars, 29. ágúst 2026, gerir undirbúninginn enn ófaglegri. Þessi þrönga tímalína hefur leitt til þess að nauðsynleg nefndarvinna utanríkismálanefndar hefur verið háð annmörkum. Ekki hefur fengist að kalla fyrir nefndina alla þá gesti sem nauðsynlegt hefði verið að fá. Þeir gestir sem komu fengu 15 mínútur hver, og sumir allt niður í 10 mínútur, til að undirstrika umsagnir sínar og svara spurningum. Þá hefur meiri hluti nefndarinnar hafnað upplýsingabeiðnum minni hlutans til að standast þrönga tímalínu framkvæmdarvaldsins. Upplýsingar hafa verið að berast síðustu sólarhringa og jafnvel eftir að meiri hlutinn hafði tekið málið út úr nefndinni. Að mati 1. minni hluta hefur utanríkismálanefnd þannig ekki fengið nægilegan tíma til að afla allra þeirra upplýsinga sem nauðsynlegar eru til að þjóðin geti glöggvað sig sem best á því hvað felst í því að sækja um aðild að ESB.
Það er einnig augljóst að þjóðaratkvæðagreiðsla í lok sumars, að loknum sumarleyfum, gerir það að verkum að eðlileg almenn umræða verður ekki nægilega upplýsandi eða víðtæk. Það hefði þurft mun vandaðri undirbúning og upplýstari samfélagsumræðu áður en þjóðinni væri vísað í svo afdrifaríka vegferð.
Samantekt.
Að mati 1. minni hluta hefði verið skynsamlegra að gefa utanríkismálanefnd meiri tíma til að safna upplýsingum og koma þeim til þjóðarinnar, og gera þá kröfu til framkvæmdarvaldsins að það veitti betri og meiri upplýsingar. Til að mynda er algjörlega óboðlegt að bjóða einstökum þingmönnum í utanríkismálanefnd að skoða gögn í lokuðu rými sem hvorki má tala um, vitna í né birta. Einstakir þingmenn hafa eitt atkvæði í þjóðaratkvæðagreiðslu eins og allur almenningur. Að meina almenningi aðgang að gögnum í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu er ólýðræðislegt og óboðleg framkoma af hálfu framkvæmdarvaldsins, ríkisstjórnarinnar og meiri hlutans á Alþingi.
Undirbúningur málsins var ekki nægilega góður af hálfu framkvæmdarvaldsins. Alþingi var sett í mjög þrönga stöðu. Tímalínan var of kröpp. Meiri hlutinn hefur ekki reynt að vinna sambærilega vinnu við að setja fram skilyrði eða rauð strik sem framkvæmdarvaldið þyrfti að halda sig við ef til viðræðna við ESB kæmi. Að mati 1. minni hluta eru það óásættanleg vinnubrögð.
Ef til viðræðna kæmi eru sjávarútvegur, orkumál og landbúnaður meðal þeirra sviða þar sem litlar sem engar málamiðlanir eða eftirgjöf gengur. Í þessum málaflokkum verður að liggja fyrir fyrir fram hver rauðu strikin eru og að þau séu bindandi leiðarljós í allri meðferð málsins.
Þá verður að tryggja að kynning á undirbúningi og áhrifum atkvæðagreiðslunnar sé óháð og fagleg. 1. minni hluti telur eðlilegt að óháð upplýsinganefnd hafi yfirumsjón með kynningu málsins og að óháðir sérfræðingar komi að gerð kynningarefnis. Slík tilhögun er nauðsynleg til að tryggja hlutlægni, jafnræði sjónarmiða og traust almennings til ferlisins.
Jafnframt telur 1. minni hluti að niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar eigi aðeins að teljast gild ef að minnsta kosti tiltekin prósenta kjósenda mætir á kjörstað og greiðir atkvæði. Eðlilegt viðmið væri 50% þátttaka. Með slíku skilyrði er ekki verið að veikja þjóðaratkvæðagreiðsluna heldur treysta og tryggja að niðurstaðan hafi raunverulegt lýðræðislegt lögmæti.
Öll þessi vegferð er á ábyrgð ríkisstjórnar Kristrúnar Frostadóttur og meiri hlutans á Alþingi. Sterkustu rökin fyrir því að Ísland standi utan Evrópusambandsins lúta að auðlindaforræði og stjórnarfarinu sjálfu. Ísland hefur þegar víðtækan aðgang að innri markaði Evrópu í gegnum EES, en sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB stendur utan EES.
Orkukerfið byggist jafnframt á nær algerlega endurnýjanlegri raforku og ferðaþjónustan skilaði 639,5 milljörðum kr. í tekjur af erlendum ferðamönnum á síðustu tólf mánuðum samkvæmt mælingu Hagstofu Íslands frá því í september árið 2025.
Þetta eru allt stoðir sem reiða sig á staðbundnar, takmarkaðar auðlindir sem krefjast þess að forræði yfir stjórn auðlinda sé á Íslandi en ekki hjá yfirþjóðlegri stofnun þar sem áhrif Íslands eru takmörkuð.
Meginástæða þess að þjóðartekjur á mann eru með þeim hæstu í heimi er sjálfbær og skynsamleg auðlindanýting á Íslandi. Því verður að taka ákvarðanir sem tengjast auðlindum hér heima. Hugmyndin um varanlegt forræði þjóða yfir náttúruauðlindum á sér skýra stoð í alþjóðarétti og rannsóknir á smáum eyja- og jaðarsamfélögum benda til þess að staðbundin stjórnun, þátttaka og ábyrgð bæti bæði skilvirkni og lögmæti stefnumótunar í auðlindamálum.
Að mati 1. minni hluta væri nær að efla samstarf enn frekar við öll hin ríkin á Norðurlöndum og halda áfram að fjölga fríverslunarsamningum við þjóðir heims, ekki síst í þeim heimshlutum þar sem efnahagur vex hratt.
Í því samhengi leggur 1. minni hluti til að ríkisstjórn Íslands hafi frumkvæði að samtali við Færeyjar og Grænland um þríhliða fríverslunarsamning og stofnun eins konar efnahagssvæðis Norður-Atlantshafsins. Miðað við ásókn annarra ríkja, ekki síst frá ESB og Bandaríkjunum en einnig frá öflugum ríkjum Asíu, ætti að vera raunhæft að fá fram fríverslunarsamninga við slík ríki, t.d. Bandaríkin.
Sú fjárfesting í tíma og mannafla sem aðildarviðræður við ESB krefjast, auk um 2 milljarða kr. kostnaðar, nýttist mun betur í að byggja upp raunverulegt Norður-Atlantshafssamstarf með Færeyjum og Grænlandi. Um er að ræða þrjár nágrannaþjóðir með hliðstæðar auðlindir, sameiginlega hagsmuni og staðsetningu á sama hafsvæði. Saman geta þær mótað eitt öflugasta auðlindasvæði í heimi, á eigin forsendum og án þess að fórna fullveldi. Slík vegferð myndi halda áfram að byggja undir öflug og vaxandi lífskjör á Íslandi, um leið og hún tryggði yfirráð okkar sjálfra yfir auðlindum svæðisins.
Alþingi, 20. maí 2026.
Sigurður Ingi Jóhannsson.
