Ferill 312. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Prentað upp.
Þingskjal 1247 — 312. mál.
Lagfæring.
2. umræða.
Nefndarálit með breytingartillögu
um frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar og lögum um vinnumarkaðsaðgerðir (stytting bótatímabils o.fl.).
Frá meiri hluta velferðarnefndar.
Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá Alþýðusambandi Íslands, BHM, BSRB, Byggðarráði Skagafjarðar, félags- og húsnæðismálaráðuneyti, Húnaþingi vestra, Landssambandi íslenzkra verzlunarmanna, Persónuvernd, Reykjavíkurborg, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Sambandi sveitarfélaga á Austurlandi, Samtökum atvinnulífsins, Sveitarfélaginu Hornafirði, velferðarsviði Akureyrarbæjar, Vinnumálastofnun og VR.
Nefndinni bárust 17 umsagnir auk minnisblaða frá félags- og húsnæðismálaráðuneyti og Vinnumálastofnun og eru gögnin aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.
Með frumvarpinu eru lagðar til ýmsar breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar, nr. 54/2006, og lögum um vinnumarkaðsaðgerðir, nr. 55/2006, í samræmi við markmið stjórnvalda um að sem flestir taki þátt á vinnumarkaði. Meðal helstu breytinga sem lagðar eru til með frumvarpinu eru stytting bótatímabils atvinnuleysistrygginga, breytt lágmarksskilyrði fyrir rétti til atvinnuleysistrygginga, einföldun á stjórnsýslu með brottfalli Atvinnuleysistryggingasjóðs, heimild til að stunda nám samhliða greiðslu atvinnuleysistrygginga, lögfesting desemberuppbótar o.fl.
Umfjöllun nefndarinnar.
Í tilteknum umsögnum sem bárust nefndinni var markmiðum um að sporna gegn langtímaatvinnuleysi fagnað og tekið undir mikilvægi þess að stuðla að aukinni virkni fyrir þá hópa sem eru útsettir fyrir atvinnuleysi. Í því samhengi kemur fram í minnisblaði Vinnumálastofnunar til nefndarinnar, dags. 25. mars 2026, að stofnunin sé tilbúin að hefja innleiðingu á breytingum um leið og frumvarpið hefur verið leitt í lög. Þá var breytingu um að skýra nánar heimildir til að stunda nám samhliða atvinnuleysistryggingum fagnað, sem og að tekið var undir einföldun stjórnsýslu með brottfalli Atvinnuleysistryggingasjóðs. Þá voru gerðar athugasemdir við lögfestingu desemberuppbótar í sameiginlegri umsögn Samtaka atvinnulífsins, Samtaka verslunar og þjónustu, Samtaka iðnaðarins, Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi, Samtaka ferðaþjónustunnar, Samtaka fyrirtækja í fjármálaþjónustu og Viðskiptaráðs Íslands. Meginathugasemdir umsagnaraðila lutu þó að tilhögun frumvarpsins um að stytta bótatímabil atvinnuleysistrygginga annars vegar og breyta lágmarksskilyrðum fyrir rétti til þeirra hins vegar og þeim áhrifum sem slíkar breytingar hefðu á fjárhag sveitarfélaga. Meiri hlutinn leggur til breytingar hvað það varðar sem fjallað verður nánar um hér á eftir.
Meiri hlutinn telur brýnt að frumvarpið nái fram að ganga til að auka þátttöku einstaklinga á vinnumarkaði, sem og að sporna gegn langtímaatvinnuleysi og koma þannig í veg fyrir félagslega einangrun, vanlíðan og fátækt. Þá bendir meiri hlutinn á að samhliða styttingu bótatímabils verður lagður aukinn kraftur í vinnumarkaðsaðgerðir og annast Vinnumálastofnun skipulag þeirra á grundvelli laga um vinnumarkaðsaðgerðir. Þá kemur fram í minnisblaði frá félags- og húsnæðismálaráðuneyti, dags. 15. apríl 2026, að Vinnumálastofnun hafi fengið viðbótarfjármagn í því skyni að auka enn frekar snemmtæka íhlutun, stuðla að virkni atvinnuleitenda og efla eftirlit með greiðslu atvinnuleysisbóta. Meiri hlutinn telur þó mikilvægt að efla úrræði Vinnumálastofnunar enn frekar til að tryggja virkni á vinnumarkaði og ná fram markmiðum frumvarpsins.
Breytingartillögur.
Lágmarksskilyrði fyrir rétti til atvinnuleysistrygginga.
Með 7. gr. frumvarpsins eru lögð til aukin skilyrði fyrir rétti til atvinnuleysistrygginga. Lagt er til að atvinnuleitandi geti almennt ekki talist tryggður innan atvinnuleysistryggingakerfisins fyrr en viðkomandi hefur starfað á innlendum vinnumarkaði í a.m.k. 12 mánuði á ávinnslutímabili. Samkvæmt gildandi lögum ávinnst slíkur réttur hlutfallslega í samræmi við lengd starfstíma á einungis þremur mánuðum í starfi á innlendum vinnumarkaði. Það sama á við um sjálfstætt starfandi einstaklinga, en með 9. gr. frumvarpsins er jafnframt lagt til að sjálfstætt starfandi einstaklingar þurfi að hafa starfað hér á landi í a.m.k. tólf mánuði til að teljast tryggðir innan atvinnuleysistryggingakerfisins. Þá er í tengslum við endurnýjun réttar til atvinnuleysisbóta með b-lið 12. gr. frumvarpsins lagt til að einstaklingur sem fullnýtt hefur rétt sinn til atvinnuleysisbóta geti áunnið sér rétt innan atvinnuleysistryggingakerfisins að nýju að liðnum 24 mánuðum, hafi hann starfað á vinnumarkaði í að minnsta kosti tólf mánuði eftir lok fyrra bótatímabils í stað sex mánaða samkvæmt gildandi lögum.
Breytingu á lágmarksskilyrðum til atvinnuleysistrygginga var almennt mótmælt í þeim umsögnum sem bárust nefndinni. Fram komu sjónarmið um að breytingin fæli í sér skerðingu á réttindum launafólks. Þá var bent á að strangari lágmarksskilyrði fyrir rétti til atvinnuleysistrygginga gætu bitnað á ungu fólki sem væri að stíga sín fyrstu skref á íslenskum vinnumarkaði, einstaklingum sem starfa í sveiflukenndum atvinnugreinum eða útlendingum sem starfað hafa tímabundið hér á landi. Þá komu einnig fram sjónarmið um að breytingin gæti samhliða haft aukin áhrif á sveitarfélög, en slík sjónarmið verða þó reifuð nánar í kafla um breytingartillögu er varðar styttingu bótatímabils atvinnuleysistrygginga hér að aftan.
Í minnisblaði félags- og húsnæðismálaráðuneytis, dags. 27. mars 2026, er bent á það sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu um að eðlilegt þyki að gera auknar kröfur til atvinnuþátttöku einstaklinga til þess að þeir teljist tryggðir samkvæmt lögunum. Þá eru breytingarnar jafnframt í samræmi við það sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndunum. Í greinargerð með frumvarpinu kemur einnig fram að ekki sé gert ráð fyrir að breytingin hafi áhrif á fjárhag sveitarfélaga en að meiri hluti þeirra sem skráðir eru innan atvinnuleysiskerfisins teljist að fullu tryggður og hafi meðaltryggingahlutfall atvinnuleitenda lengi verið hærra en 90%.
Meiri hlutinn tekur undir það sem fram kemur í umræddu minnisblaði ráðuneytisins, sem og í greinargerð með frumvarpinu, og telur eðlilegt að gerðar séu auknar kröfur til atvinnuþátttöku einstaklinga svo þeir teljist tryggðir samkvæmt lögunum. Meiri hlutinn hefur þó skilning á sjónarmiðum umsagnaraðila er varða áhrif frumvarpsins á einstaka hópa samfélagsins vegna stöðu þeirra. Að því virtu leggur meiri hlutinn til breytingar á a-lið 7. gr. frumvarpsins þess efnis að sú málsgrein sem kveður á um hlutfallslegan rétt til atvinnuleysisbóta, sem til stendur að fella brott, haldi gildi sínu, þó þannig að hlutfallslegur réttur ávinnist fyrst eftir að viðkomandi hefur starfað lengur en sjö mánuði í stað þriggja samkvæmt gildandi lögum. Launamaður samkvæmt lögunum telst því áfram að fullu tryggður eftir að hafa starfað samfellt í tólf mánuði á innlendum vinnumarkaði áður en hann sækir um atvinnuleysisbætur. Samhliða leggur meiri hlutinn til breytingar á b-lið 7. gr. þannig að nám eða starfsendurhæfing geti komið til hækkunar á tryggingarhlutfalli, þrátt fyrir að viðkomandi einstaklingur nái ekki fullum bótarétti. Að framangreindum breytingum virtum bendir meiri hlutinn á til skýringar að hlutfallslegur réttur reiknast út frá þeim mánaðafjölda sem nær fullum bótarétti, þ.e. 12 mánuðum. Þannig verður tryggingarhlutfall einstaklings sem starfað hefur í fullu starfi í sjö mánuði um 58,33%. Hafi viðkomandi starfað í fullu starfi í níu mánuði verður tryggingarhlutfallið 75% o.s.frv. Með breytingum meiri hlutans verður því núgildandi framkvæmd óbreytt, þó þannig að hlutfallslegur réttur miðast við sjö mánuði í stað þriggja samkvæmt gildandi lögum.
Meiri hlutinn telur jafnframt að sömu kröfur eigi að gilda um sjálfstætt starfandi einstaklinga og leggur því til sambærilegar breytingar við a- og b-lið 9. gr. frumvarpsins, þess efnis að sjálfstætt starfandi einstaklingar geti verið hlutfallslega tryggðir eftir sjö mánuði, líkt og launamenn samkvæmt breytingum á 7. gr. Þá leggur meiri hlutinn samhliða til breytingu á b-lið 12. gr. þess efnis að einstaklingur sem fullnýtt hefur bótarétt sinn geti endurnýjað réttinn hafi hann unnið í a.m.k. sjö mánuði, í stað tólf líkt og lagt er til með frumvarpinu.
Stytting bótatímabils atvinnuleysistrygginga.
Með 11. gr. frumvarpsins er lagt til að hámarkslengd þess tímabils sem atvinnuleysistryggingar eru greiddar verði stytt um tólf mánuði þannig að heimilt verði að greiða atvinnuleysistryggingar í samtals 18 mánuði í stað 30 mánaða. Í skýringum við ákvæðið kemur fram að leiða megi líkur að því að atvinnuleitendur séu almennt ekki í virkri atvinnuleit í skilningi laganna eftir 18 mánuði. Því sé tilefni til að meta hvort þörf sé á annars konar aðstoð en atvinnuleysisbótum að þeim mánuðum liðnum. Samhliða breytingunni er gert ráð fyrir að efla virkniúrræði til að koma í veg fyrir langtímaatvinnuleysi.
Í flestum þeim umsögnum sem bárust nefndinni var styttingu bótatímabils mótmælt. Fram komu sjónarmið um að stytting bótatímabils atvinnuleysistrygginga myndi skerða þann rétt sem launafólk ávinnur sér. Benti ASÍ sérstaklega á að óljóst væri hvernig til stæði að ná fram markmiðum um aukna atvinnuvirkni ef skerða ætti afkomuöryggi með styttingu bótatímabils. Þá var í tilteknum umsögnum bent á að fyrirhuguð stytting gengi gegn ákvæðum stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, einkum 72. gr. Þá lagði BSRB til að bótatímabilið yrði fremur stytt niður í 24 mánuði, í samræmi við niðurstöður starfshóps sem skipaður var af þáverandi félags- og barnamálaráðherra árið 2021, til endurskoðunar á lögum um atvinnuleysistryggingar.
Flestar athugasemdir lutu hins vegar að áhrifum breytinganna á fjárhag sveitarfélaga. Fram komu sjónarmið um að stytting bótatímabils myndi hafa aukin áhrif á fjárhag sveitarfélaga, svo sem með auknum kostnaði við félagsþjónustu með fjárhagsaðstoð. Einnig var bent á að ekki lægi fyrir mat á áhrifum breytinganna á fjárhag sveitarfélaga í samræmi við 129. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 138/2011. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga var þó bent á að erfitt væri að leggja nákvæmt mat á áhrifin, enda væru þau háð aðstæðum í framtíðinni hverju sinni. Þá hafi jafnframt verið komið til móts við Sambandið með ákvæði í 40. gr. b, sem kveður á um að lögin verði endurskoðuð með tilliti til áhrifa á fjárhag sveitarfélaga fyrir 31. desember 2027.
Hvað varðar framangreindar ábendingar umsagnaraðila um áhrif frumvarpsins á fjárhag sveitarfélaga bendir meiri hlutinn á það sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu, sem og í minnisblaði félags- og húsnæðismálaráðuneytis, dags. 27. mars 2026, um að ekki sé gert ráð fyrir að efni þess hafi veruleg áhrif á fjárhag sveitarfélaga, þrátt fyrir styttingu bótatímabils atvinnuleysistrygginga. Reynslan sýni fram á að þeir sem hafi fullnýtt rétt sinn innan atvinnuleysistryggingakerfisins leiti almennt ekki til sveitarfélaga í tengslum við aðstoð við framfærslu og að atvinnuleitendur séu almennt sjálfbærir í atvinnuleit sinni. Í minnisblaðinu er einnig bent á að mat á áhrifum frumvarpsins á fjárhag sveitarfélaga hafi farið fram og var það lagt fyrir Sambandið til umsagnar, sbr. 129. gr. sveitarstjórnarlaga. Lagðist Sambandið þá ekki gegn þeim breytingum sem lagðar eru til með frumvarpinu. Þá er einnig vert að benda á það sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu um að hvergi annars staðar á Norðurlöndunum sé bótatímabilið jafn langt og það er hér á landi.
Þá bendir meiri hlutinn á það sem fram kemur í minnisblaði frá félags- og húsnæðismálaráðuneyti, dags. 15. apríl 2026, þar sem finna má umfjöllun og tölfræðilegar upplýsingar um áhrif frumvarpsins með tilliti til styttingar bótatímabils atvinnuleysistrygginga. Af tölfræðilegum upplýsingum um áhrif á einstaka hópa, einkum með tilliti til aldurs, má ráða að í lok síðastliðins marsmánaðar hafi um 7% þeirra sem hafa verið atvinnulausir fullnýtt 24–30 mánuði tímabils atvinnuleysisbóta og flestir þeirra eru á aldursbilinu 30–50 ára. Að því virtu hafa því fæstir nýtt allt bótatímabilið samkvæmt lögunum. Þá vísar meiri hlutinn jafnframt til frekari upplýsinga og tölfræðigagna sem fram koma í umræddu minnisblaði.
Að öllu framangreindu virtu og með hliðsjón af sjónarmiðum umsagnaraðila telur meiri hlutinn að ekki sé tilefni til að ganga eins langt í styttingu bótatímabils líkt og frumvarpið gerir ráð fyrir. Meiri hlutinn telur því rétt að svo stöddu að bótatímabilið verði stytt um sex mánuði í stað tólf, þ.e. úr 30 mánuðum í 24 mánuði, og leggur meiri hlutinn því til breytingar þess efnis við a-lið 11. gr. og a-lið 12. gr. frumvarpsins. Með styttingu bótatímabils í 24 mánuði eru þá áfram forsendur til að ná til hluta þeirra 7% einstaklinga sem samkvæmt tölfræðiupplýsingum í umræddu minnisblaði ráðuneytisins nýta almennt bótarétt atvinnuleysistrygginga í 24–30 mánuði. Meiri hlutinn áréttar jafnframt það sem fram kemur í minnisblaði ráðuneytisins, dags. 27. mars 2026, að með vísan til 72. gr. stjórnarskrárinnar er skýrlega kveðið á um í frumvarpinu að fyrirhuguð stytting bótatímabils eigi eingöngu við um þá einstaklinga sem hefja nýtt bótatímabil eftir að stytting tímabilsins tekur gildi. Þeir aðilar sem nú þegar eru atvinnulausir halda þeim rétti sem gildandi lög kveða á um, sbr. 40. gr. frumvarpsins.
Þá er meiri hlutinn meðvitaður um að þær breytingar sem hann leggur til á frumvarpinu fela í sér að lækkun útgjalda verður minni en áætlað var í frumvarpinu.
Að lokum hvetur meiri hlutinn ráðuneytið til að halda áfram að fylgjast með þróun atvinnuleysis og bregðast við eftir atvikum. Þá er nauðsynlegt að eiga í samráði við aðila vinnumarkaðarins um þau úrræði sem unnt væri að grípa til með tilliti til stöðu á vinnumarkaði hverju sinni. Þá ítrekar meiri hlutinn nauðsyn samráðs við aðila vinnumarkaðarins ef tilefni þykir til að stytta tímabil atvinnuleysisbóta frekar.
Gildistaka.
Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir því að lögin taki gildi 1. janúar 2026. Með hliðsjón af þinglegri meðferð frumvarpsins er því ljóst að gera þarf breytingar á gildistökuákvæðum frumvarpsins og leggur meiri hlutinn því til að lögin taki gildi 1. júlí 2026. Þá er sem fyrr segir gert ráð fyrir að ráðherra skuli endurskoða áhrif frumvarpsins á fjárhag sveitarfélaga fyrir 31. desember 2027 skv. b-lið 40. gr. Í ljósi þeirra breytinga sem lagðar eru til og með hliðsjón af breyttri gildistöku leggur meiri hlutinn til að sú endurskoðun fari fram í fyrsta lagi fyrir 31. desember 2028.
Þá eru lagðar til lagatæknilegar breytingar og lagfæringar á orðalagi sem er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif.
Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi
BREYTINGU:
1. Við 7. gr.
a. A-liður orðist svo: Í stað orðsins „þrjá“ í 1. málsl. 2. mgr. kemur: sjö.
b. B-liður orðist svo: Í stað orðsins „þrjá“ í 1. málsl. 3. mgr. og 1. málsl. 4. mgr. kemur: sjö.
2. Við 9. gr.
a. A-liður orðist svo: Í stað orðsins „þrjá“ í 1. málsl. 2. mgr. kemur: sjö.
b. B-liður orðist svo: Í stað orðsins „þrjá“ í 1. málsl. 5. mgr. kemur: sjö.
3. Í stað tölunnar „18“ í a-lið 11. gr. komi: 24.
4. Við 12. gr.
a. Í stað tölunnar „18“ í a-lið komi: 24.
b. Í stað tölunnar „12“ í b-lið komi: sjö.
5. Við 17. gr. bætist nýr liður, svohljóðandi: Í stað „4. mgr.“ í 1. málsl. 1. mgr. 36. gr. laganna kemur: 5. mgr.
6. 26. gr. verði 29. gr.
7. 30. gr. verði 35. gr. og orðist svo: Fyrirsögnin „XI. KAFLI, Viðurlög“ fellur brott.
8. Í stað orðsins „hann“ fyrra sinni í 2. málsl. 2. mgr. 35. gr. komi: atvinnuleitandi.
9. 36. gr. verði 39. gr. og orðist svo: XII. kafli laganna verður XI. kafli.
10. Við 40. gr.
a. Í stað dagsetningarinnar „1. janúar 2026“ í 1. og 2. málsl. a-liðar komi: 1. júlí 2026.
b. Í stað dagsetningarinnar „31. desember 2027“ í b-lið komi: 31. desember 2028.
c. Í stað tölunnar „18“ í b-lið komi: 24.
11. 42. gr. verði 43. gr.
12. Í stað dagsetningarinnar „1. janúar 2026“ í 48. gr. komi: 1. júlí 2026.
Alþingi, 29. maí 2026.
| Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir, form., frsm. |
Kristján Þórður Snæbjarnarson. | Grétar Mar Jónsson. | |
| Ragna Sigurðardóttir. | Sandra Sigurðardóttir. | ||
