Ferill 529. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.

---

157. löggjafarþing 2025–2026.

Prentað upp.

Þingskjal 1350  —  529. mál.

2. umræða.

Nefndarálit

um frumvarp til laga um lagareldi.

Frá meiri hluta atvinnuveganefndar.

    Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá atvinnuvegaráðuneyti, Ísafjarðarbæ, Vestfjarðastofu, Vesturbyggð, Bolungarvíkurkaupstað, Hafrannsóknastofnun, Umhverfis- og orkustofnun, Fjarðabyggð, Múlaþingi, Sambandi sveitarfélaga á Austurlandi, Landssambandi veiðifélaga, NASF, Verndarsjóði villtra laxastofna, VÁ – Félagi um vernd fjarðar, Dýraverndarsamtökum Íslands, Samtökum sjávarútvegssveitarfélaga, Arctic Fish ehf., Háafelli ehf., Arnarlaxi, SalMar ASA, Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi, Viðskiptaráði Íslands, Samtökum atvinnulífsins, Vegagerðinni, ASÍ, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Kjósarhreppi, Vestmannaeyjabæ, Bændasamtökum Íslands, Icelandic Offshore Salmon, Náttúruverndarfélaginu Laxinn lifi, Persónuvernd, Náttúrufræðistofnun, Laxfiskum ehf. og Byggðarráði Skagafjarðar.
    Nefndinni bárust 78 umsagnir sem aðgengilegar eru undir málinu á vef Alþingis.
    Með frumvarpinu eru lögð til ný heildarlög um greinar lagareldis á Íslandi, þ.e. sjókvíaeldi, landeldi og hafeldi, auk fjarðarbeitar. Markmið frumvarpsins er að skapa skilyrði til aukinnar verðmætasköpunar með sjálfbæra nýtingu og vistkerfisnálgun að leiðarljósi.

Umfjöllun meiri hlutans.
    Það er mat meiri hlutans að tryggja verði umgjörð lagareldis með skýrri löggjöf sem endurspegli áherslur um sjálfbæra nýtingu, vistkerfi, heilbrigði og velferð dýra og verðmætasköpun. Frumvarp það sem nefndin hefur til umfjöllunar er umfangsmikið og vandað, leitast hefur verið við að sætta ólík sjónarmið og dreifa tekjum af rekstri í lagareldi til nærsamfélags og ríkissjóðs. Nefndin hefur fengið á sinn fund fjölmarga aðila frá ólíkum hópum sem endurspeglað hafa þær umræður sem átt hafa sér stað í samfélaginu undanfarin misseri.
    Meiri hlutinn leggur áherslu á að hugað verði að vistkerfum dýrmætra fjarða landsins og áhrifum lagareldis, m.a. á hrygningarstöðvar villtra fisktegunda og annarra dýra. Áhrif frumvarpsins á villta laxastofna hafa verið til umræðu og tekur meiri hlutinn undir þær áhyggjur sem hagaðilar, m.a. á sviði laxveiði, hafa haft uppi varðandi áhættu á erfðablöndun villtra laxastofna. Við umfjöllun meiri hlutans hefur komið í ljós að lagareldi, einkum sjókvíaeldi, er að festa sig í sessi sem grundvallaratvinnugrein á Íslandi, ekki síst í dreifðum byggðum landsins, þar sem fjöldi nýrra starfa hefur skapast og útflutningstekjur aukast ár frá ári, með áðurnefndum áhrifum á vistkerfi, villta laxa og umhverfi.
    Nefndin fékk á sinn fund fulltrúa laxveiðifélaga, náttúruverndarsamtaka og fiskifræðinga sem lýstu yfir áhyggjum af erfðafræðilegri blöndun villtra íslenskra laxastofna. Á það var bent að villtir laxastofnar ættu undir högg að sækja og teldu um þessar mundir um 20.000 hrygnur. Ekki þurfi að spyrja að leikslokum ef regluleg endurtekning verður á sleppingum úr sjókvíum líkt og átti sér stað á sunnanverðum Vestfjörðum haustið 2023. Að mati sérfræðinga er ljóst að eldislaxar sem sleppa úr sjókvíum ferðast víða og dæmi eru um að þeir gangi í ár til hrygningar. Erfðaefni hins villta lax þynnist þannig smám saman út með ófyrirséðum afleiðingum, líffræðilegum og efnahagslegum, en mörg búsvæði víða um landið stóla á villta laxastofninn í formi hlunninda með bújörðum.
    Með frumvarpinu er leitast við að sætta ólík sjónarmið, eitt af þeim sjónarmiðum sem meiri hlutinn hefur horft hvað helst til er vistkerfissjónarmið. Í 64. gr. frumvarpsins er fjallað um fjárhæðir framleiðslugjalds. Með frumvarpinu er valin sú leið að ívilna fyrir starfshætti sem draga úr umhverfisáhrifum. Er þessum ívilnunum ætlað að hafa raunveruleg áhrif á fjárfestingar rekstraraðila í greininni og auka hvata til þess að huga vel að nærumhverfi og vistkerfinu í heild.

Nýsköpun.
    Nefndin fjallaði um nýsköpun í lagareldi, en undanfarin ár hefur mikil uppbygging átt sér stað og samhliða henni þróun og nýsköpun. Sérstaklega hefur orðið mikil þróun á landeldi sem hefur vaxið umtalsvert undanfarin ár, þá hafa einnig átt sér stað miklar framfarir í þróun á laxahrognum sem leiddar hafa verið af íslenskum frumkvöðlum. Telur meiri hlutinn mikilvægt að huga vel að þessum þáttum til framtíðar, ljóst sé að frekari þróun muni eiga sér stað, hvort sem er með geldfiskum eða kynlausum en jafnframt í þeirri tækni sem notuð er í sjókvíum, hvort sem er lokuðum eða hálflokuðum. Þá má einnig nefna að tækni í svokölluðum djúpsjávarkvíum er langt á veg komin og ekki ósennilegt að sú tækni verði að fýsilegum kosti til eldis á fiski á næstu árum. Auk þessa hafa fleiri aðilar verið að kanna aðrar aðferðir til eldis með góðum árangri, svo sem hafeldi utan skilgreindra svæða. Meiri hlutinn telur að ein af grunnforsendum áframhaldandi þróunar nýsköpunar í fiskeldi hér á landi sé skýr og fyrirsjáanleg lagaumgjörð. Skýrleiki og fyrirsjáanleiki í starfsumhverfi og lagaumgjörð laðar enn frekar að fjárfesta í greininni og tryggir grundvöll hennar sem eins af lykilatvinnuþáttum landsbyggðarinnar. Meiri hlutinn telur að mikilvægt sé að almenningur sé vel upplýstur um þær miklu framfarir sem hafa orðið undanfarin ár og leggur áherslu á að þeir hvatar sem innbyggðir eru í frumvarpið séu til þess fallnir að minnka líkur á stroki eða sleppingum úr kvíum og til þess ætlaðir að sporna við hættu á samblöndun eldisfiska við villta stofna. Fyrir nefndinni kom fram að nýsköpun og framfarir ættu sér einnig stað í veiðum á strokulaxi. Telur meiri hlutinn mikilvægt að skoðað verði með hvaða hætti opinberir aðilar geti komið að rekstri á gildrum eða öðrum búnaði fyrir strokulaxa við mynni áa. Telur meiri hlutinn mikilvægt að leitað verði allra leiða til að takmarka mögulegan skaða sem kann að hljótast af erfðablöndun villtra laxastofna við eldisstofna.
    Meiri hlutinn leggur áherslu á að við setningu reglugerða byggðra á lögunum verði viðhaft víðtækt samráð við hagaðila og ekki síst sveitarfélög þar sem eldið fer að mestu fram. Telur meiri hlutinn mikilvægt að sem víðtækust sátt sé um starfsgreinina í þeim landshlutum þar sem þorri starfseminnar á sér stað, þ.e. á Vestfjörðum, Austfjörðum, í Vestmannaeyjum og í Þorlákshöfn.

Friðun svæða.
    Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að tiltekin svæði ætti að friða með lögum fyrir sjókvíaeldi, má þar m.a. nefna Eyjafjörð, Öxarfjörð og Seyðisfjörð. Fyrir nefndinni og í umsögnum til hennar var fjallað um andstöðu íbúa á tilgreindum svæðum auk andstöðu veiðifélaga við sjókvíaeldi, á fleiri stöðum en framangreindum. Atvinnugreinin hefur verið umdeild og undanfarin ár hafa átt sér stað atvik sem síst eru til þess fallin að auka tiltrú almennings á að rekstraraðilar hafi sett náttúru og villta fiskstofna í forgang þegar kemur að rekstri. Meiri hlutinn bendir á að með frumvarpinu eru settar mun ítarlegri og strangari kröfur en finna má í núgildandi lögum til umhverfisþátta, þá eru sektarákvæði skýrari og efnahagslegir hvatar umtalsverðir til þess að fyrirtæki forgangsraði enn frekar náttúrunni og hafi hag villtra stofna að leiðarljósi, eins og unnt verður. Er það mat meiri hlutans að óvarlegt sé að löggjafinn grípi inn í með jafn afgerandi hætti og friðun tiltekinna fjarða áður en umræða um friðunina hefur átt sér stað í nærumhverfi þeirra. Við umræðu um strandsvæðaskipulag Jökulfjarða var það t.d. skýr afstaða sveitarfélaga á svæðinu að firðina skyldi ekki nýta til sjókvíaeldis, sama má segja um þá eyðifirði sem hafa verið strandsvæðaskipulagðir á Austurlandi. Telur meiri hlutinn brýnt að strandsvæðaskipulag fari fram áður en umræða um friðun á sér stað, þannig verði ákvörðunarvald fært nær íbúum, sem hafa þá jafnframt betra tækifæri til þess að koma skoðunum sínum beint á framfæri við ákvörðun um strandsvæðaskipulag, en ljóst er að skiptar skoðanir hafa verið um það hvort heimila eigi sjókvíaeldi með frjóum fiski víða um land. Án strandsvæðaskipulags verði ekki gefin út ný leyfi til sjókvíaeldis. Meiri hlutinn hvetur því sveitarfélög á svæðum þar sem umræða um sjókvíaeldi hefur átt sér stað og innviðaráðherra að ljúka vinnu við strandsvæðaskipulag sem fyrst svo að umræðan geti haldið áfram að þroskast. Þá bendir meiri hlutinn á að í frumvarpinu er að finna endurskoðunarákvæði og ráðgert að sú endurskoðun fari fram árið 2030.
    Þá hefur einnig komið fram fyrir nefndinni að huga þurfi sérstaklega að helgun sæstrengja, siglingaleiðum og öryggi sæfarenda, mögulegum áhrifum ofanflóða auk fleiri þátta sem lúta að samspili lagareldis við náttúru, hvetur meiri hlutinn atvinnuvegaráðherra og eftir atvikum dómsmálaráðherra og félags- og húsnæðismálaráðherra að huga sérstaklega að þessum þáttum fyrir endurskoðun laganna.

Samfélagsframlag.
    Meiri hlutinn tekur undir með þeim umsagnaraðilum sem fjallað hafa um Fiskeldissjóð og lýst vilja sínum til þess að hætta starfsemi hans í núverandi mynd. Með frumvarpinu er sjókvíaeldisbyggðum í sjálfsvald sett hvernig þær haga ráðstöfun þeirra fjármuna sem til þeirra er úthlutað á grundvelli þess að innan bæjarmarka þeirra megi gæta áhrifa af sjókvíaeldi. Telur meiri hlutinn þá ráðstöfun vera til þess fallna að auka sátt innan nærumhverfis við starfsemina. Með auknu frjálsræði í úthlutun fjármuna verði sveitarstjórnum veitt aukið svigrúm til að bregðast hraðar við með úthlutun fjár í verkefni sem að mati nærumhverfisins teljast brýn.
    Í umsögn Samtaka sjávarútvegssveitarfélaga er fjallað um tekjustreymi til sveitarfélaga þar sem lagareldi er stundað. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið sem fram koma í umsögninni að mikilvægt sé að setja lagareldi heildstæða og skýra lagaumgjörð sem tryggi bæði sjálfbæra nýtingu auðlindarinnar og stöðuga atvinnuuppbyggingu í þeim byggðum þar sem starfsemin fer fram. Við núverandi aðstæður skili um þriðjungur af framleiðslugjaldi sér beint til nærsamfélagsins og því sé um lykiltekjustofn sveitarfélaganna að ræða. Uppbygging lagareldis leiði af sér fjölgun íbúa á svæðum sem skili sér í auknum útsvarstekjum en mikil fjölgun íbúa á skömmum tíma hafi jafnframt skapað þrýsting á innviði. Byggja samtökin á því að sveitarfélögin eigi að fá beina, fyrirsjáanlega og sanngjarna hlutdeild í tekjum af starfseminni til að mæta áhrifum af umsvifum atvinnugreinarinnar.
    Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að samfélagsframlag sjókvíaeldis svari áfram til þriðjungs tekna af innheimtu framleiðslugjaldi og hvetur meiri hlutinn ráðherra til að taka það hlutfall til skoðunar við endurskoðun laganna og hvort tilefni sé til að hækka það. Er það mat meiri hlutans að með breyttu fyrirkomulagi verði fyrirsjáanlegra hvernig úthlutun til sveitarfélaga verði háttað og sveitarfélögum í sjálfsvald sett í hvaða verkefni fjármunum verði varið. Í ljósi athugasemda í umsögnum til nefndarinnar er tekið fram að með lögum um opinber fjármál, nr. 123/2015, var fallið frá fyrirkomulagi um að markaðar skatttekjur rynnu til ákveðins rekstraraðila eða verkefnis. Þess í stað renna skatttekjur beint í ríkissjóð og framlög til verkefnis eða stofnunar eru ákveðin af Alþingi. Að mati meiri hlutans er það þó skýrt að vilji þingsins stendur til þess að hið minnsta þriðjungur tekna af framleiðslugjaldi renni til sveitarfélaga þar sem sjókvíaeldi er stundað. Ítrekar meiri hlutinn þá afstöðu sína að ráðherra skuli viðhafa virkt samráð við sjókvíaeldisbyggðir við úthlutun samfélagsgjalds og endurskoða reglugerð með reglubundnum hætti, enda greinin enn í vexti og umfang af starfsemi hennar fljótt að breytast.

Hafeldi.
    Í frumvarpinu er að finna nýmæli í lagareldi, svokallað hafeldi, grein sem hefur enn ekki hafið starfsemi hér á landi en áhugi hefur þó aukist á undanförnum árum. Meiri hlutinn telur mikilvægt að unnið verði að rannsóknum, líkt og ráðgert er í frumvarpinu, á því hvort fýsilegt sé að stunda hafeldi við strendur Íslands og þá á hvaða svæðum. Fyrir nefndinni og í umsögnum til hennar kom fram að nauðsynlegt væri að skýr lagarammi yrði mótaður um hafeldi utan fjarða. Meiri hlutinn tekur undir með umsagnaraðilum að nauðsynlegt verði að þeim aðilum sem hyggjast skoða hvort unnt sé að ala fisk á djúpsævi verði veitt fjárhagslegt svigrúm til þess. Mikilvægt sé að ekki verði settar verði of íþyngjandi kröfur varðandi gjaldtöku líkt og sakir standa. Greinin sé í raun enn á tilraunastigi og því óraunhæft að taka gjald af greininni sem kunni að hefta mögulegan vöxt hennar, en enginn rekstraraðili stundar hafeldi eins og sakir standa. Beinir meiri hlutinn því til ráðuneytisins að huga að þessum þáttum þegar kemur að gerð reglugerða byggðra á frumvarpinu.

Smitvarnasvæði.
    Með frumvarpinu er lagt til að landinu verði skipt upp í afmörkuð smitvarnasvæði og er ráðherra falið að fenginni umsögn Matvælastofnunar að útfæra svæðin nánar. Tilgangurinn með afmörkun smitvarnasvæða er að takmarka útbreiðslu sjúkdóma og sníkjudýra milli einstakra hafsvæða. Er það mat meiri hlutans að sú útfærsla sem lögð er til í frumvarpinu sé til mikilla bóta, enda með því unnt að tryggja betur að sjúkdómar eða sníkjudýr flytjist síður frá einu eldissvæði til annars og auka rekjanleika. Meiri hlutinn ítrekar þó mikilvægi þess að viðhaft sé gott samráð við hagaðila við mótun smitvarnasvæða. Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að einn rekstraraðili starfi innan hvers smitvarnasvæðis, sbr. þó ákvæði 8. mgr. 127. gr., en með ákvæðinu er tveimur eða fleiri rekstrarleyfishöfum sem hafa í gildi rekstrarleyfi við gildistöku laganna heimilað að starfrækja sjókvíaeldi á sama smitvarnasvæði að uppfylltum skilyrðum. Þá beinir meiri hlutinn því til ráðherra að við mótun reglna um smitvarnasvæði verði horft til aðstöðumunar rekstraraðila.

Fiskræktarsjóður.
    Samhliða frumvarpinu hefur nefndin haft til umfjöllunar frumvarp til laga um lax- og silungsveiði. Meðal þeirra breytinga sem lagðar eru til í málinu eru breytingar á lögum um Fiskræktarsjóð, nr. 72/2008, er þeim breytingum ætlað að skýra markmið og heimildir til lánveitinga úr Fiskræktarsjóði, m.a. með því að skýr fiskræktaráætlun þurfi að liggja fyrir.
    Meiri hlutinn ræddi möguleika þess að efla enn frekar sjóðinn, en með því mætti efla villta laxastofna og koma til móts við áhyggjur af erfðablöndun þeirra og sporna gegn annarri óæskilegri þróun í laxveiðiám. Telur meiri hlutinn tilefni til þess að lög um Fiskræktarsjóð verði tekin til heildarendurskoðunar og hvetur atvinnuvegaráðuneytið til þess að huga að því og þá mögulega með þeim hætti að hlutverk sjóðsins verði eflt með tekjum af gjaldi vegna lagareldis. Ljóst er að íslenskir laxastofnar eiga undir högg að sækja, m.a. vegna náttúrulegra aðstæðna, ekki liggur ljóst fyrir hvaða breytur það eru sem hafa mest áhrif á þá þróun sem hefur átt sér stað undanfarið, en vísbendingar eru um að það hafi með aðstæður í hafi að gera. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að ráðist verði í rannsóknir á því hverjar orsakir hnignunarinnar eru.

Staðbundið eftirlit.
    Samhliða frumvarpinu hefur nefndin fjallað um 568. mál – Stofnun atvinnuveganna. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að Stofnun atvinnuveganna verði með starfsstöðvar víða um landið. Telur meiri hlutinn mikilvægt að það eftirlit og sú þjónusta sem Matvælastofnun sinnir nú lögum samkvæmt en ráðgert er að færist á hendur nýrrar Stofnunar atvinnuveganna verði í nærumhverfi sjókvíaeldisbyggða. Með því megi tryggja skilvirkara og betra eftirlit með sjókvíaeldisrekstri. Hvetur meiri hlutinn ráðherra til að huga sérstaklega að þessum þáttum verði 568. mál að lögum.

Affallagjald.
    Fyrir nefndinni kom fram að affallagjald það sem lagt er til í XIII. kafla frumvarpsins kunni að reynast rekstraraðilum þungur baggi verði gjaldið andlag gjaldsins ekki nánar skýrt. Þau sjónarmið hafa komið fram hjá nefndinni að óljóst sé hvað felist í hugtakinu óviðráðanleg ytri atvik, sbr. 2. mgr. 59. gr. Meiri hlutinn telur mikilvægt, í ljósi þess að um ígildi refsikenndra viðurlaga er að ræða, að skýrari leiðbeiningar liggi fyrir um túlkun þess hugtaks.
    Leggur meiri hlutinn til að við mat á því hvort afföll megi rekja til óviðráðanlegra ytri atvika verði m.a. litið til þess hvort rekstrarleyfishafi hafi farið að lögum og reglugerðum um dýravelferð og sinnt þeim skyldum sem á honum hvíla til að fyrirbyggja og bregðast við kerfislegri áhættu sem fylgir sjókvíaeldi. Sem dæmi má nefna að ef rekstrarleyfishafi vanrækir lögbundnar sjúkdómavarnir og slíkt leiðir til aukinna affalla, yrðu þau afföll ekki talin stafa af óviðráðanlegum ytri atvikum. Meiri hlutinn bendir á að dæmi eru um að rekstraraðilar hafi ekki sinnt þessum skyldum með fullnægjandi hætti, sem hafi leitt til óásættanlegra affalla í greininni. Á hinn bóginn telur meiri hlutinn að meðalhófsmat leiði til þess að ekki sé rétt að leggja íþyngjandi gjaldtöku á rekstraraðila sem hafa sannanlega uppfyllt skyldur sínar og gripið til þeirra ráðstafana sem má ætlast til af góðum og gegnum rekstraraðila í fiskeldi (l. bonus pater familias pisciculturae studens). Þegar svo sé, er sannarlega um óviðráðanleg ytri atvik að ræða sem ekki er rétt að innheimt verði gjald fyrir.
    Meiri hlutinn beinir því til atvinnuvegaráðherra að við endurskoðun laganna verði sérstaklega fylgst með þróun affalla í sjókvíaeldi og metið hvort ákvæði laganna um afföll og gjaldtöku hafi náð þeim markmiðum sem að var stefnt. Séu afföll á þeim tíma óviðunandi er brýnt að lögin verði endurskoðuð á þeim tíma þannig að gripið verði til úrræða sem ná tilætluðum árangri.

Fræðsla og nýsköpun.
    Nefndin fjallaði um menntun, fræðslu og nýsköpun í lagareldi. Telur meiri hlutinn mikilvægt að hugað verði vel að menntun starfsfólks í atvinnugrein sem ætlað er að skipa jafn veigamikinn sess í atvinnuuppbyggingu hinna dreifðari byggða landsins. Beinir meiri hlutinn því til atvinnuvegaráðherra og eftir atvikum mennta- og barnamálaráðherra og menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra að stofnaður verði starfshópur um námsframboð tengt lagareldi, skipaður fulltrúum framhalds- og háskóla, lagareldisfyrirtækja, ráðuneyta og fyrirtækja sem starfa í afleiddum greinum. Markmið starfshópsins verði að stuðla að uppbyggingu námsleiða á framhaldsskóla- og háskólastigi sem tengjast lagareldi. Meiri hlutinn leggur áherslu á að skólarnir vinni að gerð námskrár og skipulagi náms sem tryggi möguleika á samfelldri námsbrú milli skólastiga. Með því verði skapaður farvegur fyrir nemendur til að halda áfram námi á háskólastigi að loknu framhaldsskólanámi og afla sér sérhæfðrar þekkingar á sviði lagareldis hér á landi. Meiri hlutinn telur mikilvægt að menntun og fræðsla byggist upp á Íslandi samhliða uppbyggingu lagareldis.
    Meiri hlutinn telur ljóst að grundvöllur áframhaldandi vaxtar greinarinnar sé fræðsla, menntun, rannsóknir og nýsköpun. Mikilvægt sé að allir þessir þættir fái trausta og varanlega stöðu hér á landi, uppbygging námsleiða, auknar rannsóknir og nýsköpun í návígi við framleiðslustöðvar styðji byggðafestu og atvinnu- og verðmætasköpun um allt land.

Breytingartillögur.
Hámarkslífmassi – lífmassi smitvarnasvæða.
    Í frumvarpinu er lagt til að hámarkslífmassi verði annars vegar ákvarðaður fyrir hvert smitvarnasvæði, sbr. 2. málsl. 1. mgr. 12. gr., og hins vegar fyrir hvert vatnshlot eða annað afmarkað hafsvæði, sbr. 1. málsl. 3. mgr. 5. gr. Er þetta nýmæli frá gildandi lögum þar sem hámarkslífmassi hefur að meginstefnunni til eingöngu verið ákvarðaður fyrir einstaka firði. Með frumvarpinu er jafnframt gert ráð fyrir að á hverju smitvarnasvæði hafi rekstraraðili ákveðinn leyfilegan lífmassa, sbr. 4. mgr. 5. gr.
    Að mati meiri hlutans getur það fyrirkomulag sem frumvarpið gerir ráð fyrir haft í för með sér lakari nýtingu á lífmassa en nauðsynlegt er og jafnframt hamlað sveigjanlegri nýtingu hans. Svæði til sjókvíaeldis geta verið afar mismunandi og með því að binda hámarkslífmassa niður á einstaka smitvarnasvæði er mögulega komið í veg fyrir að svæði sem henta betur til fiskeldis með tilliti til m.a. veðurfars og umhverfisáhrifa séu nýtt.
    Er það mat meiri hlutans að leggja til sveigjanlegri ráðstöfun lífmassaheimilda milli tiltekinna smitvarnasvæða innan sama vatnshlots eða fjarðar. Er breytingin háð því að samanlagður leyfilegur lífmassi fari ekki yfir þann hámarkslífmassa sem ákveðinn hefur verið fyrir viðkomandi vatnshlot eða fjörð.
    Meiri hlutinn tekur fram að við ákvörðun leyfilegs lífmassa á smitvarnasvæðum, sem og við flutning lífmassaheimilda milli þeirra, verði þess gætt að framleiðsla á hverju svæði sé í samræmi við þá málsmeðferð og þær forsendur sem áður hafa legið til grundvallar samkvæmt lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana.
    Leggur meiri hlutinn því til breytingu þess efnis að 2. málsl. 2. mgr. 12. gr. frumvarpsins, sem fjallar um hámarkslífmassa smitvarnasvæðis, falli á brott. Þess í stað leggur meiri hlutinn til að hámarkslífmassi miðist eingöngu við tiltekið vatnshlot eða annað afmarkað hafsvæði líkt og kveðið er á um í 1. málsl. 3. mgr. 5. gr. frumvarpsins. Í framkvæmd er hér að meginstefnunni til átt við einstaka firði líkt og er nú.
    Þá leggur meiri hlutinn til nýja málsliði við 4. mgr. 5. gr. um að heimilt sé að færa leyfilegan lífmassa milli smitvarnasvæða að fengnu samþykki Matvælastofnunar og að því gefnu að tilfærslan rúmist innan umhverfismats framkvæmda. Enn fremur leggur meiri hlutinn til breytingar á 56. gr. frumvarpsins sem fjallar um forsendubrest þar sem í ákvæðinu er vísað til hámarkslífmassa smitvarnasvæðis.
    Þá leggur meiri hlutinn til breytingu á 1. mgr. 33. sem leiðir af framangreindu og lýtur að afleiðingum af hækkun hámarkslífmassa, þess efnis að aukning á leyfilegum lífmassa skiptist hlutfallslega milli rekstrarleyfishafa þegar hámarkslífmassi er hækkaður á svæði þar sem fleiri en einn rekstrarleyfishafi starfar.
    Þá leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis að við útboð á lífmassa verði horft til umhverfis- og dýraverndarsjónarmiða og þeim umbunað umfram aðrar. Leggur meiri hlutinn til að við útboð verði sérstaklega litið til þess hvernig tilboðsgjafi hyggst stunda reksturinn út frá umhverfis- og dýravelferðarsjónarmiðum. Þannig skapist enn frekari hvati til þess að skipta úr eða hefja rekstur í kvíum sem eru lokaðar eða hálflokaðar eða með annarri tækni þar sem dýravelferð og umhverfissjónarmið eru betur tryggð.
    Að endingu vekur meiri hlutinn athygli á því að skv. 5. gr. frumvarpsins skal endurskoða burðarþolsmat á a.m.k. sex ára fresti. Þó er heimilt að endurskoða matið oftar ef niðurstöður vöktunar gefa tilefni til. Slíkt gæti jafnt átt við um vöktun Hafrannsóknastofnunar sem og vöktun sem rekstrarleyfishafar annast sjálfir eða aðrar stofnanir en Hafrannsóknastofnun.

Áhættumat siglinga.
    Í umsögn Vegagerðarinnar er vikið að öryggi siglingaleiða þegar veitt eru leyfi til að koma fyrir mannvirkjum í hafi. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið sem fram koma í umsögninni. Í 4. mgr. 31. gr. er kveðið á um að framkvæmdir við sjókvíar, sjókvíaeldisstöðvar og önnur mannvirki samræmist lögum um mannvirki. Leggur meiri hlutinn til að við greinina bætist að framkvæmdirnar samræmist einnig þeim lögum sem fjalla um leiðarmerki og öryggi siglinga eftir því sem við á, svo sem um áhættumat siglinga.

Endurnýjun rekstrarleyfis.
    Meiri hlutinn leggur til breytingu á 34. gr. þess efnis að umsókn um endurnýjun rekstrarleyfis skuli berast a.m.k. sex árum fyrir lok gildistíma þess og að niðurstaða Matvælastofnunar um endurnýjun skuli liggja fyrir eigi síðar en fjórum árum áður en leyfi rennur út. Telur meiri hlutinn að með þessu skapist aukinn fyrirsjáanleiki fyrir rekstraraðila.

Laxahlutur.
    Meiri hlutinn telur mikilvægt að árétta að laxahlutur er bundinn við að aðili hafi yfir rekstrarleyfi að ráða, kemur það m.a. skýrt fram í 2. málsl. 1. mgr. 41. gr. frumvarpsins, en þar segir „sama gildir ef rétthafi laxahlutar hefur glatað öllum rekstrarleyfum til sjókvíaeldis“. Þá telur meiri hlutinn skýrt í frumvarpinu að sé laxahlutur ekki nýttur eða ef rekstraraðili glatar rekstrarleyfi sínu skuli hann færður á nafn Matvælastofnunar og telst þá óráðstafaður laxahlutur sem Matvælastofnun skal úthluta með uppboði.
    Við umræðu málsins hefur nokkuð borið á því að vísað hafi verið til laxahlutar sem ótímabundins og að hann falli ekki niður þótt rekstrarleyfi falli niður. Telur meiri hlutinn rétt að árétta að svo er ekki og að réttmætar væntingar rekstrarleyfishafa geti ekki staðið til annars en að leyfi séu veitt til 16 ára í senn.
    Telur meiri hlutinn skýrt í frumvarpinu að rekstrarleyfi og laxahlutur séu í raun bundin saman þannig að glati rekstraraðili rekstrarleyfi sínu verði laxahluturinn innkallaður og úthlutað til umsækjenda með útboði líkt og ákvæði 41. gr. frumvarpsins gera ráð fyrir. Til að árétta þetta enn frekar leggur meiri hlutinn þó til breytingu á frumvarpinu þess efnis að Matvælastofnun meti, við afgreiðslu beiðna um framsal eða leigu laxahlutar, hvort framsalshafi eða leigutaki hafi yfir að ráða nægilegum leyfilegum lífmassa til að geta nýtt viðkomandi laxahluti. Með því má koma í veg fyrir að laxahlutir gangi til aðila sem ekki hafa í hyggju að nýta þá og þar með koma í veg fyrir mögulega spákaupmennsku með hlutina.
    Líkt og kemur fram í frumvarpinu geta rekstrarleyfishafar samið um að flytja laxahlut tímabundið milli smitvarnasvæða með leigu ef einstakir rekstrarleyfishafar búa tímabundið við takmarkanir, svo sem vegna hvíldar smitvarnasvæða, skorts á seiðum eða því um líkt. Þá er samkvæmt frumvarpinu hægt að semja um varanlegt framsal á laxahlut ef rekstrarleyfishafi hyggur t.d. á breytingar á sínum rekstri til frambúðar, eða ef fjármálastofnun gengur að veði í laxahlut. Í öllu falli þyrftu rekstrarleyfishafar að hafa í gildi rekstrarleyfi sem heimilar eldi á laxi á viðkomandi svæðum og fara að ákvæðum laga um umhverfismat framkvæmda og áætlana.
    Breytingartillögu meiri hlutans er ekki ætlað að auka svigrúm aðila til að veðsetja laxahluti sína, þvert á móti er breytingin til þess ætluð að ítreka að laxahlutir eru bundnir við rekstrarleyfi. Í núgildandi lögum er rekstraraðila heimilt að veðsetja rekstrarleyfi sín með heimild frá Matvælastofnun og er því að mati meiri hlutans í raun ekki verið að breyta þeirri framkvæmd.

Nýting laxahlutar.
    Í 41. gr. frumvarpsins er fjallað um innköllun og útboð laxahlutar. Segir þar m.a. að „sé laxahlutur ekki nýttur að fullu a.m.k. einu sinni á þriggja ára tímabili, annaðhvort með eigin notum rétthafa eða útleigu, skal innkalla þann laxahlut sem ekki var nýttur án endurgjalds og sá laxahlutur færður á nafn Matvælastofnunar í skráningu skv. 1. mgr. 39. gr.“ Við umfjöllun nefndarinnar hafa komið fram ábendingar um að ósanngjarnt geti verið að miða við fulla nýtingu á laxahlut, þar sem rekstrarleyfishöfum er óheimilt að ala lífmassa umfram leyfileg mörk, jafnvel tímabundið. Leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis að miðað verði við 90% í stað 100% nýtingar, telur meiri hlutinn að 10% svigrúm sé innan þeirra marka sem geti talist eðlilegar sveiflur í nýtingu. Er með þessu komið til móts við þær athugasemdir sem borist hafa nefndinni.

Viðbrögð við stroki.
    Meiri hlutinn leggur til breytingu á 44. gr. frumvarpsins. Í greininni er fjallað um tilkynningu og fyrstu viðbrögð við stroki eldisfiska. Telur meiri hlutinn brýnt að rekstrarleyfishafi skuli án tafar upplýsa Matvælastofnun um ástæður stroks og umfang og greina frá öllum þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til og eiga að koma í veg fyrir frekara strok og þá einnig að greina frá þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til svo strok endurtaki sig ekki. Telur meiri hlutinn mikilvægt að Matvælastofnun sé fyllilega upplýst um öll þau viðbrögð sem rekstraraðilar grípi til strax frá fyrsta degi svo að stofnunin geti betur lagt mat á umfang þess.
    Þá leggur meiri hlutinn til breytingu á 45. gr. frumvarpsins þess efnis að samráð skuli haft við landeigendur og veiðiréttarhafa þegar gripið er til aðgerða í veiðiám eða vötnum vegna stroks.

Vöktun í ám.
    Fyrir nefndinni og í umsögnum til hennar kom fram gagnrýni á að veiðileyfishöfum veiðiáa væri skylt að veita Hafrannsóknastofnun og öðrum framkvæmdaraðilum vöktunaráætlunar aðgang að ám og veiðistöðum. Meiri hlutinn hefur skilning á afstöðu veiðifélaganna til greinarinnar, en áréttar þó mikilvægi þess að sérfræðingar Hafrannsóknastofnunar hafi aðgang að búsvæðum villtra fiska á Íslandi svo unnt sé að meta ástand stofnsins hverju sinni, en undanfarin ár hefur hallað nokkuð undan fæti og er nú talið að hinn villti íslenski laxastofn telji um 20.000 hrygnur. Meiri hlutinn leggur til breytingartillögu þess efnis að landeigendum verði áfram skylt að veita Hafrannsóknastofnun aðgang að ám og veiðistöðum að viðhöfðu samráði, þannig megi koma ágætlega koma til móts við áhyggjur veiðiréttarhafa þess efnis að fulltrúar Hafrannsóknastofnunar gætu spillt mögulegum tekjum af veiði á veiðitímabili. Þá ítrekar meiri hlutinn að við rannsóknir sem þessar skuli ávallt gæta þess að sem minnst rask verði fyrir hina villtu fiska en jafnframt veiðiréttarhafa. Hafrannsóknastofnun er líkt og önnur stjórnvöld bundin af bæði skráðum og óskráðum reglum stjórnsýsluréttarins, þar á meðal grundvallarreglu stjórnsýslulaga um meðalhóf. Felur hún m.a. í sér að stjórnvöld verða að gæta hófs í meðferð valds síns. Er stjórnvaldi því ekki aðeins skylt að líta til þess markmiðs sem starf þess stefnir að, heldur ber því einnig að taka tillit til hagsmuna og réttinda þeirra einstaklinga og lögaðila sem athafnir stjórnvaldsins og valdbeiting beinist að.

Fjárhagslegir hvatar.
    Nefndin fjallaði um þá fjárhagslegu hvata sem finna má í frumvarpinu og er ætlað að styðja enn betur við verndun villtra fiska. Í umsögnum til nefndarinnar var m.a. tekið fram að ekki væri nægjanlega skýrt að hvati væri fyrir hendi til að færa sig úr opnu sjókvíaeldi í hálflokað eða lokað eldi. Meiri hlutinn fær ekki annað séð en að í 64. gr. frumvarpsins séu skýrir hvatar til þess að færa framleiðslu í lokaðar eða hálflokaðar kvíar. Þannig nemur fjárhæð gjalds af laxi sem alinn er í sjó með lokuðum eldisbúnaði 25% af almenna gjaldinu og 40% séu kvíar hálflokaðar. Þá er jafnframt hvati fyrir rekstraraðila að ala lax skemur í sjó og nemur gjaldið 50% af hinu almenna sé lax alinn skemur en 12 mánuði í sjó.
    Þá fjallaði nefndin um gelda eða ófrjóa fiska. Telur meiri hlutinn það óvarlegt á þessum tímapunkti að skilyrða leyfi við gelda eða ófrjóa fiska að loknum tilteknum tíma. Ljóst er að tækniframfarir hafa orðið töluverðar á undanförnum árum. Fyrir nefndinni kom fram að hagrænir hvatar til þróunar slíkrar tækni séu umtalsverðir, en slíka fiska má ala með auknum hraða, þá eru umhverfissjónarmið þess augljós. Vísinda- og tækniframþróun verður þó ekki þvinguð fram með lagasetningu. Meiri hlutinn telur þó mikilvægt að áfram verði stefnt að því auka verulega hlutfall gelds eða ófrjós lax sem alinn er í opnum sjókvíum. Meiri hlutinn leggur á það áherslu að við endurskoðun á lögunum, sem stefnt er að 2030, fari fram mat á því hvort fýsilegt sé að binda heimildir til eldis í opnum sjókvíum við gelda eða ófrjóa fiska.
    Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um mikilvægi þess að afurðir úr fiskeldi yrðu að mestu fullunnar hér á landi, með því mætti auka enn frekar verðmætasköpun og tryggja fleiri störf í greininni. Leggur meiri hlutinn til breytingu á 64. gr. frumvarpsins þess efnis að fjárhæð gjalds á hvert kílógramm af slátruðum laxi sem er unninn af rekstrarleyfishafa á Íslandi skuli nema 75% af grunngjaldi. Telur meiri hlutinn að með þessu skapist nægjanlegur hvati til þess að rekstraraðilar sjái hag sinn í því að fullvinna eldisfisk hér á landi í meira mæli en þegar er. Leggur meiri hlutinn til að ráðherra verði falið að útfæra ákvæðið nánar í reglugerð en að hið minnsta verði miðað við að lax sé flakaður.
    Fyrir nefndinni kom fram að viðmið 64. gr. frumvarpsins um lengd þess tímabils sem teljist til eins vetrar kunni að vera full knappt svo það nýtist rekstraraðilum sem best. Leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis að í stað 20. október verði miðað við 15. desember. Með því verði rekstraraðilum veitt rýmra svigrúm til að haga eldi sínu með þeim hætti að lax verði alinn einn vetur í sjó.
    Í upphafi þings heimsótti nefndin einn fremsta hrognaframleiðanda heims, lýstu þeir tækniþróunum á sviði erfðaræktunar, sér í lagi framþróunar í ófrjóum eða geldum fiski. Nú hafa verið gefin út leyfi fyrir eldi á samtals 103 þúsund tonnum í sjó, þar af fyrir um 90 þúsund tonna eldi á frjóum laxi, það er því töluverður efnahagslegur hvati fyrir rekstraraðila að koma á fót samkeppnishæfri ræktun á ófrjóum eða geldum fiski. Í frumvarpinu eru ívilnanir vegna eldis á ófrjóum laxi. Telur meiri hlutinn mikilvægt að sú tækni verði þróuð áfram og að við setningu reglugerða á grundvelli laganna verði horft til mikilvægis þess að áframhaldandi þróun eigi sér stað og að hvatar verði fyrir fyrirtæki til að fjárfesta í framþróun á þessu sviði.
    Nefndin fjallaði einnig um hvernig kynþroska er stýrt í lagareldi, algengasta aðferðin sem notast er við er ljósastýring í sjókvíum, en kynþroski laxa stýrist af árstíðarsveiflu sólarljóss. Þannig má með stöðugu ljósi villa fyrir líffræðilegri klukku fiskanna og draga úr eða seinka kynþroska þeirra. Nýtist ljósastýring því vel sem úrræði til að minnka möguleika á erfðablöndun, komi til stroks úr kvíum. Með frumvarpinu er lagt til heimilt hámark kynþroska lax í eldi, 5% á tímabilinu desember til maí og 3% á tímabilinu júní til nóvember. Er með þessu leitast við að koma enn frekar í veg fyrir erfðablöndun, annaðhvort með því að fjarlægja kynþroska fisk úr kvíum eða slátra öllum fiski úr kvínni. Meiri hlutinn leggur til breytingu á frumvarpinu þess efnis að fari hlutfall kynþroska eldislax í sjókví yfir 5% af áætluðum heildarfjölda í sjókví skuli rekstrarleyfishafi, auk þeirra aðgerða sem tilgreindar eru í frumvarpinu, grípa til tafarlausra mótvægisaðgerða til að lágmarka hættu á stroki í samræmi við viðbragðsáætlun, sbr. 36. gr. frumvarpsins. Þá leggur meiri hlutinn til að í stað þess að allir kynþroska laxar skuli fjarlægðir fari hlutfall þeirra yfir 3% á tímabilinu júní til nóvember skuli rekstrarleyfishafi tafarlaust grípa til mótvægisaðgerða til að lágmarka hættu á stroki í samræmi við áður tilvitnaða viðbragðsáætlun. Að lokum leggur meiri hlutinn til að Matvælastofnun verði heimilað að gera kröfu um að kynþroska fiskum verði slátrað eða fargað innan ákveðinna tímamarka.

Rekstrarleyfi.
    Fyrir nefndinni og í umsögnum til hennar var á það bent að æskilegt væri að rekstrarleyfi landeldisfyrirtækja væru til lengri tíma en 16 ára. Fyrirsjáanleiki sé mjög mikilvægur í jafn fjárfestingarfreku rekstrarumhverfi og að lengri leyfi auðveldi rekstraraðilum að laða að erlenda fjárfestingu. Lengri rekstrarleyfi skapi stöðugleika og auðveldi fyrirtækjum að fjármagna sig til lengri tíma og tryggi að fjárfestar geti réttlætt tiltölulega áhættusama fjárfestingu. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið að sérstaða landeldis sé nokkur, starfsemin fari fram í lokuðum kerfum og umhverfisáhrif þeirra töluvert önnur en fiskeldis í hafi, þá horfir meiri hlutinn til þess að nýting á takmörkuðum auðlindum er ekki með sambærilegum hætti og á við í tilviki sjókvíaeldis. Meiri hlutinn leggur til breytingu á 87. gr. frumvarpsins þess efnis að rekstrarleyfi verði bundin til 25 ára í landeldi við fyrstu útgáfu leyfis en til 16 ára þar eftir. Telur meiri hlutinn að með því verði fyrirsjáanleiki í fjárfestingum aukinn og fyrirtækjum auðveldað að fjármagna rekstur til lengri tíma. Að mati meiri hlutans er fjárfestingargeta greinarinnar forsenda fyrir uppbyggingu hennar og þar með aukinni verðmætasköpun.

Gildistaka.
    Meiri hlutinn leggur til breytingu á gildistökuákvæði frumvarpsins. Fyrir nefndinni hefur komið fram að nauðsynlegt sé að veita fyrirtækjum svigrúm til að aðlaga sig að breyttu lagaumhverfi, enda um nýja heildarlöggjöf að ræða með umtalsverðum breytingum frá núgildandi lögum. Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi þess að rekstraraðilar fái aukið svigrúm til aðlögunar og leggur því til að gildistöku laganna verði frestað til 1. janúar 2027, þó leggur meiri hlutinn til að gildistaka gjaldtöku skv. XIV. kafla frumvarpsins haldist óbreytt, þó með þeirri undantekningu að framleiðslugjald skv. 1. mgr. 64. gr. miðist við grunnframleiðslugjald til ársloka 2030 en taki mið af 2.–7. mgr. greinarinnar svo að fjárhagslegir hvatar 64. gr. haldist óbreyttir. Þannig verði 25 kr. gjald lagt á framleiðslu frá 1. september 2026 til og með 31. desember 2030.

    Þá leggur meiri hlutinn til tæknilegar breytingar sem ekki er ætlað að hafa efnisleg áhrif á frumvarpið.
    Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali.
    Kristján Þórður Snæbjarnarson og Sigurjón Þórðarson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en rita undir álitið skv. heimild í 2. mgr. 29. gr. þingskapa.

Alþingi, 11. júní 2026.

Lilja Rafney Magnúsdóttir, form.	Eydís Ásbjörnsdóttir, frsm.	Eiríkur Björn Björgvinsson.
Ingvar Þóroddsson.	Kristján Þórður Snæbjarnarson.	Sigurjón Þórðarson.