Ferill 223. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Word Perfect.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 1521 — 223. mál.
Svar
utanríkisráðherra við fyrirspurn frá Diljá Mist Einarsdóttur um aðgerðir vegna ástandsins á Sahel-svæðinu og í Súdan.
Fyrirspurnin hljóðar svo:
Telur ráðherra að næg áhersla sé lögð á aðgerðir vegna ástandsins á Sahel-svæðinu og í Súdan í þróunarsamvinnu og málsvarastarfi á vegum Íslands?
Íslensk stjórnvöld hafa um árabil stutt við mannúðarverkefni í Súdan og á Sahel-svæðinu (nánar tiltekið Mið-Sahel-svæðinu). Í þeim efnum ber að nefna að í stefnu um þróunarsamvinnu Íslands 2024–2028 eru Mið-Austurlönd og Afríka sunnan Sahara skilgreind sem áherslusvæði þegar kemur að mannúðaraðstoð. Þá hafa íslensk stjórnvöld ítrekað vakið athygli á ástandi mála í Súdan og Sahel-svæðinu á alþjóðavettvangi, ekki síst í mannréttindaráði og allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Jafnframt innleiðir Ísland þvingunaraðgerðir Evrópusambandsins og öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna vegna stöðu mála á svæðinu.
Mannúðaraðstoð.
Stefna Íslands um alþjóðlega þróunarsamvinnu 2024–2028 tilgreinir stefnumið um mannúðaraðstoð. Á þeim grunni byggir Ísland ákvarðanir sínar um aðgerðir á Sahel-svæðinu og í Súdan. Áhersla er lögð á matvælaöryggi, aðgang að vatni, heilbrigðismál og félagsvernd, ásamt bættu aðgengi mannúðaraðstoðar. Þá eru mannréttindi, kynjajafnrétti og umhverfismál bæði sértæk og þverlæg mál. Áherslustofnanir Íslands í mannúðar- og neyðaraðstoð eru Samhæfingarskrifstofa aðgerða Sameinuðu þjóðanna í mannúðarmálum (OCHA), Neyðarsjóður Sameinuðu þjóðanna (CERF), Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna (WFP) og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna (UNHCR). Frekari ákvarðanir um hvert framlög eigi að renna er svo hluti af reglulegri áætlanagerð í mannúðaraðstoð þar sem tekið er tillit til neyðar og þarfa hverju sinni.
Frá upphafi árs 2023, þegar yfirstandandi átök hófust í Súdan, hafa íslensk stjórnvöld veitt 710 millj. kr. til verkefna áherslustofnana Íslands í mannúðar- og neyðaraðstoð í landinu og 360 millj. kr. í verkefni þeirra á Mið-Sahel-svæðinu (Búrkína Fasó, Malí og Níger). Þess ber þó að geta að óstöðugleiki og átök á Sahel-svæðinu hófust mun fyrr og hefur Ísland veitt framlög til verkefna áherslustofnana sem starfa á svæðinu um árabil. Skiptinguna á framlögum milli áherslustofnana má sjá hér að aftan. Til viðbótar má þess geta að Neyðarsjóður Sameinuðu þjóðanna, sem Ísland styður með árlegu framlagi, hefur einnig stutt við verkefni í Súdan og á Sahel-svæðinu á sama tímabili.
Tafla 1. Framlög vegna átaka og óstöðugleika í Súdan og á Mið-Sahel-svæðinu frá og með árinu 2023.
Hér er efni sem sést aðeins í pdf-skjalinu.
Þá fjármögnuðu íslensk stjórnvöld stöðu íslensks ungliða (e. Junior Professional Officer) á árunum 2021–23 hjá UNHCR í Suður-Súdan. Viðkomandi starfaði að verkefnum sem sneru að fólki sem er á flótta innan lands, en þörfin á mannúðaraðstoð í Suður-Súdan hefur lengi verið mjög mikil.
Þvingunaraðgerðir.
Ísland tekur þátt í þvingunaraðgerðum Evrópusambandsins og öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna vegna ástandsins í Súdan og á Sahel-svæðinu. Hafa þvingunaraðgerðirnar m.a. beinst gegn einstaklingum frá Súdan, Suður-Súdan, Malí og Níger.
Málsvarastarf.
Skýrslugjafar á vegum mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna hafa safnað saman trúverðugum gögnum sem benda til þess að framdir hafi verið stríðsglæpir og glæpir gegn mannkyni sem beri einkenni þjóðarmorðs í Súdan. Því er mikilvægt að alþjóðasamfélagið beiti stríðandi fylkingar og bandamenn þeirra þrýstingi í því augnamiði að vernda almenna borgara og koma í veg fyrir frekari voðaverk í Súdan og útbreiðslu átaka á Sahel-svæðinu.
Ísland tekur virkan þátt í málsvarastarfi til að vekja athygli á ástandinu á Sahel-svæðinu og þá sér í lagi í Súdan. Hefur það einkum verið gert á vettvangi Sameinuðu þjóðanna í Genf, New York og Róm, bæði í samfloti við önnur ríki og í eigin nafni. Utanríkisráðherra hefur einnig tekið upp málefni Súdans í erindum sínum á alþjóðavettvangi. Frá því að borgarastyrjöldin braust út í Súdan árið 2023 hefur Ísland lagt nafn sitt við a.m.k. 60 opinberar yfirlýsingar á alþjóðavettvangi vegna ástandsins í Súdan og á Sahel-svæðinu (sjá eftirgreint yfirlit sem er ekki tæmandi listi).
Ísland hefur sérstaklega nýtt setu í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna til þátttöku í umræðum um stöðu mannúðar- og mannréttindamála í Súdan. Á vegum ráðsins er starfandi sérstakur skýrslugjafi og rannsóknarnefnd um alvarleg mannréttindabrot og brot á alþjóðlegum mannúðarlögum í landinu sem reglulega gefa ráðinu skýrslu um stöðu mála. Slíkar umræður hafa verið haldnar í hverri lotu ráðsins undanfarin misseri og flytja Norðurlöndin og Eystrasaltsríkin þá sameiginleg ávörp. Ísland hefur tvívegis samið og flutt slík ávörp undanfarið ár, en Ísland var á meðal ríkja sem kölluðu eftir stofnun rannsóknarnefndarinnar.
Ísland flutti einnig ávarp fyrir hönd Norðurlanda og Eystrasaltsríkja í svokallaðri brýnni umræðu um versnandi ástand í El Obeid í Norður-Kordofan þann 3. júlí sl. Þar lýstu ríkin yfir áhyggjum af grimmdarverkum í Súdan og kölluðu eftir tafarlausri stöðvun árása og ábyrgðarskyldu gerenda. Þá kallaði Ísland ásamt fleiri ríkjum eftir aukafundi vegna voðaverkanna í El Fasher sem var haldinn 14. nóvember sl. og var meðflutningsaðili ályktunar sem fordæmdi víðfeðm mannréttindabrot, þar á meðal dráp á grundvelli kynþáttar, aftökur án dóms og laga, nauðganir, kynbundið ofbeldi og beitingu hungursneyðar sem vopns í átökum.
Teikn eru á lofti um að átökin í Súdan geti borist til nærliggjandi landa, ekki síst til Suður-Súdans þar sem varað hefur verið við því að borgarastyrjöld geti brotist út. Ísland flutti ávarp 27. febrúar sl. í mannréttindaráðinu fyrir hönd Norðurlanda og Eystrasaltsríkjanna þar sem kallað var sérstaklega eftir upprætingu rótgróins refsileysis í ríkinu með vísan í skýrslu rannsóknarnefndar fyrir Suður-Súdan.
Hvað önnur ríki á Sahel-svæðinu varðar, þá tók Ísland t.d. undir ályktun ESB um endurnýjun umboðs sérstaks skýrslugjafa mannréttindaráðsins fyrir Erítreu og einnig yfirlýsingu ESB á vettvangi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um alvarleg mannréttindabrot á vinnumarkaði þar í landi. Þá studdi Ísland yfirlýsingu ESB varðandi mannréttindabrot í Malí, svo örfá dæmi séu tekin.
Tafla 2. Aðkoma Íslands að yfirlýsingum, ávörpum o.fl. frá upphafi borgarastyrjaldar í Súdan.
| Dags. | Framkvæmd | Vettvangur |
| 10. júlí 2026 | Ísland tekur undir yfirlýsingu v/harðnandi átaka í El Obeid (N-Kordofan), Súdan | ESB |
| 6. júlí 2026 | Ísland greiðir atkvæði með ályktun um mannréttindi í Erítreu | Mannréttindaráðið |
| 3. júlí 2026 | Ísland o.fl. kalla eftir brýnni umræðu vegna ástands í El Obeid (N-Kordofan), Súdan | Mannréttindaráðið |
| 18. júní 2026 | Ísland tekur undir yfirlýsingu ríkjabandalags um að koma í veg fyrir hryllingsverk og tryggja réttlæti fyrir Súdan | Mannréttindaráðið |
| 16. júní 2026 | Ársskýrsla mannréttindaráðsins, yfirlýsing Íslands | Mannréttindaráðið |
| 15. júní 2026 | Ísland tekur undir yfirlýsingu ESB um alvarleg mannréttindabrot á vinnumarkaði (nauðungarvinna) í Erítreu | Alþjóðavinnumálastofnunin |
| 14. júní 2026 | Ísland flytur erindi NB8 ríkja í umræðu um skýrslu rannsóknanefndar | Mannréttindaráðið |
| 12. júní 2026 | Norræn yfirlýsing um matvælaóöryggi og Súdan | Matvælaáætlun Sþ |
| 11. júní 2026 | Ísland tekur undir yfirlýsingu ESB um mannréttindabrot Malí um barnavinnu | Alþjóðavinnumálastofnunin |
| 4. maí 2026 | UPR yfirlýsing. Níger | Mannréttindaráðið |
| 21. apríl 2026 | Ísland tekur undir yfirlýsingu ESB á þriggja ára afmæli borgarastyrjaldarinnar | ESB |
| 4. apríl 2026 | Yfirlýsing Íslands varðandi Níger (UPR) | Mannréttindaráðið |
| 27. mars 2026 | Ræða Íslands til stuðnings ályktunar (L.19) um mannréttindi í Suður-Súdan | Mannréttindaráðið |
| 16. mars 2026 | Ræða Íslands um stöðu mannréttinda í Súdan í umræðu með mannréttindasamtökum | Mannréttindaráðið |
| 16. mars 2026 | Ísland tekur undir yfirlýsingu ESB í almennri umræðu þar sem minnst er á Súdan | Mannréttindaráðið |
| 2. mars 2026 | Ræða Íslands, almenn umræða, minnst á Súdan | Mannréttindaráðið |
| 27. feb. 2026 | NB8 yfirlýsing sem Ísland semur og flytur um Suður-Súdan | Mannréttindaráðið |
| 26. feb. 2026 | NB8 yfirlýsing í tengslum við skýrslu rannsóknarnefndar | Mannréttindaráðið |
| 23. feb. 2026 | Utanríkisráðherra flytur ávarp um El Fasher | Mannréttindaráðið |
| 18. feb. 2026 | Sameiginleg yfirlýsing utanríkisráðherra líkt þenkjandi ríkja um mannúðarkrísu í Kordofan | Þýskaland |
| 9. feb. 2026 | Ísland flytur yfirlýsingu NB8 í umræðu um El Fasher | Mannréttindaráðið |
| 3. des. 2025 | Ísland flytur norrænt ávarp um matvælaöryggi | Matvælaáætlun Sþ |
| 17. nóv. 2025 | Ísland flytur norrænt ávarp um hungursneyð | Öryggisráð Sþ |
| 14. nóv. 2025 | Aukafundur um El Fasher. Ísland meðflutningsaðili ályktunar sem fordæmir víðfeðm mannréttindabrot | Mannréttindaráðið |
| 14. nóv. 2025 | NB8 ræða þar sem kallað er eftir vopnahléi | Mannréttindaráðið |
| 10. nóv. 2025 | Ísland tekur undir sameiginlega yfirlýsingu ríkjahóps um mannúðarkrísu í El Fasher | Noregur |
| 31. okt. 2025 | Norræn yfirlýsing í almennri umræðu allsherjarþingsins um skýrslu mannréttindaráðsins. Minnst á Súdan | Allsherjarþing Sþ, almenn umræða |
| 8. okt. 2025 | Ávarp Íslands um áherslu á mannréttindi í íslenskri utanríkisstefnu. Minnst á Súdan | Allsherjarþing Sþ, 3. nefnd |
| 27. sept. 2025 | Utanríkisráðherra flytur ávarp og minnist á Súdan á leiðtogaviku allsherjarþingsins (UNGA 80) | Allsherjarþing Sþ, leiðtogavika |
| 24. sept. 2025 | Ávarp utanríkisráðherra um mannúðardiplómasíu, minnist á Súdan | Allsherjarþing Sþ, leiðtogavika |
| 23. sept. 2025 | Ræða Íslands í almennri umræðu, minnst á Súdan | Mannréttindaráðið |
| 8. sept. 2025 | NB8 yfirlýsing í umræðu um rannsóknarskýrslu um Súdan | Mannréttindaráðið |
| 1. apríl 2025 | NB8 yfirlýsing um tækniaðstoð til Suður-Súdan | Mannréttindaráðið |
| 20. mars 2025 | Ávarp Íslands, m.a. um Súdan | Mannréttindaráðið |
| 28. feb. 2025 | NB8 yfirlýsing í umræðu um rannsóknarskýrslu um Suður-Súdan | Mannréttindaráðið |
| 27. feb. 2025 | Ísland flytur NB8 yfirlýsingu í umræðum um rannsóknarskýrslu um Súdan | Mannréttindaráðið |
| 10. des. 2024 | Áheitaráðstefna um mannúðaraðstoð | CERF, NY |
| 27. nóv. 2024 | Norræn yfirlýsing um neitunarvald í málefnum Súdan | Allsherjarþing Sþ, almenn umræða |
| 27. nóv. 2024 | Óformleg stuðningsyfirlýsing 117 ríkja til mannúðarstarfsfólks, m.a. í Súdan | Höfuðstöðvar Sþ |
| 20. nóv. 2024 | Norræn yfirlýsing um notkun neitunarvalds, minnst á Súdan | Allsherjarþing Sþ, almenn umræða |
| 1. nóv. 2024 | Ísland flytur norrænt ávarp í umræðum um skýrslu mannréttindaráðsins, minnst á Súdan | Allsherjarþing Sþ, almenn umræða |
| 23. okt. 2024 | Ísland flytur ávarp í almennri umræðu um vernd mannréttinda, minnst á Súdan | Allsherjarþing Sþ, 3. nefnd |
| 17. okt. 2024 | Ávarp Íslands um mannúðarmál, minnst á Súdan | Flóttamannastjóri Sþ |
| 14. okt. 2024 | Yfirlýsing Íslands um mannréttindi barna, minnst á Súdan | Allsherjarþing Sþ, 3. nefnd |
| 7. okt. 2024 | NB8 yfirlýsing um mannréttindi í Suður-Súdan | Mannréttindaráðið |
| 30. sept. 2024 | Norrænt ávarp um leiðtogahlutverk í þágu friðar, minnst á Súdan | Öryggisráð Sþ |
| 24. sept. 2024 | Yfirlýsing Íslands, almenn umræða, minnst á Súdan og Sahel | Mannréttindaráðið |
| 10. sept. 2024 | Ávarp NB8 í umræðum um Súdan | Mannréttindaráðið |
| 16. apríl 2024 | Ávarp Íslands á áheitaráðstefnu í París, fyrir Súdan og Sahel | Frakkland |
| 28. mars 2024 | NB8 yfirlýsing í umræðum með óháðum sérfræðingi í málefnum Malí | Mannréttindaráðið |
| 19. mars 2024 | Ísland tekur þátt í yfirlýsingu líkt þenkjandi þjóða um mannúðaraðgengi í Súdan | Mannréttindaráðið |
| 1. mars 2024 | NB8 yfirlýsing vegna skýrslu um Súdan | Mannréttindaráðið |
| 1. mars 2024 | NB8 yfirlýsing vegna stöðu mannréttinda í Suður-Súdan | Mannréttindaráðið |
| 12. des. 2023 | NB8 ávarp í umræðum um Súdan | Mannréttindaráðið |
| 31. okt. 2023 | Ávarp Íslands í umræðu um skýrslu mannréttindaráðsins, minnst á Súdan | Allsherjarþing Sþ, almenn umræða |
| 27. sept. 2023 | Ávarp utanríkisráðherra Íslands, minnst á Súdan | Allsherjarþing Sþ, leiðtogavika |
| 19. júní 2023 | NB8 yfirlýsing v/skýrslu um stöðu mannréttinda í Súdan | Mannréttindaráðið |
| 3. júní 2023 | NB8 yfirlýsing um mannréttindi í Suður-Súdan | Mannréttindaráðið |
| 31. maí 2023 | Fréttatilkynning stjórnvalda og greint frá frásögn UNICF um stöðu barna þegar sex vikur eru liðnar af átökum í Súdan | Stjórnarráðið |
| 7. mars 2023 | NB8 yfirlýsing um stöðuna í Súdan og í Suður-Súdan | Mannréttindaráðið |
