Ferill 210. máls. Aðrar útgáfur af skjalinu: PDF - Microsoft Word.
157. löggjafarþing 2025–2026.
Þingskjal 241 — 210. mál.
Stjórnarfrumvarp.
Frumvarp til laga
um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni hafsins utan lögsögu ríkja.
Frá utanríkisráðherra.
I. KAFLI
Almenn ákvæði.
1. gr.
Markmið.
2. gr.
Gildissvið.
Lög þessi gilda ekki um starfsemi Landhelgisgæslu Íslands nema ákvæði I. og II. kafla.
Ákvæði II. kafla eiga við um:
a. Starfsemi skipa, loftfara, annarra farartækja, mannvirkja eða annars sem lýtur íslenskri lögsögu og varðar söfnun og nýtingu erfðaauðlinda sjávar utan lögsögu ríkja, sem og stafrænar raðupplýsingar um erfðaauðlindir sem verða til á grundvelli slíkrar söfnunar og nýtingar.
b. Nýtingu erfðaauðlinda sjávar frá svæðum utan lögsögu ríkja, eða stafrænna raðupplýsinga um slíkar erfðaauðlindir, sem fer fram innan íslenskrar lögsögu.
c. Erfðaauðlindir sjávar sem safnað er á svæðum utan lögsögu ríkja og varðveitt eru á gagna- eða sýnasöfnum á Íslandi, þ.m.t. á opinberum gagna- eða sýnasöfnum, sem og stafrænar raðupplýsingar um slíkar erfðaauðlindir sem hlaðið er upp í gagnagrunn sem hýstur er á Íslandi eða lýtur íslenskri lögsögu.
Ákvæði II. kafla eiga ekki við um:
a. fiskveiðar og starfsemi tengda fiskveiðum,
b. fisk eða aðrar lifandi sjávarauðlindir sem aflað er við fiskveiðar og fiskveiðitengda starfsemi á svæðum utan lögsögu ríkja nema slíkur fiskur eða aðrar lifandi sjávarauðlindir heyri undir reglur um nýtingu skv. 8. gr.
Ákvæði III. kafla eiga við um starfsemi skipa, loftfara og annarra farartækja, mannvirkja eða annars sem lýtur íslenskri lögsögu eða stjórn á svæðum þar sem svæðisbundin stjórnunarúrræði, þ.m.t. vernduð hafsvæði eða neyðarráðstafanir, eru í gildi samkvæmt ákvæðum kaflans.
Ákvæði IV. kafla eiga við um mat á umhverfisáhrifum vegna fyrirhugaðrar starfsemi á svæðum utan lögsögu ríkja sem lýtur íslenskri lögsögu eða stjórn, sem og um reglubundið eftirlit og eftirfylgni með starfsemi sem íslensk stjórnvöld veita leyfi fyrir.
Ákvæði IV. kafla eiga einnig við um starfsemi innan íslenskrar mengunarlögsögu sem talin er geta valdið verulegri mengun eða umtalsverðum og skaðlegum breytingum á umhverfi hafsins á svæðum utan lögsögu ríkja, að því marki sem slík starfsemi heyrir ekki þegar undir lög um umhverfismat framkvæmda og áætlana.
3. gr.
Orðskýringar.
1. Ábyrgðaraðili nýtingar: Einstaklingur sem ber meginábyrgð á nýtingu erfðaauðlinda sjávar sem safnað er á svæðum utan lögsögu ríkja eða stafrænum raðupplýsingum um slíkar erfðaauðlindir.
2. Ábyrgðaraðili söfnunar: Einstaklingur sem ber meginábyrgð á vísindalegum eða tæknilegum þáttum söfnunar sem heyrir undir þessi lög.
3. Erfðaauðlindir sjávar: Hvers kyns efni úr sjávargróðri, -dýrum og -örverum eða efni af öðrum uppruna sem hefur að geyma virkar arfgengar einingar með raunverulegt eða mögulegt gildi.
4. Líftækni: Hvers konar tæknileg beiting þar sem notuð eru líffræðileg kerfi, lífverur eða úrefni þeirra til að búa til eða breyta framleiðsluvörum eða ferlum til sérstakra nota.
5. Mat á umhverfisáhrifum: Ferli til að greina og meta möguleg áhrif af starfsemi til að stuðla að upplýstri ákvarðanatöku.
6. Mótvægisaðgerðir: Aðgerðir til að koma í veg fyrir, draga úr eða bæta fyrir neikvæð umhverfisáhrif fyrirhugaðrar starfsemi.
7. Nefndin um aðgang og deilingu ávinnings: Nefnd sem starfar í umboði ráðstefnu samningsaðilanna og fjallar um framkvæmd ákvæða samningsins undir hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni hafsins á svæðum utan lögsögu ríkja er varða aðgang og deilingu ávinnings af nýtingu erfðaauðlinda sjávar og stafrænna raðupplýsinga um erfðaauðlindir sjávar, frá svæðum utan lögsögu ríkja.
8. Nýting erfðaauðlinda sjávar: Rannsóknir og þróun á erfða- eða lífefnafræðilegri samsetningu erfðaauðlinda sjávar, þ.m.t. beiting líftækni.
9. Opinbert gagna- eða sýnasafn: Gagna- eða sýnasafn erfðaefnis, t.d. genabanki eða lífsýnasafn, sem hið opinbera rekur eða hefur verið falið það hlutverk á grundvelli þjónustusamnings við hið opinbera og er almenningi aðgengilegt að uppfylltum tilteknum skilyrðum.
10. Ráðstefna samningsaðilanna: Þing þeirra ríkja og svæðisstofnana um efnahagssamvinnu sem aðild eiga að samningnum undir hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni hafsins á svæðum utan lögsögu ríkja, og starfar samkvæmt ákvæðum þess samnings.
11. Samlegðaráhrif: Samanlögð og stigvaxandi áhrif af mismunandi starfsemi í hafi, þ.m.t. af þekktri fyrri og núverandi og nokkuð fyrirsjáanlegri starfsemi, eða af endurtekinni svipaðri starfsemi til lengri tíma, og afleiðingar loftslagsbreytinga, súrnunar sjávar og tengdra áhrifa.
12. Sjálfbær nýting: Notkun efnisþátta líffræðilegrar fjölbreytni á þann hátt og í þeim mæli sem leiðir ekki til langvarandi hnignunar á líffræðilegri fjölbreytni þannig að viðhaldið sé möguleikum til að uppfylla þarfir og væntingar núverandi og komandi kynslóða.
13. Staðlað BBNJ-lotuauðkenni: Auðkenni sem upplýsingamiðlunarkerfið útbýr sjálfvirkt fyrir hverja söfnun sem tilkynnt er skv. 6. gr.
14. Svæðisbundið stjórnunarúrræði: Úrræði, þ.m.t. verndað hafsvæði, fyrir landfræðilega afmarkað svæði þar sem einum eða fleiri geirum eða starfsemi er stjórnað í þeim tilgangi að ná fram sérstökum markmiðum um verndun og sjálfbæra nýtingu í samræmi við samninginn undir hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni hafsins á svæðum utan lögsögu ríkja.
15. Söfnun: Söfnun erfðaauðlinda sjávar á svæðum utan lögsögu ríkja eða sýnataka úr þeim.
16. Upplýsingamiðlunarkerfið: Stafrænt kerfi með opinni miðlægri gátt þar sem upplýsingar er varða framkvæmd samningsins undir hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni hafsins á svæðum utan lögsögu ríkja eru tilkynntar og gerðar aðgengilegar.
17. Verndað hafsvæði: Landfræðilega skilgreint hafsvæði sem er afmarkað og stjórnað til að ná sérstökum langtímamarkmiðum um verndun líffræðilegrar fjölbreytni og sem getur borið sjálfbæra nýtingu, eftir því sem við á, að því tilskildu að það sé í samræmi við markmiðin um verndun.
18. Vísinda- og tækninefndin: Nefnd sem starfar í umboði ráðstefnu samningsaðilanna og veitir henni vísindalega og tæknilega ráðgjöf í samræmi við samninginn undir hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni hafsins á svæðum utan lögsögu ríkja.
4. gr.
Meginreglur og nálganir.
II. KAFLI
Erfðaauðlindir sjávar utan lögsögu ríkja.
5. gr.
Skilyrði um nýtingu í friðsamlegum tilgangi.
6. gr.
Tilkynningarskylda vegna fyrirhugaðrar söfnunar.
a. eðli, og markmið söfnunarinnar, þ.m.t. allar rannsóknaráætlanir sem söfnunin er hluti af,
b. viðfangsefni rannsóknarinnar eða, ef það er þekkt, þær erfðaauðlindir sjávar sem kanna á eða safna og tilganginn með söfnun slíkra auðlinda,
c. þau landfræðilegu svæði þar sem söfnunin á að fara fram,
d. samantekt á aðferð og tækjum sem á að nota við söfnunina, þ.m.t. heiti, rúmlestatala, tegund og flokkur skipa, vísindabúnaður og rannsóknaraðferðir sem notaðar verða,
e. upplýsingar um önnur framlög til fyrirhugaðra stærri áætlana,
f. fyrirhugaðar dagsetningar fyrstu komu og síðustu brottfarar rannsóknaskipa eða uppsetningar og fjarlægingar búnaðar, eftir því sem við á,
g. heiti stofnana sem ábyrgð bera á söfnuninni og þess einstaklings eða lögaðila sem stýrir verkefninu,
h. möguleika vísindamanna frá öllum ríkjum, sér í lagi þróunarríkjum, til að taka þátt í verkefninu eða tengjast því,
i. að hve miklu leyti talið er að ríki, einkum þróunarríki, sem kunna að þarfnast eða óska eftir tækniaðstoð, eigi að geta tekið þátt eða átt fulltrúa í verkefninu,
j. gagnastjórnunaráætlun sem útbúin er samkvæmt opnu og ábyrgu stjórnskipulagi gagna, að teknu tilliti til alþjóðlegra starfsvenja.
Ef verulegar breytingar verða á þeim upplýsingum sem tilkynntar voru til upplýsingamiðlunarkerfisins skv. 1. mgr. áður en söfnun fer fram, skulu uppfærðar upplýsingar tilkynntar innan hæfilegs tíma og eigi síðar en við upphaf söfnunarinnar.
Afrit af tilkynningunum skv. 1. og 2. mgr. skulu send Umhverfis- og orkustofnun.
7. gr.
Tilkynningarskylda eftir söfnun.
Ábyrgðaraðili söfnunar skal, eins fljótt og upplýsingar eru tiltækar og eigi síðar en einu ári eftir að söfnun lauk, tilkynna eftirfarandi upplýsingar til upplýsingamiðlunarkerfisins, ásamt stöðluðu BBNJ-lotuauðkenni:
a. opinbera gagna- eða sýnasafnið eða gagnagrunninn þar sem stafrænar raðupplýsingar um erfðaauðlindir sjávar eru eða verða skráðar,
b. hvar allar erfðaauðlindir sjávar, sem safnað var, eru eða verða varðveittar eða geymdar skv. 1. mgr.,
c. skýrslu sem tilgreinir landfræðilegt svæði þar sem erfðaauðlindum sjávar var safnað, þ.m.t. á hvaða breiddargráðu, lengdargráðu og dýpi söfnunin fór fram, og niðurstöður þeirrar starfsemi sem fór fram, að því marki sem þær liggja fyrir,
d. allar nauðsynlegar uppfærslur á gagnastjórnunaráætlun skv. j-lið 6. gr.
Afrit af tilkynningu skv. 2. mgr. skal send Umhverfis- og orkustofnun.
8. gr.
Nýting erfðaauðlinda sjávar.
a. sýni af erfðaauðlindum sem nýtingin nær til séu varðveitt á gagna- eða sýnasafni sem er aðgengilegt almenningi og uppfyllir skilyrði 9. gr., ásamt stöðluðu BBNJ-lotuauðkenni þar sem það liggur fyrir,
b. stafrænar raðupplýsingar sem nýtingin nær til séu skráðar í gagnagrunn sem er almenningi aðgengilegur og uppfyllir skilyrði 9. gr., ásamt stöðluðu BBNJ-lotuauðkenni þar sem það liggur fyrir.
Þegar nýting skv. 1. mgr. leiðir til afraksturs skal ábyrgðaraðili nýtingar skrá eftirfarandi upplýsingar hjá Umhverfis- og orkustofnun:
a. hvar afrakstur nýtingarinnar er að finna, svo sem útgefið efni, veitt einkaleyfi og vörur sem þróaðar hafa verið,
b. þar sem það á við, upplýsingar um fyrri tilkynningu til upplýsingakerfisins eftir söfnun á þeim erfðaauðlindum sjávar sem nýtingin tekur til,
c. hvar upprunalega erfðaefnið eða sýnið sem nýtingin byggist á er varðveitt,
d. fyrirhugað fyrirkomulag á aðgangi að erfðaauðlindum sjávar og stafrænum raðupplýsingum um erfðaauðlindir sjávar sem verið er að nýta og gagnastjórnunaráætlun fyrir það,
e. upplýsingar um sölu á vöru og aðrar tengdar upplýsingar, að því marki sem þær liggja fyrir, stafrænar raðupplýsingar ásamt stöðluðu BBNJ-lotuauðkenni, ef slíkar upplýsingar eru tiltækar og það er framkvæmanlegt og ekki óhóflega kostnaðarsamt að skrá þær.
Umhverfis- og orkustofnun skal senda tilkynningu til upplýsingamiðlunarkerfisins um nýtingu sem skráð hefur verið hjá stofnuninni í samræmi við ákvæði þessarar greinar, með fyrirvara um skyldur til að virða takmarkanir sem lög og stjórnsýslufyrirmæli svo og viðteknar lagavenjur setja um iðnaðar- og viðskiptaleynd, þ.m.t. hugverkarétt.
Ráðherra sem fer með málefni rannsókna og skráningar upplýsinga um náttúru hafsins og hafsbotnsins er heimilt að setja í reglugerð nánari kröfur um afhendingu sýna og stafrænna raðupplýsinga skv. 1. mgr. og skráningarskyldu skv. 2. mgr. Reglugerð skv. 1. málsl. skal sett að höfðu samráði við ráðherra sem fer með utanríkismál.
9. gr.
Gagna- eða sýnasöfn og gagnagrunnar.
a. auðkenndar sem upprunnar frá svæðum utan lögsögu ríkja,
b. skráðar í samræmi við alþjóðlega viðurkenndar starfsvenjur,
c. merktar með stöðluðu BBNJ-lotuauðkenni, þar sem það liggur fyrir.
Gagnagrunnar skulu tryggja að stafrænar raðupplýsingar um erfðaauðlindir sjávar frá svæðum utan lögsögu ríkja séu:
a. auðkenndar sem upprunnar frá svæðum utan lögsögu ríkja,
b. skráðar í samræmi við alþjóðlega viðurkenndar starfsvenjur,
c. merktar með stöðluðu BBNJ-lotuauðkenni þar sem það liggur fyrir.
Gagna- eða sýnasöfn og gagnagrunnar skulu veita aðgang að sýnum af erfðaauðlindum sjávar frá svæðum utan lögsögu ríkja og stafrænum raðupplýsingum, eftir því sem við á, um slíkar erfðaauðlindir. Heimilt er að binda veitingu aðgangs við eftirfarandi skilyrði:
a. nauðsynleg skilyrði til að tryggja efnislegan heilleika erfðaauðlindanna,
b. eðlilegt gjald vegna kostnaðar við viðhald gagna- eða sýnasafnsins eða gagnagrunnsins,
c. eðlilegt gjald vegna kostnaðar við meðferð aðgangsbeiðna.
Gagna- eða sýnasöfn á Íslandi, þ.m.t. opinber gagna- eða sýnasöfn, og gagnagrunnar sem hýstir eru á Íslandi eða lúta íslenskri lögsögu skulu á tveggja ára fresti skila Umhverfis- og orkustofnun skýrslu sem tekur til eftirfarandi upplýsinga fyrir það tímabil:
a. hversu oft aðgangur hefur verið veittur að sýnum af erfðaauðlindum sjávar frá svæðum utan lögsögu ríkja, að því marki sem unnt er,
b. hversu oft stafrænar raðupplýsingar um erfðaauðlindir sjávar frá svæðum utan lögsögu ríkja hafa verið skoðaðar eða sóttar.
Umhverfis- og orkustofnun skal gera skýrslur sem skilað er til hennar skv. 4. mgr. aðgengilegar nefndinni um aðgang og deilingu ávinnings.
Ráðherra sem fer með málefni rannsókna og skráningar upplýsinga um náttúru hafsins og hafsbotnsins er heimilt að setja í reglugerð nánari ákvæði um:
a. fyrirkomulag auðkenningar, skráningar og merkingar skv. 1. og 2. mgr.,
b. skilyrði fyrir veitingu aðgangs og meðferð aðgangsbeiðna skv. 3. mgr.,
c. gjaldskrá opinberra gagna- eða sýnasafna og gagnagrunna þeirra vegna veitingar aðgangs og meðferðar aðgangsbeiðna skv. 3. mgr.,
d. skýrslugerð og skýrsluskil skv. 4. mgr., þ.m.t. form og efni.
10. gr.
Ákvarðanir ráðstefnu samningsaðilanna um deilingu peningalegs ávinnings af nýtingu.
III. KAFLI
Svæðisbundin stjórnunarúrræði.
11. gr.
Framkvæmd svæðisbundinna stjórnunarúrræða.
Að því leyti sem svæðisbundið stjórnunarúrræði snýr að fiskveiðum skal því framfylgt í samræmi við lög um fiskveiðar utan lögsögu Íslands.
Reglugerðir sem mælt er fyrir um í þessari grein skulu settar að höfðu samráði við ráðherra sem fara með málefni löggæslu, samgangna, sjávarútvegs, umhverfis- og orkumála.
IV. KAFLI
Mat á umhverfisáhrifum.
12. gr.
Skilgreining á framkvæmdaraðila og leyfisveitanda.
Leyfisveitandi samkvæmt þessum kafla er það stjórnvald sem lögum samkvæmt veitir leyfi fyrir starfsemi eða annast reglubundið eftirlit eða eftirfylgni með henni. Þar sem lög og reglugerðir kveða ekki á um leyfisveitanda með tiltekinni starfsemi skal ráðherra sem viðkomandi málefni heyrir undir gegna hlutverki leyfisveitanda.
13. gr.
Starfsemi háð mati á umhverfisáhrifum.
Fyrirhuguð starfsemi er matsskyld ef gildar ástæður eru til að ætla að hún kunni að valda umtalsverðri mengun eða verulegum og skaðlegum breytingum á umhverfi hafsins. Fyrirhuguð starfsemi innan íslenskrar mengunarlögsögu er þó einungis matsskyld samkvæmt þessari grein ef líklegt er að slíkra áhrifa verði vart á svæðum utan lögsögu ríkja, í samræmi við 7. mgr. 2. gr.
Ekki er skylda til að taka ákvörðun um matsskyldu skv. 14. gr. eða meta umhverfisáhrif skv. 16. gr. þegar Skipulagsstofnun telur möguleg umhverfisáhrif af fyrirhugaðri starfsemi þegar hafa verið metin í samræmi við kröfur viðeigandi lagagerninga, lagaramma eða alþjóðastofnana, ef a.m.k. annað af eftirfarandi skilyrðum á við:
a. farið hefur fram mat á umhverfisáhrifum af fyrirhugaðri starfsemi sem telst sambærilegt því sem kveðið er á um í lögum þessum og niðurstöður matsins hafa verið teknar til greina við ákvarðanatöku,
b. þeim kröfum viðkomandi lagagernings, lagaramma eða alþjóðastofnunar sem hefur verið framfylgt er ætlað að koma í veg fyrir, draga úr eða stýra hugsanlegum umhverfisáhrifum þannig að þau haldist undir viðmiðunarmörkum fyrir mat á umhverfisáhrifum.
Þegar fyrirhuguð starfsemi er undanþegin skyldu um mat á umhverfisáhrifum í samræmi við a-lið 3. mgr. og viðkomandi lagagerningar, lagarammar eða alþjóðastofnanir kveða ekki á um vöktun og endurskoðun skal leyfisveitandi tryggja að slík vöktun og eftirlit fari fram í samræmi við ákvæði laga þessara.
Skipulagsstofnun og leyfisveitendur skulu tryggja að skýrslur um mat á umhverfisáhrifum, sem og vöktunar- og eftirlitsskýrslur, verði gerðar opinberar þar á meðal í gegnum upplýsingamiðlunarkerfið.
14. gr.
Ákvörðun um matsskyldu.
Greinargerð skv. 1. mgr. skal að lágmarki innihalda eftirfarandi upplýsingar:
a. lýsingu á fyrirhugaðri starfsemi, þar á meðal tilgangi hennar, staðsetningu, tímalengd og umfangi,
b. frumgreiningu á hugsanlegum áhrifum starfseminnar, þar á meðal samlegðaráhrifum og, eftir atvikum, valkostum við fyrirhugaða starfsemi.
Skipulagsstofnun skal innan þess tíma sem kveðið er á um í reglugerð, sbr. a-lið 1. mgr. 22. gr., taka ákvörðun um það hvort skylt sé að meta umhverfisáhrif vegna fyrirhugaðrar starfsemi. Við ákvarðanatöku skal Skipulagsstofnun taka mið af greinargerð framkvæmdaraðila auk eftirfarandi:
a. eðli starfseminnar, tæknilegri útfærslu og framkvæmdarháttum,
b. tímalengd starfseminnar,
c. staðsetningu starfseminnar,
d. einkennum og vistkerfi þess svæðis sem starfsemin á að fara fram á, þar á meðal svæða sem hafa sérstaka vistfræðilega eða líffræðilega þýðingu eða eru sérstaklega viðkvæm,
e. hugsanlegum áhrifum starfseminnar, þar á meðal samlegðaráhrifum og hugsanlegum áhrifum á svæði innan lögsögu ríkja,
f. að hve miklu leyti áhrif starfseminnar eru óþekkt eða hvort fyrirliggjandi upplýsingar eru ófullnægjandi,
g. öðrum vistfræðilegum eða líffræðilegum þáttum sem viðeigandi þykir að taka mið af við ákvarðanatöku.
Ákvörðun Skipulagsstofnunar skv. 3. mgr. skal birt opinberlega, þar á meðal í gegnum upplýsingamiðlunarkerfið.
Berist athugasemdir frá aðila samningsins undir hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni hafsins á svæðum utan lögsögu ríkja um áhyggjur þess ríkis af hugsanlegum áhrifum fyrirhugaðrar starfsemi skulu Skipulagsstofnun og leyfisveitandi taka tillit til þeirra. Hið sama á við ef tilmæli berast frá vísinda- og tækninefndinni.
Með hliðsjón af athugasemdum eða tilmælum skv. 5. mgr. er Skipulagsstofnun heimilt að taka ákvörðun skv. 3. mgr. til endurskoðunar ef a.m.k. annað af eftirfarandi skilyrðum er uppfyllt:
a. athugasemdir eða tilmæli bárust innan 40 daga frá birtingu ákvörðunar skv. 4. mgr.,
b. leyfisveitandi óski endurskoðunar, hafi ákvörðun um leyfisveitingu ekki enn verið tekin.
15. gr.
Matsáætlun.
Skipulagsstofnun skal gefa út álit um matsáætlun. Áður skal Skipulagsstofnun leita umsagnar viðeigandi umsagnaraðila hverju sinni, svo sem leyfisveitanda, og tryggja nauðsynlegt samráð við hlutaðeigandi ríki, hagsmunaaðila og viðeigandi stofnanir við gerð álitsins sem og sjá til þess að matsáætlun og álit verði gerð opinber.
16. gr.
Mat á umhverfisáhrifum.
Matið skal byggja á bestu fáanlegu vísindum og vísindaupplýsingum og, eftir því sem við á, viðeigandi hefðbundinni þekkingu frumbyggja og nærsamfélaga, sé slík þekking fyrir hendi.
17. gr.
Umhverfismatsskýrsla.
a. lýsingu á fyrirhugaðri starfsemi og staðsetningu hennar,
b. lýsingu á matsáætlun skv. 15. gr. og áliti Skipulagsstofnunar,
c. mat á núverandi ástandi á umhverfi hafsins sem gæti orðið fyrir áhrifum af starfseminni,
d. lýsingu og mat á hugsanlegum áhrifum fyrirhugaðrar starfsemi, þ.m.t. samlegðaráhrifum og hugsanlegum áhrifum á svæði innan lögsögu ríkja,
e. lýsingu og mat á hugsanlegum mótvægisaðgerðum,
f. lýsingu á raunhæfum valkostum og hvernig þeir hafa verið metnir,
g. lýsingu á óvissu og skorti á þekkingu,
h. upplýsingar um samráðsferli við almenning og aðra hagsmunaaðila,
i. lýsingu á ráðstöfunum til eftirfylgni, þ.m.t. umhverfisstjórnunaráætlun,
j. samantekt á auðskildu máli.
Drög að umhverfismatsskýrslu skulu send Skipulagsstofnun sem sér um birtingu og samráð við viðkomandi ríki og hagsmunaaðila í samræmi við reglugerð skv. d-lið 1. mgr. 22. gr.
Skipulagsstofnun er heimilt að hafna því að taka drög að umhverfismatsskýrslu til kynningar í þeim tilvikum sem hún uppfyllir ekki skilyrði þessara laga. Skipulagsstofnun skal þá leiðbeina framkvæmdaraðila um frekari vinnslu hennar.
Skipulagsstofnun er heimilt að leggja fyrir framkvæmdaraðila að uppfæra umhverfismatsskýrsluna eða framkvæma viðbótarmat eftir því sem þörf krefur.
Skipulagsstofnun skal gefa rökstutt álit sitt um mat á umhverfisáhrifum starfseminnar, byggt á umhverfismatsskýrslu framkvæmdaraðila, framkomnum umsögnum og, eftir því sem við á, öðrum fyrirliggjandi gögnum sem varða mat á umhverfisáhrifum starfseminnar. Í álitinu skal fjalla um forsendur, aðferðir og ályktanir um mat á umhverfisáhrifum starfseminnar í umhverfismatsskýrslu framkvæmdaraðila. Þá skal þar koma fram rökstudd niðurstaða stofnunarinnar um mat á umhverfisáhrifum starfseminnar og, eftir því sem við á, skilyrði um mótvægisaðgerðir og vöktun sem beint er til leyfisveitanda.
Skipulagsstofnun skal tryggja að framkvæmdaraðili taki efnislegar athugasemdir sem berast á samráðstíma til tilhlýðilegrar athugunar, sér í lagi athugasemdir varðandi möguleg áhrif innan lögsögu ríkja og, þar sem við á, tryggja að slíkum athugasemdum sé svarað skriflega, m.a. varðandi frekari mótvægisaðgerðir til að draga úr áhrifum.
Umhverfismatsskýrslu, álit Skipulagsstofnunar og önnur gögn er varða matið á umhverfisáhrifum, þar á meðal athugasemdir og svör við athugasemdum, skal birta opinberlega, þar á meðal í gegnum upplýsingamiðlunarkerfið.
18. gr.
Úrvinnsla og ákvörðun.
Leyfisveitandi má einungis veita leyfi fyrir fyrirhugaðri starfsemi ef gripið hefur verið til allra raunhæfra ráðstafana til að tryggja að starfsemin fari ekki fram með þeim hætti að hún valdi umtalsverðum neikvæðum áhrifum á umhverfi hafsins.
Í ákvörðun skal tilgreina með skýrum hætti allar þær skyldubundnu mótvægisaðgerðir, sem og skilyrði um vöktun, eftirlit og aðrar viðeigandi ráðstafanir til að bregðast við hugsanlegum skaðlegum áhrifum á umhverfi hafsins, sem eru forsenda leyfisveitingar.
Leyfisveitandi skal gera opinber öll skjöl sem varða ákvarðanatöku samkvæmt þessari grein, þar á meðal í gegnum upplýsingamiðlunarkerfið.
19. gr.
Vöktun og skýrslugjöf um áhrif af leyfðri starfsemi.
Vöktun skal byggjast á bestu fyrirliggjandi vísindum og vísindaupplýsingum og, þar sem hún liggur fyrir, viðeigandi hefðbundinni þekkingu frumbyggja og nærsamfélaga.
Framkvæmdaraðili skal reglulega skila vöktunarskýrslum sem lýsa áhrifum starfseminnar og niðurstöðum vöktunar. Skýrslurnar skulu sendar leyfisveitanda og gerðar opinberar, m.a. í gegnum upplýsingamiðlunarkerfið.
Ef framkvæmdaraðili verður, með vöktun eða öðrum hætti, var við umtalsverð neikvæð áhrif sem annaðhvort voru ekki fyrirséð í mati á umhverfisáhrifum eða stafa af broti gegn skilyrðum leyfisveitingar, skal hann tilkynna leyfisveitanda um þau áhrif án tafar.
20. gr.
Endurskoðun á leyfðri starfsemi og áhrifum af henni.
a. endurskoða leyfisveitingu,
b. tilkynna öðrum ríkjum sem kunna að verða fyrir áhrifunum, sem og almenningi, um stöðu mála, m.a. í gegnum upplýsingamiðlunarkerfið,
c. grípa til nauðsynlegra ráðstafana til að koma í veg fyrir, draga úr og stýra áhrifum eða, ef nauðsyn krefur, stöðva starfsemina,
d. meta árangur og áhrif ráðstafana sem gripið er til skv. c-lið innan hæfilegs tíma.
Á meðan endurskoðun stendur skal leyfisveitandi tryggja að:
a. almenningur og hagsmunaaðilar séu upplýstir um málið og fái tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri,
b. haldnir séu viðeigandi samráðsfundir við önnur ríki sem málið varðar,
c. ástæður ákvörðunar um endurskoðun eða afturköllun leyfis verði gerðar opinberar auk þeirra gagna sem ákvörðun byggist á.
21. gr.
Kostnaður og aðrar skyldur framkvæmdaraðila.
Ráðherra sem fer með málefni umhverfismats framkvæmda og áætlana setur, að fenginni tillögu Skipulagsstofnunar, gjaldskrá vegna kostnaðar stofnunarinnar við framkvæmd ákvæða þessa kafla.
Skipulagsstofnun og leyfisveitandi geta krafist þess að framkvæmdaraðili þýði viðeigandi gögn og geri þau aðgengileg almenningi með öðrum hætti, m.a. með birtingu á vef stjórnvalda eða gegnum upplýsingamiðlunarkerfið.
22. gr.
Reglugerðarheimild vegna mats á umhverfisáhrifum.
a. viðmið fyrir hvenær starfsemi er háð mati á umhverfisáhrifum skv. 13. gr.
b. ákvörðun um matsskyldu skv. 14. gr., þar á meðal tímafresti, málsmeðferðarreglur og endurskoðun ákvarðana,
c. inntak matsáætlunar skv. 15. gr., þar á meðal viðmið sem hún skal byggja á,
d. framkvæmd mats á umhverfisáhrifum skv. 16. gr., þar á meðal viðmið sem það skal byggja á, og gerð umhverfismatsskýrslu skv. 17. gr.
e. leyfisveitingu fyrir starfsemi sem er matsskyld skv. 13. gr., þar á meðal skilgreining á leyfisveitanda skv. 12. gr. og málsmeðferðarreglur,
f. alþjóðlegt samráð Skipulagsstofnunar um matsskylduákvörðun og mat á umhverfisáhrifum, í samræmi við samninginn undir hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni hafsins á svæðum utan lögsögu ríkja, skv. 17. gr.,
g. alþjóðlega upplýsingagjöf og samráð leyfisveitanda um leyfisveitingu sem og vöktun og eftirlit með leyfðri starfsemi, í samræmi við samning undir hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni hafsins á svæðum utan lögsögu ríkja, skv. 18.–20. gr.
Reglugerðir sem mælt er fyrir um í þessari grein skulu settar að höfðu samráði við ráðherra sem fer með utanríkismál.
23. gr.
Ágreiningur um framkvæmd ákvæða IV. kafla.
Aðrar ákvarðanir sem leyfisveitandi tekur sæta kæru samkvæmt ákvæðum þeirra laga sem ákvörðunin byggist á.
Þar sem ráðherra er leyfisveitandi er ákvörðun um leyfisveitingu endanleg á stjórnsýslustigi.
V. KAFLI
Viðurlög.
24. gr.
Úrbætur.
25. gr.
Dagsektir.
Dagsektir eru ekki felldar niður ef framkvæmd úrbóta er ómöguleg af ástæðum sem rekja má til aðilans sem um ræðir.
Dagsektir geta numið frá 10.000 kr. til 1.000.000 kr. fyrir hvern dag. Við ákvörðun um fjárhæð dagsektar skal tekið tillit til eðlis þess athæfis eða vanrækslu sem bæta þarf úr og fjárhagslegs styrks viðkomandi aðila.
Ákvarðanir stjórnvalds um dagsektir er aðfararhæfar. Sé sekt samkvæmt þessari grein ekki greidd innan 30 daga frá ákvörðun viðkomandi stjórnvalds skal greiða dráttarvexti af fjárhæð sektarinnar. Um ákvörðun og útreikning dráttarvaxta fer samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu. Óinnheimtar dagsektir sem lagðar eru á fram að efndadegi falla ekki niður þótt aðili efni síðar viðkomandi kröfu nema stjórnvald ákveði það sérstaklega. Dagsektir skulu renna í ríkissjóð að frádregnum kostnaði við innheimtu.
Stjórnvaldi er heimilt að fella niður álagðar dagsektir. Slík ákvörðun telst ekki stjórnvaldsákvörðun í skilningi stjórnsýslulaga.
26. gr.
Stjórnvaldssektir.
1. Tilkynningarskyldu vegna fyrirhugaðrar söfnunar, sbr. 6. gr.
2. Tilkynningarskyldu eftir söfnun, sbr. 7. gr.
3. Skyldu til að skrá nýtingu erfðaauðlinda sjávar, sbr. 8. gr.
4. Skyldur gagna- eða sýnasafna og gagnagrunna um meðferð erfðaauðlinda og stafrænna raðupplýsinga, og aðgang að þeim, sbr. 9. gr.
Þar til bært stjórnvald getur lagt stjórnvaldssektir á hvern þann sem brýtur gegn reglugerð sem sett er með stoð í 11. gr.
Skipulagsstofnun getur lagt stjórnvaldssektir á framkvæmdaraðila sem hefur hafið starfsemi án þess að skila greinargerð til Skipulagsstofnunar og óska eftir ákvörðun um matsskyldu, sbr. 14. gr. Skipulagsstofnun getur einnig lagt stjórnvaldssektir á framkvæmdaraðila ef hann veitir stofnuninni rangar upplýsingar um starfsemi eða umhverfisáhrif hennar, sbr. ákvæði 2. mgr. 14. gr., 15. gr. og 17. gr.
Sé ráðherra leyfisveitandi skv. 12. gr. getur hann lagt stjórnvaldssektir á framkvæmdaraðila sem brýtur gegn skilyrðum leyfisveitingar, sbr. 18. gr., eða gegn ákvæðum um vöktun og skýrslugjöf af leyfðri starfsemi, sbr. 19. gr.
Stjórnvaldssektir geta numið frá 100.000 kr. til 25.000.000 kr.
Stjórnvaldssektum skal beitt óháð því hvort brot eru framin af ásetningi eða gáleysi.
Ráðherra sem fer með utanríkismál er heimilt að setja í reglugerð nánari ákvæði um álagningu stjórnvaldssekta samkvæmt þessari grein. Þar undir fellur skilgreining á ábyrgu stjórnvaldi skv. 2. mgr. og fjárhæð sekta fyrir brot á einstökum ákvæðum laga þessara og reglugerða sem settar eru með stoð í þeim, innan þess ramma sem ákveðinn er í 5. mgr. Reglugerð sem mælt er fyrir um í þessari málsgrein skal sett að höfðu samráði við ráðherra sem fara með málefni löggæslu, samgangna, sjávarútvegs, umhverfis- og orkumála.
27. gr.
Málsmeðferðarreglur stjórnvaldssekta.
Gjalddagi stjórnvaldssektar er 30 dögum eftir að ákvörðun um sektina er tekin. Hafi stjórnvaldssekt ekki verið greidd innan 15 daga frá gjalddaga skal greiða dráttarvexti af fjárhæð sektarinnar frá gjalddaga. Um ákvörðun og útreikning dráttarvaxta fer eftir lögum um vexti og verðtryggingu. Ákvörðun um stjórnvaldssekt er aðfararhæf og skulu stjórnvaldssektir renna í ríkissjóð að frádregnum kostnaði við álagningu og innheimtu.
Aðili máls getur skotið ákvörðun um stjórnvaldssekt til dómstóla. Málshöfðunarfrestur er þrír mánuðir frá því að ákvörðun er tekin. Málskot frestar aðför.
Heimildir til að leggja á stjórnvaldssektir samkvæmt lögum þessum falla niður þegar fimm ár eru liðin frá því að brot átti sér stað. Tilkynning til málsaðila um rannsókn á meintu broti rýfur frestinn gagnvart öllum sem staðið hafa að broti.
Ráðherra sem fer með utanríkismál er heimilt að setja í reglugerð nánari ákvæði um málsmeðferðarreglur stjórnvaldssekta samkvæmt þessari grein. Reglugerð sem mælt er fyrir um í þessari málsgrein skal sett að höfðu samráði við ráðherra sem fara með málefni löggæslu, samgangna, sjávarútvegs, umhverfis- og orkumála.
28. gr.
Refsing.
Við mat á alvarleika brots skal einkum litið til eftirfarandi þátta:
a. hvort brotið hafi valdið eða stefnt að umtalsverðu tjóni á líffræðilegri fjölbreytni eða vistkerfum,
b. hvort um óafturkræft tjón sé að ræða,
c. hversu vítavert athæfið var og hvort viðkomandi hafi gripið til aðgerða til varúðar eða úrbóta.
Tilraun eða hlutdeild í brotum samkvæmt lögum þessum og reglugerðum settum samkvæmt þeim er refsiverð eftir því sem segir í III. kafla almennra hegningarlaga.
VI. KAFLI
Gildistaka o.fl.
29. gr.
Gildistaka.
30. gr.
Breytingar á öðrum lögum.
Ef líklegt þykir að framkvæmd muni hafa umtalsverð umhverfisáhrif á hafi utan lögsögu ríkja skulu ákvæði laga um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni hafsins utan lögsögu ríkja er lúta að birtingu upplýsinga í upplýsingamiðlunarkerfi gilda.
Greinargerð.
Frumvarpið var samið af starfshópi sem skipaður var fulltrúum utanríkisráðuneytis, umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytis, atvinnuvegaráðuneytis og menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytis, auk fulltrúa Hafrannsóknastofnunar, Náttúrufræðistofnunar og Skipulagsstofnunar. Fulltrúar innviðaráðuneytis, dómsmálaráðuneytis og Landhelgisgæslunnar komu einnig að frumvarpsvinnunni að því er varðaði málefni þeirra.
Miðin umhverfis Ísland hafa um langa hríð verið undirstaða velsældar, uppspretta atvinnuvega og tenging við umheiminn. Þannig er hagur og heilbrigði hafsins um leið hagur Íslands og Íslendinga. Fyrir vikið hefur íslensk utanríkisstefna frá upphafi byggst á öflugu fyrirsvari á hverjum þeim vettvangi þar sem málefni hafsins eru til umræðu. Ísland gegndi leiðandi hlutverki í viðræðum um hafréttarsamning Sameinuðu þjóðanna frá árinu 1982, en allar götur síðan hafa íslensk stjórnvöld staðið vörð um stöðu samningsins sem miðlægrar heimildar þjóðaréttar um hafið.
Hafréttarsamningurinn myndar samræmt og heildstætt regluverk um réttindi og skyldur ríkja á hafinu sem skilgreind eru út frá mismunandi tegundum hafsvæða. Þar sem við á hafa ákvæði hafréttarsamningsins verið útfærð í sérstökum framkvæmdasamningum undir honum, en úthafsveiðisamningurinn frá árinu 1995 er dæmi um slíkan samning. Árið 2023 var nýr framkvæmdasamningur samþykktur á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sem fjallar um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni hafsins á svæðum utan lögsögu ríkja.
Samningi þessum, sem í daglegu tali er vísað til sem BBNJ-samningsins (BBNJ er skammstöfun sem á íslensku merkir líffræðileg fjölbreytni utan lögsögu ríkja eða Biodiversity beyond national jurisdiction), er ætlað að útfæra skyldur ríkja til að vernda og varðveita umhverfi hafsins með regluverki og heildstæðu stjórnkerfi undir hafréttarsamningnum sem gildir utan lögsögu ríkja. Er þessu regluverki og stjórnkerfi ætlað að bregðast við hnignun líffræðilegrar fjölbreytni hafsins og sjávarvistkerfa sem stafar einkum af loftslagsbreytingum, súrnun sjávar, mengun í hafi og ósjálfbærri nýtingu. Í BBNJ-samningnum er lögð áhersla á að virða það jafnvægi réttinda, skyldna og hagsmuna sem hafréttarsamningurinn sjálfur mælir fyrir um.
Samningurinn skiptist í fjóra efniskafla sem fjalla um:
* nýtingu erfðaauðlinda sjávar,
* svæðisbundin stjórnunarúrræði, þ.m.t. verndarsvæði í hafi,
* mat á umhverfisáhrifum og
* uppbyggingu á getu og miðlun á sjávartengdri tækni til þróunarríkja.
Samningurinn tekur gildi 120 dögum eftir að 60 ríki hafa fullgilt hann. Hinn 19. september 2025 var sextugasta fullgildingarskjal ríkis afhent aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna og mun samningurinn því taka gildi 17. janúar 2026. Við gildistöku verður boðað til fyrsta þingfundar ráðstefnu samningsaðilanna sem fer með ákvarðanatöku á þeim sviðum sem valdheimildir samningsins ná til. Á þeim fundi verður skipað í undirnefndir samningsins sem fara með daglega framkvæmd hans og regluverk utan um starfsemi þeirra. Auk þess verður fyrirkomulag ákvarðanatökuferla samþykkt en það getur haft bein áhrif á efnisatriði samningsins.
Þótt BBNJ-samningurinn innihaldi ekki beina tengingu við alþjóðlegt markmið ríkja, sem samþykkt var á vettvangi samnings Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni, um verndun 30% hafsvæða fyrir árið 2030 er horft til hans sem tækis til að ná markmiðinu fram. Munar þar mestu um að samningur Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni (e. Convention on Biological Diversity eða CBD) veitir ekki valdheimildir til að setja á svæðisbundin stjórnunarúrræði fyrir utan lögsögu ríkja þótt hið alþjóðlega markmið um „30 fyrir 30“ nái til allra hafsvæða. Með BBNJ-samningnum hefur verið stofnað til stjórnkerfis sem nær til hafsvæða utan lögsögu ríkja og því líklegt að frá byrjun verði mikil áhersla lögð á ferli til að samþykkja svæðisbundin stjórnunarúrræði á úthafi.
Þáverandi utanríkisráðherra undirritaði samninginn fyrir hönd Íslands hinn 20. september 2023, strax á fyrsta degi þegar opnað var fyrir undirritanir. Samningurinn verður hins vegar ekki fullgiltur nema að undangengnum lagabreytingum. Með framlagningu þessa frumvarps er leitast við að ráðast í þær lagabreytingar svo unnt verði að fullgilda samninginn af hálfu Íslands áður en fyrsti fundur ráðstefnu samningsaðilanna fer fram en til stendur að halda hann á árinu 2026.
2. Tilefni og nauðsyn lagasetningar.
BBNJ-samningurinn mun taka gildi 17. janúar 2026 og þá verður boðað til fyrsta fundar ráðstefnu samningsaðilanna sem haldinn verður á árinu 2026, eða í síðasta lagi innan árs frá gildistöku.
Miklu máli skiptir að Ísland eigi fullan þátttökurétt á fyrsta fundi þar sem teknar verða mikilvægar ákvarðanir um framkvæmd samningsins sem og samspil hans við allt það regluverk og stofnanir sem fyrir eru og varða hafrétt, fiskveiðar, umhverfi hafsins og líffræðilega fjölbreytni. Í viðræðum um BBNJ-samninginn náði samninganefnd Íslands fram ýmsum mikilvægum atriðum í samninginn sem standa þarf vörð um að verði túlkuð í anda þess sem raunverulega var samið um. Má þar til dæmis nefna ákvæði 2. mgr. 5. samningsins sem mælir fyrir um að samningurinn skuli túlkaður og honum beitt þannig að ekki sé grafið undan viðeigandi lagagerningum, lagarömmum og alþjóðlegum stofnunum, svæðisbundnum stofnunum, undirsvæðisstofnunum og stofnunum innan tiltekinna geira.
Af fyrrgreindum ástæðum er það mikilvægt, bæði út frá hagsmunum Íslands og ábyrgri þátttöku í alþjóðasamstarfi um vernd á umhverfi hafsins, að Ísland ljúki við nauðsynlega löggjafarvinnu til að geta fullgilt samninginn hið fyrsta.
3. Meginefni frumvarpsins.
3.1. Staða hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna og staða samnings um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni hafsins á svæðum utan lögsögu ríkja undir honum.
Réttindi og skyldur ríkja í málefnum hafsins byggjast á skráðum reglum og þar er hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna frá 1982 mikilvægasta réttarheimildin. Gjarnan er vísað til samningsins sem „stjórnarskrár hafsins“, en sú lýsing endurspeglar stöðu hans sem heildstæðrar þjóðréttarheimildar sem tekur til allra helstu málefna hafsins. Samningurinn bindur samningsaðila hans að þjóðarétti og þar sem flest ákvæði hans teljast til þjóðréttarvenja er efni þeirra ákvæða einnig bindandi fyrir ríki sem standa utan hans. Hafréttarsamningurinn sjálfur skuldbindur ríki til friðsamlegrar lausnar deilumála á grundvelli hans og í 311. gr. hans er sérstaklega hnykkt á sterkri stöðu hans, réttindum og skyldum sem leiða af honum gagnvart öðrum alþjóðasamningum og -samþykktum.
Í árlegri ályktun allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna hefur um árabil verið lögð áhersla á altækt og samræmt (e. universal and unified) eðli hafréttarsamningsins og áréttað að hann feli í sér lagarammann innan hvers öll starfsemi á hafinu skuli fara fram. Þessi texti festir stöðu samningsins sem meginréttarheimild hafréttarins enn frekar í sessi.
Ísland hefur ríka hagsmuni af því að staða hafréttarsamningsins verði áfram sterk og að ríki fari eftir þeim skyldum sem á þeim hvíla á grundvelli hans. Þetta á einnig við um þær skyldur sem hafréttarsamningurinn leggur ríkjum á herðar og varða umhverfi hafsins og þar með heilbrigði þess. Nánar er fjallað um þær skyldur í undirkafla 3.2.3 en rétt er að hnykkja á því að ætlunin með BBNJ-samningnum, þótt sjálfstæður alþjóðasamningur sé, er að útfæra ákvæði hafréttarsamningsins og efla framkvæmd hans. Þetta kemur berlega fram í sjálfum titli samningsins: „Samningur undir hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni hafsins á svæðum utan lögsögu ríkja.“ Að þessu leyti er samningurinn hliðstæður samningnum sem í daglegu tali kallast úthafsveiðisamningurinn, eða „samningur um framkvæmd ákvæða hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna frá 10. desember 1982 um verndun deilistofna og víðförulla fiskstofna og stjórnun veiða úr þeim“.
3.2. Efnislegt og landfræðilegt gildissvið BBNJ-samningsins.
3.2.1. Svæði utan lögsögu ríkja.
Hafréttarsamningurinn skiptir hafinu í hafsvæði sem markast af fjarlægð og tengingu við landsvæði strandríkja. Skiptast hafsvæðin í landhelgi, aðlægt belti, sérefnahagslögsögu og landgrunn. Fullveldisréttur strandríkja nær til landhelginnar, hafsbotnsins innan hennar og loftrýmisins yfir henni. Innan aðlægs beltis utan landhelgi er strandríkjum heimilt að beita nauðsynlegu valdi til að fara með löggæslu á tilgreindum sviðum samkvæmt lögum. Í sérefnahagslögsögu og á landgrunni hafa strandríki tilgreind fullveldisréttindi til auðlindanýtingar og annarra athafna, sem og skyldu til að tryggja sjálfbæra auðlindanýtingu með viðeigandi verndunar- og stjórnunarráðstöfunum á grundvelli bestu tiltækra vísindalegra niðurstaðna. Fjallað er um hafsvæðin umhverfis Ísland og fullveldisrétt og -réttindi sem þar gilda, í samræmi við hafréttarsamninginn, í lögum um landhelgi, aðlægt belti, efnahagslögsögu og landgrunn, nr. 41/1979, sem og reglum sem settar hafa verið með stoð í þeim lögum.
Svæði utan lögsögu ríkja eru þau hafsvæði þar sem ekkert ríki hefur fullveldisrétt eða rétt til að beita fullveldisréttindum. Eru þessi svæði annars vegar hafið utan sérefnahagslögsögu og hins vegar hafsbotninn og botnlög hans utan landgrunns (skilgreint sem „svæðið“ í hafréttarsamningnum). Frelsi úthafsins tryggir að úthafið sé opið öllum ríkjum til friðsamlegra athafna samkvæmt ákvæðum hafréttarsamningsins. Um réttindi og skyldur ríkja á „svæðinu“ fer skv. XI. hluta hafréttarsamningsins.
3.2.2. Starfsemi undir lögsögu eða stjórn aðila.
Í BBNJ-samningnum eru skyldur samningsaðilanna útfærðar sem svo að þær eigi við um starfsemi undir lögsögu og/eða stjórn þeirra. Tekur þetta mið af því að landfræðilegt gildissvið samningsins nær að mestu leyti til svæða þar sem ekkert ríki getur beitt fullveldisrétti eða -réttindum. Valdheimildir ríkja á þessum svæðum ná þannig einungis til þeirra aðila sem heyra með einum eða öðrum hætti undir lögsögu eða stjórn þeirra, á grundvelli einhverrar tengingar við það, svo sem lögsögu fánaríkis, eða allsherjarlögsögu sem heimilt er að beita að þjóðarétti.
Orðalag þetta byggist á skyldu ríkja skv. 2. mgr. 194. gr. hafréttarsamningsins um að tryggja að starfsemi undir lögsögu eða stjórn þeirra sé hagað þannig að hún valdi ekki mengunarspjöllum í öðrum ríkjum og umhverfi þeirra og jafnframt að slík mengun berist ekki út fyrir svæðin þar sem þau beita fullveldisréttindum sínum.
Lögsaga er lögformlegt og afmarkað hugtak sem vísar til heimildar ríkis til að beita valdi, hvort sem er í formi löggjafar-, framkvæmda- eða dómsvalds. Með tilvísun í stjórn er átt við eitthvað víðtækara en lögsögu. Þannig geta skyldur samningsaðilanna verið virkjaðar í tilfelli starfsemi sem heyrir ekki undir formlega lögsögu þeirra en er í raun á þeirra valdi. Til þess að starfsemi geti talist undir stjórn einhvers ríkis þarf það ríki að hafa eitthvert raunverulegt vald til að stýra henni eða hafa með henni eftirlit. Við mat á því er vert að horfa til þeirra úrræða sem samningurinn gerir ráð fyrir að ríki geti gripið til gagnvart starfsemi undir stjórn þeirra, t.d. að heimila eða banna starfsemi.
3.2.3. Umhverfi hafsins.
Þar sem BBNJ-samningurinn er gerður undir hafréttarsamningnum er hann hluti af því réttarkerfi hafréttar sem komið er á fót með honum. Tilgangur undirsamninga hafréttarsamningsins er ekki að stofna til nýrra efnissviða hafréttar heldur að útfæra nánar skuldbindingar sem kveðið er á um í hafréttarsamningnum. Í tilfelli BBNJ-samningsins endurspeglast þetta í upphafsorðum formálans sem vísa til hafréttarsamningsins, sér í lagi skyldunnar til að vernda og varðveita umhverfi hafsins skv. XII. hluta hans.
Samhliða aukinni vísindalegri þekkingu um mikilvægi heilbrigðis hafsins fyrir velsæld mannkyns sem og um áhrif manna á umhverfi hafsins hefur átt sér stað mikil framþróun hafréttar á þessu sviði. Skyldur ríkja hafa verið skýrðar í dómaframkvæmd Alþjóðlega hafréttardómstólsins og Alþjóðadómstólsins í Haag, en báðir dómstólar fjölluðu um skylduna til að vernda og varðveita umhverfi hafsins í nýlegum ráðgefandi álitum sínum um skyldur ríkja til að grípa til aðgerða vegna loftslagsbreytinga af mannavöldum.
Vert er að benda á að í upprunalegri þýðingu hafréttarsamningsins var vísað til hafrýmisins til að ná utan um það sem nú er fjallað um sem umhverfi hafsins. Fallið hefur verið frá tilvísunum í hafrýmið þar sem það þykir ekki bera vel þá skilgreiningu sem hugtakið hefur samkvæmt hafréttarsamningnum. Er það sér í lagi vegna þess að hugtakið hafrými kann að valda misskilningi um að einungis sé átt við hafið sjálft en ekki sjávarbotninn, sem skyldur XII. hluta hafréttarsamningsins ná einnig til. Uppfærð hugtakanotkun ber einnig með sér þann vísindalega skilning, sem hafréttur og umhverfisréttur taka mið af, að umhverfi vísar ekki einungis til rýmis heldur til kerfis sem samanstendur af lífrænum og ólífrænum þáttum og samspili þeirra. Orðið umhverfi kemur fyrir í íslenskum lögum í samhengi við umhverfi hafs t.d. í 15. gr b laga um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, þar sem er vísað til umhverfis í tengslum við nýtingu sjávargróðurs og mögulegra áhrifa mannlegra athafna í því samhengi. Með uppfærðri hugtakanotkun er því ekki verið að færa nýja merkingu í skyldur hafréttar heldur aðlaga hugtök að fyrirliggjandi merkingu.
3.3. Gildissvið laganna.
Í I. kafla er fjallað um markmið og gildissvið laganna, verði frumvarpið óbreytt að lögum. Nær frumvarp þetta til allrar starfsemi sem lýtur íslenskri lögsögu og til stjórnar á svæðum utan lögsögu ríkja, líkt og leiðir af samningnum. Sá fyrirvari er gerður að lögin gildi ekki að því leyti sem það stangast á við lögsögu annars ríkis. Í 2. gr. er gerð grein fyrir því að lögin muni að afmörkuðu leyti gilda um starfsemi Landhelgisgæslu Íslands, í takt við ákvæði samningsins.
Með hugtakinu starfsemi er átt við alla þá starfsemi sem orðið getur innan gildissviðs samningsins. Sem dæmi má nefna starfsemi í vísindalegum tilgangi, starfsemi mannvirkja, búnaðar eða annars sem staðsett er á svæðinu, og starfsemi farartækja, svo sem skipa, þ.m.t. för þeirra. Er sú notkun orðsins starfsemi í samræmi við íslenskan rétt, sbr. t.d. skipalög, nr. 66/2021, lög um varnir gegn mengun hafs og stranda, nr. 33/2004, og lög um loftferðir, nr. 80/2022, sem og í samræmi við notkun þess í hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna.
Í 2. gr. er jafnframt notast við hugtakið starfsemi til að afmarka sértækt gildissvið einstakra kafla frumvarpsins og þar ber einnig að leggja víðan skilning í hugtakið. Í 3. mgr. 2. gr. frumvarpsins er fjallað um að gildissvið II. kafla nái yfir alla starfsemi sem lýtur íslenskri lögsögu og varðar söfnun og nýtingu erfðaauðlinda sjávar og stafrænar raðupplýsingar sem verða til á grundvelli slíkrar söfnunar og nýtingar, utan lögsögu ríkja. Í 4. mgr. eru fiskveiðar og starfsemi tengd þeim, auk fiskjar eða annarra lifandi sjávarauðlinda, undanskildar gildissviði kaflans. Í 5. mgr. kemur fram að gildissvið III. kafla nái yfir starfsemi skipa, loftfara, annarra farartækja, mannvirkja eða annars sem lýtur íslenskri lögsögu eða stjórn á svæðum þar sem svæðisbundin stjórnunarúrræði skv. III. hluta samningsins eru í gildi. Hér undir getur því fallið hver sú starfsemi sem fram fer á svæði sem svæðisbundið stjórnunarúrræði nær til. Í 6. mgr. er einungis vísað til starfsemi almennt í tengslum við gildissvið IV. kafla en ákvæði hans fjalla um leyfisskylda starfsemi sem er háð mati á umhverfisáhrifum samkvæmt BBNJ-samningnum. Er efnislegt gildissvið IV. kafla því talsvert afmarkað við tegund starfsemi sem kann að hafa umtalsverð áhrif á umhverfi hafsins og lýtur ekki þegar öðru viðkomandi alþjóðlegu regluverki.
3.4. Samráð og samstarf við alþjóðlegar, svæðisbundnar og sviðsbundnar stofnanir.
Til að ná fram markmiðum sínum er BBNJ-samningnum ekki ætlað að starfa sem eyland í hafinu heldur sem samráðsvettvangur þeirra fjölmörgu stofnana sem fyrir eru og gegna tilgreindum hlutverkum sem ríki hafa falið þeim á grundvelli þjóðaréttar. Má hér nefna sem dæmi alþjóðastofnanir á borð við Alþjóðasiglingamálastofnunina og enn frekar svæðis- og sviðsbundnar stofnanir, svo sem svæðisbundnar fiskveiðistjórnunarstofnanir. Uppbygging samningsins er því þannig að stofnanir hans hafa einungis valdheimildir þar sem fyrirliggjandi valdheimildum annarra stofnana sleppir. Þar sem stofnanir eru þegar til staðar er ætlunin að stofnanir BBNJ-samningsins eigi samstarf við viðkomandi stofnanir um að ná markmiðum um verndun og sjálfbæra nýtingu.
Í 2. mgr. 5. gr. samningsins er fjallað um hina almennu skyldu samkvæmt samningnum að hann skuli túlkaður og honum beitt þannig að ekki sé grafið undan öðrum viðeigandi lagagerningum og lagarömmum og viðkomandi alþjóðlegum, svæðisbundnum stofnunum, undirsvæðisstofnunum og stofnunum innan tiltekinna geira. Hefur ákvæðið það yfirlýsta markmið að stuðla að samfellu og samræmi við þessa gerninga, ramma og stofnanir.
Hér er um neikvæða skyldu að ræða sem felur í sér að valdsvið BBNJ-samningsins til athafna nær þangað sem valdsvið annarra er ekki þegar fyrir hendi. Í III. hluta samningsins um svæðisbundin stjórnunarúrræði er þessi skylda víðtækari. Í 2. mgr. 22. gr. samningsins um ákvarðanatöku segir að ráðstefna samningsaðilanna skuli jafnframt virða valdsvið viðeigandi gerninga, ramma og stofnana og ekki grafa undan þeim. Af þessu leiðir að þegar kemur að III. hluta samningsins felur það sem kalla mætti virðingarskyldu BBNJ-samningsins bæði í sér jákvæðar og neikvæðar skyldur gagnvart viðkomandi gerningum, römmum og stofnunum.
Þannig er ljóst að á sviðum t.d. fiskveiðistjórnunar, þar sem þegar eru starfandi stofnanir með valdheimildir yfir þeim geirum, verður ekki gripið til ákvarðana á vettvangi BBNJ-samningsins nema ef slík stofnun er ekki þegar til staðar. Sem dæmi um lagagerninga, - ramma og alþjóðastofnanir sem hafa valdsvið sem BBNJ-samningnum ber að virða og ekki grafa undan má nefna Norðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndina (e. North East Atlantic Fisheries Commission eða NEAFC), Norðvestur-Atlantshafsfiskveiðistofnunina (e. Northwest Atlantic Fisheries Organization eða NAFO) og Norður-Íshafssamninginn (e. Central Arctic Ocean Fisheries Agreement eða CAOFA). Rétt er einnig að minnast á að hlutverk svæðisbundinna fiskveiðistjórnunarstofnana (e. Regional Fisheries Management Organisations eða RFMOs) verður óbreytt varðandi framkvæmd ýmissa annarra alþjóðasamninga sem varða sjávarútveg, svo sem samning hafnríkja um aðgerðir til að fyrirbyggja, hindra og uppræta ólöglegar, ótilkynntar og eftirlitslausar veiðar (samningur um hafnríkisaðgerðir, e. Agreement on Port State Measures eða PSMA).
Á vettvangi undirbúningsnefndar vegna gildistöku BBNJ-samningsins, sem allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna hefur komið á fót og Ísland tekur virkan þátt í, fer nú fram vinna til að tryggja virka og öfluga samráðsferla milli BBNJ-samningsins og viðkomandi lagagerninga, lagaramma og alþjóðastofnana.
3.5. Erfðaauðlindir sjávar utan lögsögu ríkja.
Þegar hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna var saminn komu ríki sér saman um að ekkert ríki gæti gert tilkall til jarðefnaauðlinda hafsbotnsins utan lögsögu ríkja, heldur teldust þessar auðlindir til sameiginlegrar arfleifðar mannkyns. Á þessum tíma var gert ráð fyrir að við ólífvænleg skilyrði hafsbotnsins væru aðstæður slíkar að þar væri ekkert líf að finna. Með framþróun vísindalegrar þekkingar hafa hins vegar uppgötvast ýmsar lífverur, til að mynda fágætar örverur nálægt hafsbotni sem þróast hafa til að þrífast við skilyrði á borð við háþrýsting og án sólarljóss. Vonir standa til þess að rannsóknir á erfðaefni slíkra örvera geti fleytt vísindalegri þekkingu mannkyns fram á fjölda sviða.
Með gerð BBNJ-samningsins er leitast við að tryggja jafnan rétt allra ríkja til aðgangs að erfðaauðlindum sjávar utan lögsögu ríkja og á hann þá við jafnt um erfðaauðlindir á hafsbotni og í hafinu sjálfu. Jafnframt er komið á fót kerfi sem ætlað er að tryggja sanngjarna deilingu ávinnings af slíkum erfðaauðlindum, þ.m.t. með getuuppbyggingu og miðlun á sjávartengdri tækni sem fjármögnuð er af iðnríkjum og mun nýtast þróunarríkjum, sér í lagi smærri eyríkjum og þeim löndum sem styst á veg eru komin í þróun.
Regluverk þetta kveður á um að sýnataka úr erfðaauðlindum sjávar skuli tilkynnt til upplýsingamiðlunarkerfis sem kveðið er á um í samningnum þegar hún fer fram á svæðum utan lögsögu ríkja. Þannig er upplýsingum miðlað til annarra samningsaðila BBNJ-samningsins og öðru vísindafólki, sér í lagi vísindafólki frá þróunarríkjum, gefst kostur á að tengjast slíkum rannsóknum. Frekari tilkynningar fara fram eftir að söfnun er lokið og er skylt að afhenda sýni af slíku erfðaefni til vörslu í gagna- eða sýnasafni sem aðgengilegt er almenningi. Skylda til afhendingar nær einnig til stafrænna raðupplýsinga sem unnar eru úr erfðaauðlindunum sem um ræðir en þær skulu skráðar í aðgengilega gagnagrunna. Samningurinn kveður einnig á um skyldu til að miðla upplýsingum um hagnýtingu sem rannsóknir á erfðaauðlindum sjávar utan lögsögu ríkja leiða til.
Með frumvarpinu er horft til þess að einkaaðilar muni sjálfir sjá um skil á viðeigandi tilkynningum til upplýsingamiðlunarkerfisins, en að Umhverfis- og orkustofnun gegni eftirlitshlutverki hvað þetta varðar. Jafnframt muni Umhverfis- og orkustofnun veita tilkynningum um hagnýtingu á Íslandi viðtöku og miðla þeim áfram til viðkomandi stofnana BBNJ-samningsins, eftir því sem við á.
Vakin er athygli á að í vinnu starfshópsins að frumvarpinu vöknuðu spurningar tengdar því að ekki er í gildi íslensk löggjöf sem spannar erfðaauðlindir innan lögsögu Íslands. Þar sem með frumvarpi þessu er lagt til að sett verði löggjöf sem varðar erfðaauðlindir utan lögsögu þykir starfshópnum eðlilegt að í framhaldinu verði horft til þess að setja löggjöf sem gildir innan lögsögunnar.
3.6. Svæðisbundin stjórnunarúrræði, þar með talin verndarsvæði í hafi.
Líkt og að framan er rakið er horft til BBNJ-samningsins sem mögulegs tækis til að ná alþjóðlegu markmiði um 30% vernd hafsvæða fyrir 2030, sem sett var á vettvangi samningsins um líffræðilega fjölbreytni. Mikilvægt er að halda því til haga að í skilningi íslenskra stjórnvalda hefur hugtakið verndarsvæði í hafi í þessu samhengi verið notað sem safnheiti yfir svæði sem njóta einhvers konar verndar. Í markmiðinu um 30% vernd hafsvæða sem sett var á grundvelli samningsins um líffræðilega fjölbreytni er annars vegar fjallað um friðlýst svæði og hins vegar það sem nefnt er önnur virk svæðisvernd (e. other effective area-based conservation measures, OECMs). Til hins síðarnefnda teljast afmörkuð svæði sem ekki eru friðlýst en er stjórnað þannig að af því hljótast jákvæð og viðvarandi áhrif á líffræðilega fjölbreytni, ásamt vistkerfisvirkni og -þjónustu, og, þar sem við á, menningarleg, andleg, félagsleg og efnahagsleg gildi auk staðbundinna gilda.
Í BBNJ-samningnum er ekki notast við þessi hugtök úr markmiðinu heldur er fjallað um svæðisbundin stjórnunarúrræði sem tæki til að stjórna starfsemi sem á sér stað á afmörkuðu hafsvæði. Eru vernduð hafsvæði sérstaklega talin upp sem tegund af svæðisbundnu stjórnunarúrræði og þau skilgreind í 1. gr. sem svæði sem afmörkuð eru og stjórnað til að ná sérstökum langtímamarkmiðum um verndun líffræðilegrar fjölbreytni en kunna, eftir atvikum, að geta einnig borið sjálfbæra nýtingu. Svæði sem á öðrum vettvangi eru skilgreind sem friðlýst myndu því falla undir skilgreiningu BBNJ-samningsins á vernduðu hafsvæði, en það gætu einnig önnur stjórnunarúrræði, svo sem svæði sem á vettvangi annarra samninga myndu flokkast sem önnur virk svæðisvernd. Vakin er athygli á þessu í ljósi þess að við framkvæmd samningsins og laga sem sett eru til þess að framfylgja honum er hugtökum gefin sú merking sem notast er við í texta BBNJ-samningsins.
Í 22. gr. BBNJ-samningsins er mælt fyrir um hvernig ráðstefna samningsaðilanna getur komið svæðisbundnum stjórnunarúrræðum á fót. Einnig ber þess að geta að 24. gr. samningsins mælir fyrir um mögulegar neyðarráðstafanir en þær eru í raun ein tegund svæðisbundinna stjórnunarúrræða sem sett yrðu á að undangengnu gagnsæju ákvarðanatökuferli og eingöngu ef ekki tekst að grípa til úrræða gegnum aðra samninga eða alþjóðlegar, svæðisbundnar og sviðsbundnar stofnanir til að bregðast við alvarlegum eða óafturkræfum áhrifum á líffræðilega fjölbreytni sem orsakast af náttúrufyrirbrigðum eða hamförum af mannavöldum á svæðum utan lögsögu ríkja.
Í kafla 3.4 hefur þegar verið fjallað um mikilvægi ákvæða samningsins sem snerta virðingu fyrir valdbærni annarra stofnana við ákvarðanatöku um svæðisbundin stjórnunarúrræði. Ísland vann að því í samningaviðræðum um BBNJ-samninginn að þessu sjónarmiði yrði kyrfilega haldið til haga. Er ástæðan fyrst og fremst sú að á svæðinu kringum Ísland, þ.e. NA-Atlantshafi, er nú þegar virkt svæðisbundið samstarf og heimildir til svæðisbundinna stjórnunarúrræða og ekki vilji til að gengið verði á valdsvið viðkomandi stofnana. Skv. c-lið 1. mgr. 22. gr. samningsins getur ráðstefna samningsaðilanna hins vegar gefið ráðleggingar um svæðisbundin stjórnunarúrræði til viðkomandi valdbærra stofnana og samninga. Annars staðar í heiminum kann staðan á úthafinu að vera önnur hvað virkar og öflugar stofnanir varðar og þar getur BBNJ-samningurinn skipt meira máli hvað varðar ákvarðanatöku um svæðisbundin stjórnunarúrræði.
Í 23. gr. samningsins er fjallað um hvernig ákvarðanatöku um svæðisbundin stjórnunarúrræði er háttað. Líkt og annars staðar á vettvangi samningsins er gengið út frá því að ákvarðanir eða ráðleggingar ráðstefnu samningsaðilanna séu teknar með samhljóða samþykki samningsríkjanna. Náist ekki samhljómur meðal þeirra um tillögu til ákvörðunar eða ráðleggingar geta tveir þriðju hlutar samningsaðilanna samþykkt að afgreiða hana með atkvæðagreiðslu. Við atkvæðagreiðslu þurfa þrír fjórðu hlutar samningsaðilanna að samþykkja tillögu til þess að hún hljóti brautargengi.
Líkt og á öðrum vettvangi sem viðkemur hafinu munu íslensk stjórnvöld standa vörð um hagsmuni Íslands með virkri þátttöku á þessu sviði samningsins. Afstaða íslenskra stjórnvalda er sú að farsæl framkvæmd ákvæða samningsins um svæðisbundin stjórnunarúrræði muni ráðast af virku samstarfi og samtali stofnana samningsins, sér í lagi vísinda- og tækninefndarinnar sem nánar er fjallað um í kafla 3.8, við þær valdbæru alþjóðlegu, svæðis- og sviðsbundnu stofnanir og samninga sem fyrir eru. Áherslumál Íslands á vettvangi samningsins er að þar sem þessar stofnanir og samningar eru fyrirhugaðir viðtakendur ráðlegginga beri að tryggja þeim þátttöku í rýniferlum BBNJ-samningsins. Afurð náins samstarfs verði þar af leiðandi vísindalega ígrundaðar ráðleggingar sem unnt verður að koma til framkvæmda á vettvangi þeirra stofnana eða samninga sem um ræðir og ná þannig fram markmiðum samningsins.
3.7. Mat á umhverfisáhrifum.
Í 194. gr. hafréttarsamningsins er kveðið á um sérstakar skyldur ríkja til að koma í veg fyrir, draga úr og hafa eftirlit með mengun umhverfis hafsins. Alþjóðlegi hafréttardómstóllinn hefur fjallað um þetta ákvæði sem skráningu á skyldu ríkja að þjóðarétti til að rækta skyldur sínar af tilhlýðilegri kostgæfni (e. due diligence). Fleiri ákvæði XII. hluta hafréttarsamningsins fjalla nánar um sérstakar aðgerðir sem ríki þurfa að grípa til í tengslum við mengun á umhverfi hafsins, sér í lagi þegar aðgerðir þeirra kunna að hafa áhrif á hafsvæði strandríkja. Hér ber helst að nefna 4. kafla XII. hluta samningsins um eftirlit og umhverfismat, en þar er í 206. gr. sérstaklega mælt fyrir um skyldu ríkja til að meta hugsanleg áhrif af fyrirhugaðri starfsemi á umhverfi hafsins þegar rökstudd ástæða er til að ætla að hún kunni að valda umtalsverðri mengun eða verulega skaðlegum breytingum. Ríki hafa jafnframt skyldu skv. 197. gr. samningsins til að eiga í samstarfi á heimsgrundvelli og eftir atvikum á svæðisgrundvelli til að móta og útfæra alþjóðlegar reglur, staðla og tilmæli um venjur og starfshætti til að vernda og varðveita umhverfi hafsins.
Af þessu leiðir að hafréttarsamningurinn hefur þegar að geyma skýr ákvæði um skyldur ríkja til að meta áhrif af starfsemi sinni á hafinu og gera það á grundvelli alþjóðasamstarfs. Fjöldi ríkja, þ.m.t. Ísland, er þegar með innlenda lagaumgjörð um framkvæmd á þessari skyldu vegna framkvæmda og áætlana innan mengunarlögsögu. Á vettvangi ýmissa alþjóðlegra, svæðisbundinna og sviðsbundinna stofnana hefur regluverk verið mótað utan um mismunandi tegundir af starfsemi til að stýra mögulegum áhrifum á umhverfi hafsins.
Nýmæli BBNJ-samningsins er í IV. hluta hans en með því er í fyrsta skipti komið á fót heildstæðu alþjóðlegu regluverki um mat á umhverfisáhrifum vegna starfsemi ríkja utan lögsögu ríkja. Samningurinn kveður ekki á um samræmt regluverk um hvernig mati á umhverfisáhrifum skuli háttað heldur að miða skyldur samningsins við að tryggja ákveðna ferla sem ríkjum er gert að útfæra, t.d. um skoðun, áhrifamat, stýringu, vöktun og eftirlit. Samningurinn kveður einnig á um samráðsferla sem fara fram í gegnum upplýsingamiðlunarkerfið og vísinda- og tækninefndina þar sem ríkjum verður gert kleift að koma á framfæri áhyggjum sínum vegna fyrirhugaðrar starfsemi annars ríkis.
Frumvarpið miðar við að framkvæmd mats á umhverfisáhrifum vegna starfsemi sem lýtur íslenskri lögsögu eða stjórn verði, svo fremi sem unnt er, samhljóða því sem gildir um umhverfismat framkvæmda innan mengunarlögsögu. Þannig mun Skipulagsstofnun bera ábyrgð á því að ákvarða hvenær fyrirhuguð starfsemi er matsskyld. Skipulagsstofnun mun jafnframt halda utan um matsferlið og samráð við önnur ríki í gegnum upplýsingamiðlunarkerfið um ákvörðun um matsskyldu og umhverfismatsskýrslu. Að mati loknu er það á höndum þar til bærs stjórnvalds að veita leyfi fyrir starfsemi. Um leyfisveitingu fer samkvæmt viðkomandi lögum um starfsemina sem um ræðir með hliðsjón af þeim viðbótarskyldum sem leiða af lögum þessum, verði frumvarpið óbreytt að lögum. Þar sem ekki er mælt fyrir um leyfisveitanda í gildandi lögum, t.d. þar sem lög gera einungis ráð fyrir leyfisveitingu vegna starfsemi innan lögsögu, mun ráðherra sem fer með málaflokk umhverfismats framkvæmda og áætlana gegna hlutverki leyfisveitanda.
3.8. Stofnanir samningsins og úrlausn deilumála.
Samningurinn kveður á um stofnanauppbyggingu og friðsamlega úrlausn deilumála til að markmið hans geti orðið að veruleika.
Ráðstefna samningsaðilanna er æðsti vettvangur ákvarðanatöku um framkvæmd samningsins og tekur ákvarðanir sem fela í sér þjóðréttarlegar skuldbindingar sem samningsaðilar framfylgja. Ber þar ekki síst að nefna ákvarðanatöku tengda svæðisbundnum stjórnunarúrræðum.
Undir ráðstefnunni starfar vísinda- og tækninefnd sem komið er á fót skv. 49. gr. samningsins. Nefndin er skipuð sérfræðingum sem búa yfir þverfaglegri þekkingu á efnissviðum samningsins og er hlutverk hennar að veita umsögn og ráðgjöf um tillögur um svæðisbundin stjórnunarúrræði og hvað varðar mat á umhverfisáhrifum. Í störfum sínum getur nefndin dregið á þekkingu sem er fyrir hendi innan viðkomandi lagagerninga, lagaramma og alþjóðastofnana. Aðrar nefndir sem starfa undir ráðstefnu samningsaðilanna eru fjármálanefndin skv. 14. mgr. 52. gr. samningsins, framkvæmda- og eftirlitsnefndin skv. 55. gr. samningsins, nefndin um aðgang og deilingu ávinnings skv. 15. gr. samningsins og nefndin um uppbyggingu á getu og miðlun haftækni skv. 46. gr. samningsins.
Upplýsingamiðlunarkerfið sem kveðið er á um í 51. gr. BBNJ-samningsins mun einnig skipta miklu um framkvæmd ákvæða samningsins, bæði hvað varðar skyldur vísindafólks til að tilkynna rannsóknir og nýtingu erfðaauðlinda sjávar og til að vera samráðsvettvangur fyrir tillögur varðandi svæðisbundin stjórnunarúrræði og mat á umhverfisáhrifum.
Um úrlausn deilumála fer samkvæmt ákvæðum hafréttarsamningsins. Ísland mun samhliða fullgildingu gefa út yfirlýsingu um samþykkt á því að milliríkjadeilum um túlkun og beitingu hafréttarsamningsins, þ.m.t. samningsins um framkvæmd XI. hluta hans, auk úthafsveiðisamningsins og BBNJ-samningsins geti verið vísað til Alþjóðlega hafréttardómstólsins og Alþjóðadómstólsins í Haag, til viðbótar við gerðardómslausn sem gildir þegar fyrir alla samningsaðila þessara samninga.
4. Samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar.
Efni frumvarpsins er metið svo að það er talið samræmast stjórnarskrá. Fyrir liggur að aðild að samningnum er ekki talin fela í sér framsal á valdheimildum íslenska ríkisins. Samþykktir á vettvangi stofnana samningsins munu á grundvelli þeirra ákvarðanatökuferla sem fjallað er um í samningnum geta stofnað til nýrra þjóðréttarlegra skuldbindinga fyrir samningsaðilana. Þær skuldbindingar munu þó einungis koma til framkvæmda á Íslandi með setningu þeirra stjórnvaldsfyrirmæla sem kveðið er á um í þessu frumvarpi. Komi til þess að framkvæmd slíkra ákvarðana rúmist ekki innan reglugerðarheimildar samkvæmt frumvarpinu yrði þörf á því að ráðast í lagasetningu til að framfylgja þeim.
Frumvarpið er jafnframt talið vera í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands. Í 5. gr. BBNJ-samningsins er fjallað um samband hans við annað alþjóðlegt regluverk sem viðkemur málefnum hafsins. Í 1. mgr. segir að samningurinn skuli túlkaður og honum beitt í samræmi við hafréttarsamninginn. Með þessu ákvæði er áréttað að þessi undirsamningur hafréttarsamningsins er að öllu leyti í samræmi við gildandi þjóðarétt. Þegar hefur verið fjallað um skyldu til að grafa ekki undan fyrirliggjandi lagagerningum, lagarömmum og alþjóðastofnunum skv. 2. mgr. 5. gr. BBNJ-samningsins, í kafla 3.4. Í þessu samhengi má einnig nefna að í 3. mgr. 5. gr. samningsins er áréttað að aðild ríkja að BBNJ-samningnum sem standa utan hafréttarsamningsins hefur ekki áhrif á réttarstöðu þeirra gagnvart hafréttarsamningnum. Umrætt ákvæði endurspeglar einungis þá meginreglu þjóðaréttar sem skrásett er í 34. gr. Vínarsamningsins um milliríkjasamninga frá árinu 1969, þ.e. að samningur skapi hvorki skyldur né réttindi fyrir þriðja ríki án samþykkis þess. Þau ríki sem standa utan hafréttarsamningsins eru þó bundin af flestum ákvæðum hans á grundvelli þess að ákvæðin endurspegla gildandi þjóðréttarvenjur og er sú réttarstaða óhreyfð af 3. mgr. 5. gr. samningsins.
5. Samráð.
Á hverjum þeim vettvangi þar sem málefni hafsins eru til umfjöllunar byggist öflugt fyrirsvar Íslands á virku innanlandssamráði í þágu hagsmuna íslensks samfélags. Samningaviðræður um BBNJ-samninginn stóðu yfir um árabil og byggðist afstaða íslenskra stjórnvalda á vettvangi þeirra á reglulegu samtali innan Stjórnarráðsins sem og við utanríkismálanefnd Alþingis og hagaðila. Frumvarp þetta er því lagt fram í kjölfar víðtæks og umfangsmikils samráðs sem þegar hefur farið fram.
Áform um frumvarpið voru kynnt í samráðsgátt stjórnvalda á vefnum Ísland.is (mál nr. S-153/2025), frá 27. ágúst til 11. september 2025. Átta umsagnir bárust, frá Náttúruverndarstofnun, Hvalavinum vernd hafsins, Ungum umhverfissinnum, Landvernd landgræðslu- og umhverfisverndarsamtökum Íslands, Náttúruverndarsamtökum Íslands, Hellnaskeri hugveitu í sjálfbærni, Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi og Sjálfbærni- og loftslagsréttarstofnunar Háskólans í Reykjavík. Í öllum umsögnum var tekið undir markmið frumvarpsins og eindregið hvatt til þess að Ísland fullgildi samninginn hið fyrsta. Náttúruverndarsamtök Íslands gerðu athugasemd við að félagasamtök hafi ekki verið talin upp meðal hagaðila í áformaskjali um frumvarpið. Athugasemdin var réttmæt og hér var um yfirsjón að ræða og ábendingin því þökkuð. Viðhorf stjórnvalda til stöðu félagasamtaka speglast í þeirri staðreynd að þeim var sérstaklega boðið að senda inn athugasemdir í samráðsgáttina. Þá ber að nefna að á vettvangi undirbúningsnefndar um gildistöku samningsins hefur Ísland haldið á lofti mikilvægi þátttöku áheyrnaraðila, félagasamtaka þar með talinna.
Drög að frumvarpi til laga voru kynnt í samráðsgátt stjórnvalda á vefnum Ísland.is (mál nr. S-173/2025), frá 17. september til 1. október 2025. Ein umsögn barst, frá Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi (SFS). Í umsögninni kom fram að SFS styðji fullgildingu BBNJ-samningsins, en bent er á nokkur atriði sem huga þurfi að, eins og skilgreiningar hugtaka, um gagnaskil, samráð og mikilvægi þess að fiskveiðistjórnun sé lykilforsenda sjálfbærrar nýtingar lifandi auðlinda hafsins og að framkvæmd samningsins grafi ekki undan lögsögu og hlutverki svæðisbundinna fiskveiðistjórnunarstofnana sem samkvæmt þjóðarétti bera meginábyrgð á stjórnun fiskveiða á úthafinu. Áhersla var lögð á að fiskveiðar og tengdar athafnir falli ekki undir gildissvið samningsins hvað varðar erfðaauðlindir sjávar. Þá er í umsögninni lögð áhersla á stöðu og hlutverk svæðisbundinna fiskveiðistjórnunarstofnana. Samtökin áréttuðu einnig að mikilvægt væri að tryggja að ákvæði um gagnaskil nái ekki til viðkvæmra rekstrar- eða viðskiptaleyndarmála fyrirtækja.
Tekið hefur verið mið af umsögnunum við gerð frumvarpsgreina og greinargerðar. Tilefni þykir til að undirstrika að samráð er stjórnvöldum mikilvægt og á það jafnt við um beitingu frumvarpsins verði það að lögum og reglusetningu á grundvelli þeirra, sem lagt er til að sett verði, sem og um þá stefnu sem íslensk stjórnvöld munu reka á vettvangi samningsins. Þar sem reglugerðir sem mælt er fyrir um í frumvarpinu varða málefnasvið fleiri ráðuneyta er sérstaklega mælt fyrir um samráðsskyldu þess ráðherra sem setur reglugerð við þau ráðuneyti. Gert er ráð fyrir að hvert ráðuneyti viðhafi samráð við sínar stofnanir og viðkomandi hagaðila þar sem tilefni er til. Brugðist hefur verið við athugasemd um afhendingu upplýsinga sem varða viðkvæm rekstrar- eða viðskiptaleyndarmál með fyrirvara þess efnis í 8. gr.
6. Mat á áhrifum.
Samþykkt frumvarpsins gerir Íslandi kleift að fullgilda BBNJ-samninginn og þar með taka þátt í ákvarðanatöku á vettvangi samningsins um hvernig ákvæði hans koma til framkvæmda. Lagt er upp með að samningurinn hafi að vonum jákvæð áhrif á líffræðilega fjölbreytni og endurheimt vistkerfa á úthafinu, sér í lagi á þeim svæðum þar sem ekki er þegar fyrir öflugt svæðisbundið samstarf líkt og á NA-Atlantshafi.
Með BBNJ-samningnum verður sett á fót upplýsingamiðlunarkerfi um alþjóðlegar rannsóknir sem hefur m.a. það markmið að auka nýsköpunar- og vísindasamstarf á sviði sjávartengdra rannsókna á úthafinu, sér í lagi milli iðnríkja og þróunarríkja. Einhver áhrif eru því möguleg á menntun, nýsköpun og rannsóknir, réttindi og skyldur í því samhengi sem og mögulega aukið alþjóðasamstarf. Í samningnum er kveðið á um tilkynningarskyldu vegna skipulagðra rannsókna, þ.m.t. með sýnatöku úr hafinu á erfðaauðlindum sjávar utan lögsögu ríkja, sem er ætlað að veita alþjóðlegu vísindasamfélagi tækifæri til aukins samstarfs.
Talið er að fullgilding leiði af sér samfélagslegan ávinning, sé hann veginn á móti kostnaði og fyrirhöfn. Íslenskt samfélag hefur mikla hagsmuni af heilbrigði hafsins og vistkerfa þess, en með BBNJ-samningnum verður settur á fót alþjóðlegur reglurammi sem gefur ríkjum fleiri verkfæri til að vinna að þeim hagsmunum. Ísland hefur jafnframt hagsmuni af því að eiga sæti við þau borð þar sem ákvarðanir eru teknar um málefni hafsins og mögulegir snertifletir eru við fiskveiðar, einn af undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar.
Ekki er talið að fullgilding samningsins hafi í för með sér miklar fjárhagslegar afleiðingar fyrir íslenska ríkið. Fyrir liggur að aðild að samningnum muni fylgja einhver kostnaður í formi fjárframlaga til reksturs samningsins, þá einna helst skylduframlags sem hvert samningsríki mun greiða að viðbættu 50% álagsframlagi frá iðnríkjum til sérstaks sjóðs sem ætlaður er til byggja upp getu þróunarríkja. Fjárhæðir liggja enn sem komið er ekki fyrir, fyrr en fundur ráðstefnu samningsaðilanna tekur ákvarðanir um þær. Skylduframlög Íslands vegna sambærilegra alþjóðasamninga, t.d. samningsins um Alþjóðahafsbotnsstofnunina og samningsins um vernd líffræðilegrar fjölbreytni eru á bilinu 730.000–965.000 kr. árlega. Rétt er að gera ráð fyrir allt að tvöfaldri þeirri fjárhæð sem þó telst óveruleg. Haft var samráð við stjórnvöld annars staðar á Norðurlöndum við mat þetta.
Jafnframt má reikna með bæði vinnuframlagi sem og ferðakostnaði sérfræðinga í utanríkisráðuneytinu sem og umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu og atvinnuvegaráðuneytinu vegna hagsmunagæslu á vettvangi stofnana samningsins.
Íslensk stjórnvöld myndu mögulega á einhverjum tímapunkti þurfa að hafa eftirlit með starfsemi sem fer fram á svæðum utan lögsögu ríkja en heyrir þó bæði undir íslenska lögsögu og er tilkynningarskyld eða matsskyld samkvæmt samningnum. Í dag fer engin slík starfsemi fram.
Um einstakar greinar frumvarpsins.
Um 1. gr.
Um 2. gr.
Í 2. mgr. er sérstaklega kveðið á um að lögin gildi ekki um starfsemi Landhelgisgæslu Íslands, að undanskildum ákvæðum I. og II. kafla sem fjalla um aðgang og nýtingu erfðaauðlinda sjávar utan lögsögu ríkja. Landhelgisgæslan er löggæslustofnun sem starfar á grundvelli laga um Landhelgisgæslu Íslands, nr. 52/2006, og sinnir margvíslegum öryggis- og eftirlitsverkefnum. Starfsemi hennar er alfarið í þjónustu ríkisins og ekkert af henni er í viðskiptalegum tilgangi. Hún fellur því undir undanþáguákvæði BBNJ-samningsins sem nær til ríkisskipa og loftfara sem aðeins eru notuð í þjónustu ríkisins. Í 4. gr. laga nr. 52/2006 eru talin upp lögbundin verkefni stofnunarinnar. Verkefni sem falla undir 5. gr. sömu laga, svo sem rekstur vaktstöðvar siglinga og þátttaka í verkefnum á vegum Landamærastofnunar Evrópusambandsins (Frontex) eru hluti af kjarnastarfsemi stofnunarinnar og eru unnin á grundvelli þjóðréttarlegra skuldbindinga og samninga. Slík verkefni eru ekki framkvæmd í viðskiptalegum tilgangi.
Í 3. mgr. er mælt fyrir um sértækt gildissvið II. kafla til samræmis við ákvæði II. hluta BBNJ-samningsins um erfðaauðlindir, en nánar er fjallað um hann í kafla 3.5.
Í 4. mgr. er sérstaklega er kveðið á um að ákvæði II. kafla varði ekki fiskveiðar, starfsemi tengda fiskveiðum, fisk eða aðrar lifandi sjávarauðlindir sem aflað er við slíkar veiðar eða starfsemi, sbr. samsvarandi undanþáguákvæði í 2. mgr. 10. gr. BBNJ-samningsins. Sendinefnd Íslands í samningaviðræðum um BBNJ-samninginn átti mikinn þátt í að koma á samkomulagi um orðalag fyrrnefndra undanþáguákvæða. Með þeim er áréttað að nýtt regluverk um söfnun og nýtingu erfðaauðlinda sjávar utan lögsögu ríkja er aðskilið frá þegar gildandi regluverki og stofnanaumgjörð hafréttar um fiskveiðar og lifandi sjávarauðlindir, sem einnig leiðir af 2. mgr. 5. gr. BBNJ-samningsins. Þetta þýðir að við framkvæmd samningsins verða ekki lagðar íþyngjandi byrðar um tilkynningarskyldu á sjávarútveginn, enda markmið slíkrar starfsemi önnur en ákvæði II. kafla ná til. Ákvæðin eru orðuð með rúmum hætti í frumvarpinu til að tryggja að þau nái til allrar þeirrar starfsemi sem þegar heyrir undir regluverk hafréttar og sjávarútvegs, m.a. meðferð afla og vöktun og eftirlit. Þannig er með starfsemi sem tengist fiskveiðum átt við hverja þá athöfn sem fer fram í tengslum við fiskveiðar, þ.m.t. meðaflaveiðar, og einnig rannsóknir og stofnstærðarmælingar rannsóknarstofnana sem hérlendis fara fram hjá Hafrannsóknastofnun.
Hvað varðar undanþáguákvæði 4. mgr. er þó áréttað í frumvarpinu að þau hætta að eiga við ef fiskur eða aðrar lifandi sjávarauðlindir verða andlag nýtingar erfðaauðlinda. Dæmi um slíkt gæti verið ef forvitnilegur meðafli verður tekinn til vísindarannsókna og þróunar í framhaldinu.
Í 5. mgr. er mælt fyrir um sértækt gildissvið kaflans til samræmis við III. hluta BBNJ-samningsins, en nánar er fjallað um hann í kafla 3.6.
Í 6. mgr. er mælt fyrir um sértækt gildissvið kaflans til samræmis við IV. hluta BBNJ-samningsins, en nánar er fjallað um hann í kafla 3.7.
Í 7. mgr. segir að ákvæði kaflans gildi einnig um starfsemi innan íslenskrar mengunarlögsögu sem talin er geta valdið verulegri mengun eða umtalsverðum og skaðlegum breytingum á umhverfi hafsins á svæðum utan lögsögu ríkja, að því marki sem slík starfsemi heyrir ekki þegar undir lög um umhverfismat framkvæmda og áætlana, nr. 111/2021. Ákvæði frumvarpsins sem lúta að birtingu upplýsinga í upplýsingamiðlunarkerfi gilda þó um framkvæmdir sem heyra undir lög nr. 111/2021 og eru líklegar til að hafa umtalsverð umhverfisáhrif á hafsvæðum utan lögsögu ríkja.
Um 3. gr.
Um 1. og 2. tölul. Í II. hluta BBNJ-samningsins er kveðið á um skyldur til að tilkynna um starfsemi sem tengist annars vegar söfnun erfðaauðlinda sjávar á svæðum utan lögsögu ríkja og hins vegar um nýtingu þessara erfðaauðlinda sem og stafrænna raðupplýsinga um þær. Til að tryggja skýrleika og skilvirkni þessara tilkynningarskyldna að innlendum rétti er gert ráð fyrir að það falli í hlut tilgreinds ábyrgðaraðila sérhvers söfnunar- og nýtingarverkefnis að framfylgja þeim. Viðbúið er að söfnun eða nýting geti farið fram sem hluti af stærra verkefni sem heyrir ekki í heild sinni undir lögin. Ábyrgðaraðili er því skilgreindur á matskenndan hátt sem sá einstaklingur sem ber meginábyrgð á þeim hluta verkefnis sem heyrir undir lögin, verði frumvarpið óbreytt að lögum, án þess þó að viðkomandi beri endilega meginábyrgð á verkefninu í heild. Fellur það í hlut þeirra sem að söfnun eða nýtingu standa að meta hver innan verkefnis ber meginábyrgð.
Um 6. tölul. Í ákvæðum IV. hluta BBNJ-samningsins er fjallað um skyldur ríkja til að meta og grípa til aðgerða til að koma í veg fyrir, milda og stýra hugsanlegum neikvæðum áhrifum af fyrirhugaðri starfsemi sem lýtur þeirra lögsögu eða stjórn á umhverfi hafsins, og er þar átt við sömu tegund ráðstafana og skilgreindar eru sem mótvægisaðgerðir í lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Til að tryggja sem mestan samhljóm milli þess regluverks innan og utan íslenskrar lögsögu er því í frumvarpinu notast við sömu skýringu á hugtakinu mótvægisaðgerðir og gildir skv. 8. tölul. 1. mgr. 3. gr. laga um umhverfismat framkvæmda og áætlana, nr. 111/2021.
Um 9. tölul. Með ákvæðum II. hluta BBNJ-samningsins er ætlunin að tryggja að erfðaauðlindir sjávar utan lögsögu ríkja sem og stafrænar raðupplýsingar um þær erfðaauðlindir séu aðgengilegar, m.a. með því að varðveita sýni af söfnuðum eða nýttum erfðaauðlindum í gagnasöfnum sem eru almenningi aðgengileg. Í samningnum er hugtakið „gagnasafn“ ekki skilgreint en það er þó aðgreint frá hugtakinu „gagnagrunnur“. Af þeim greinarmuni sem gerður er á milli hugtakanna þar sem þau birtast verður ráðið að gagnasafni er ætlað að geta sinnt fjölþættari tegundum gagnavörslu, þ.m.t. vörslu lífsýna, á meðan gagnagrunnur heldur einungis utan um stafrænar upplýsingar, svo sem raðupplýsingar. Til að tryggja að ákvæðin beri með sér þennan skilning er í frumvarpinu almennt talað um gagna- eða sýnasöfn þar sem í samningnum er vísað til gagnasafna, genabanka eða lífsýnasafna. Í II. kafla frumvarpsins er frekari greinarmunur gerður milli almennra varðveislu- og aðgengisskilyrða gagna- eða sýnasafna annars vegar og þeirra sem eiga við um opinber gagna- eða sýnasöfn hins vegar, en í 1. mgr. 8. gr. felst að þegar söfnun lýtur íslenskri lögsögu skuli sýni afhent til varðveislu á opinberu gagna- eða sýnasafni, enda leiðir það af gildissviði II. kafla að hann nær einungis til söfnunar sem lýtur íslenskri lögsögu. Líkt og fram kemur í 10. tölul. er með opinberu gagna- eða sýnasafni átt við ríkisaðila sem rekur slíkt safn eða hvern þann einkaaðila sem gegnir slíku hlutverki á grundvelli þjónustusamnings við hið opinbera.
Um 13. tölul. Þegar fyrirhuguð söfnun er tilkynnt skv. 6. gr. til upplýsingamiðlunarkerfisins mun kerfið útbúa svonefnt staðlað BBNJ-lotuauðkenni til að einkenna þær erfðaauðlindir sem söfnunin náði til. Hvar sem þær erfðaauðlindir, eða stafrænar raðupplýsingar sem unnar voru úr þeim, eru meðhöndlaðar eftir söfnun, skal vísa til lotuauðkennisins.
Um 15. tölul. Í frumvarpinu er orðið „söfnun“ notað yfir það sem í 4. mgr. 1. gr. BBNJ-samningsins er skilgreint sem „söfnun á upprunastað“. Nær hugtakið jafnt yfir söfnun erfðaauðlinda þar sem sýni, þ.m.t. erfðaauðlind, er fjarlægt af sýnatökustað án þess að erfðaauðlind sé fjarlægð í heild sinni, og/eða þegar erfðaauðlind er skilað á upprunastað eftir að sýnataka hefur farið fram, t.d. á rannsóknaskipi.
Um 4. gr.
Margar af þessum reglum og nálgunum skipa nú þegar sess sem gildandi reglur hafréttar eða annarra réttarsviða þjóðaréttar, þ.m.t. alþjóðlegs umhverfisréttar. Jafnframt hafa þær í einhverjum tilfellum verið lögfestar að íslenskum rétti, t.d. er vistkerfisnálgunar getið í lögum um skipulag haf- og strandsvæða, nr. 88/2018, og í lögum um náttúruvernd, nr. 60/2013, er fjallað um meginreglu um vísindalegan grundvöll ákvarðanatöku.
Fjöldi þeirra reglna og nálgana sem tilteknar eru í 7. gr. samningsins endurspegla hve víðfeðmt gildissvið samningsins er, bæði efnislega og landfræðilega. Þannig eiga sumar reglurnar einungis við um afmörkuð svæði eða tilfelli, svo sem frelsi úthafsins og sameiginlega arfleifð mannkyns, sbr. viðkomandi ákvæði hafréttarsamningsins, en aðrar eiga almennt við.
Þó svo að inntak og gildissvið reglna og nálgana sé eftir atvikum mismunandi eru þær sameiginlega til marks um þann skilning að ákvarðanataka og athafnir í hafinu skuli byggjast á vísindalegri aðferð, vistkerfisnálgun og beitingu varúðar þar sem þekkingu skortir. Þannig sé unnt að ná fram markmiði um verndun og sjálfbæra nýtingu í hafi. Er notkun bestu fáanlegu vísinda og vísindaupplýsinga tiltekin í i-lið 1. mgr. 7. gr. samningsins en jafnframt er sérstaklega kveðið á um slíka notkun í ákvæðum allra efnishluta samningsins og ákvæðum um skipun og starfshætti vísinda- og tækninefndar.
Samhliða vísindalegri þekkingu sem grundvöll ákvarðanatöku kveður samningurinn á um það í öllum efnisköflum að líta skuli til hefðbundinnar þekkingar frumbyggja og nærsamfélaga. Er hér átt við þekkingu og aðferðir sem samfélög frumbyggja og nærsamfélög hafa aflað, þróað og miðlað milli kynslóða. Algengt er að þessi samfélög byggi lífsviðurværi og lifnaðarhætti sína á náinni sambúð við náttúruöflin og miðar þekkingarkerfi þeirra því oft að því að ná fram verndun og sjálfbærri nýtingu, í takt við markmið BBNJ-samningsins. Kann þessi þekking að eiga við um hafsvæði og vistkerfi sem samfélög frumbyggja og nærsamfélög hafa umgengist og nýtt, en rétt er að hafa í huga að gildissvið samningsins varðar svæði utan lögsögu ríkja. Á vettvangi samningsins verður unnið að því að vinna leiðbeiningar um hvernig megi nálgast og beita viðeigandi hefðbundinni þekkingu með frjálsu, fyrirframgefnu og upplýstu samþykki frumbyggja og nærsamfélaga. Þá er staðfest í formála BBNJ-samningsins að „ekkert í þessum samningi skuli túlkað með þeim hætti að það dragi úr eða geri að engu fyrirliggjandi réttindi frumbyggja, þ.m.t. þau sem sett eru fram í yfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna um réttindi frumbyggja,“ og því rétt að lesa túlka samninginn með hliðsjón af yfirlýsingunni.
Tilgangur 7. gr. BBNJ-samningsins er að vera leiðarstef í skýringu inntaks þeirra þjóðréttarlegu skuldbindinga sem samningurinn mælir fyrir um. Í íslenskum rétti gildir sú meginregla að skýra skuli íslensk lög til samræmis við þjóðréttarlegar skuldbindingar og er því einboðið að þær meginreglur og nálganir sem vísað er til komi til með að hafa þýðingu við framkvæmd laganna. Til að tryggja mestan skýrleika er því formlega kveðið á um sérstaka lögskýringarreglu í 4. gr. frumvarpsins sem vísar til framangreindra meginreglna og nálgana, eftir því sem við á.
Um 5. gr.
Um 6. gr.
Um 7. gr.
Orðalag 1. mgr. um að ábyrgðaraðili skuli standa skil á sýnum og eftir atvikum stafrænum raðupplýsingum „eins fljótt og auðið er“ byggist á því að rannsóknarverkefni geti falið í sér fleiri en einn söfnunarleiðangur. Þannig er miðað við að afhending og skráning fari fram eftir sérhvern leiðangur þar sem söfnun átti sér stað, en aldrei síðar en ári eftir að söfnun lauk. Er eins árs hámarksfrestur samræmdur við tilkynningarfrest til upplýsingamiðlunarkerfisins skv. 2. mgr.
Um 8. gr.
Í 1. mgr. er ábyrgðaraðila nýtingar gert að tryggja að sýni af erfðaauðlindum sjávar sem nýtingin nær til séu varðveitt á viðeigandi gagna- eða sýnasafni og jafnframt að stafrænar raðupplýsingar séu skráðar í viðeigandi gagnagrunn, sbr. 3. mgr. 14. gr. BBNJ-samningsins. Vert er að athuga að ekki er lagt til að gerð verði krafa um að sýnin sem nýtingin nær til séu geymd í gagna- eða sýnasafni á Íslandi, svo lengi sem safnið sem um ræðir uppfyllir skilyrði 9. gr. um starfshætti slíkra safna sem og aðgengileika sýna. Að baki tillögunni liggja þau sjónarmið að setja ekki of ströng skilyrði fyrir vísindastarfsemi sem fram fer á Íslandi enda gæti nýting til dæmis náð til stafrænna raðupplýsinga sem unnin voru úr sýnum sem safnað var og eru varðveitt annars staðar í heiminum.
Í 2. mgr. er kveðið á um skyldu til að skrá nýtingu til Umhverfis- og orkustofnunar. Í 8. mgr. 12. gr. BBNJ-samningsins er ríkjum gert að tilkynna til upplýsingamiðlunarkerfisins tilteknar upplýsingar um nýtingu sem einstaklingar eða lögaðilar innan lögsögu þeirra standa að.
Í viðræðum um samninginn voru skiptar skoðanir um á hvaða stig nýting þyrfti að vera komin til að ríkjum væri orðið skylt að tilkynna um hana, en samkvæmt skilgreiningu hugtaksins í 14. mgr. 1. gr. samningsins nær það jafnt til rannsóknar og þróunar. Að endingu var ekki mælt fyrir um skýran þröskuld þegar tilkynningarskylda á við, en þó er markaðssetning vöru tiltekin sem dæmi um nýtingu sem skylt er að tilkynna skv. 8. mgr. 12. gr. samningsins. Einnig er sérstaklega tekið fram í a-lið þeirrar málsgreinar að tilkynningin skuli tiltaka hvar afrakstur nýtingarinnar sé að finna „s.s. útgefið efni, einkaleyfi sem veitt hafa verið, ef þau liggja fyrir og að því marki sem unnt er, og vörur sem þróaðar hafa verið“.
Til að gera íslenskum aðilum skýrt hvenær nýtingarverkefni væri orðið skráningarskylt var stuðst við framangreint orðalag samningsins um afrakstur. Þannig er rannsóknar- og þróunarstarfsemi ekki skráningarskyld í sjálfu sér, fyrr en hún hefur leitt af sér einhvers konar hagnýtingu, ávinning eða afurð. Afrakstur þarf ekki einungis að vera hlutrænn heldur getur hann einnig falið í sér ávinning vísindalegrar þekkingar, en miðað er við að honum þurfi að hafa verið miðlað með einhverjum hætti, t.d. birtingu í ritrýndu fræðiriti, til þess að skráningarskylda virkist.
Í 3. mgr. er Umhverfis- og orkustofnun gert að senda tilkynningu til upplýsingamiðlunarkerfisins um nýtingu sem skráð hefur verið hjá stofnuninni, sbr. 8. mgr. 12. gr. BBNJ-samningsins. Í 6. mgr. 51. gr. samningsins kemur fram að ekki sé skylda til afhendingar á upplýsingum sem njóta verndar gagnvart birtingu samkvæmt landslögum eða öðrum viðeigandi lögum. Tekið er mið af þessu við útfærslu á tilkynningarskyldu Umhverfis- og orkustofnunar í 3. mgr., þar sem áréttað er að hún sé með fyrirvara um takmarkanir sem lög og stjórnsýslufyrirmæli og viðteknar lagavenjur setja um iðnaðar- og viðskiptaleynd, þ.m.t. hugverkarétt. Er þetta orðalag fengið úr 35. gr. laga um umhverfismat framkvæmda og áætlana, nr. 111/2021. Líklegt er að fyrirkomulag og inntak umræddra tilkynninga verði útfært nánar með ákvarðanatöku á vettvangi stofnana samningsins og gæfist stjórnvöldum þar með kostur á að koma sjónarmiðum um slíkt á framfæri.
Í 4. mgr. er mælt fyrir um heimild ráðherra sem fer með málefni rannsókna og skráningar upplýsinga um náttúru hafsins og hafsbotnsins til að setja reglugerð um nánari kröfur um afhendingu sýna og stafrænna raðupplýsinga skv. 1. mgr. og skráningarskyldu skv. 2. mgr. Gert er ráð fyrir samráðsferli milli hlutaðeigandi ráðuneytis og utanríkisráðuneytisins við setningu slíkrar reglugerðar.
Um 9. gr.
Í 1. og 2. mgr. er mælt fyrir um almennar kröfur sem gerðar eru til aðila sem varðveita erfðaauðlindir sjávar eða skrá stafrænar raðupplýsingar um slíkar erfðaauðlindir, sbr. 6. og 7. mgr. 12. gr. BBNJ-samningsins.
Í 3. mgr. er gagna- eða sýnasöfnum og gagnagrunnum gert að veita aðgang að sýnum eða stafrænum raðupplýsingum sem þeir halda utan um í samræmi við ákvæði samningsins um aðgang að sýnum og stafrænum raðupplýsingum sem hluti af sanngjarnri og réttlátri deilingu ávinnings, sér í lagi a-, b- og c-lið 2. mgr., 3. og 4. mgr. 14. gr. samningsins. Sú regla gildir að aðgangur að sýnum og stafrænum raðupplýsingum skuli veittur en vörsluaðilar geti sett nauðsynleg skilyrði til að tryggja efnislegan heilleika erfðaauðlindanna og jafnframt innheimt eðlilegt gjald vegna kostnaðar við að veita aðgang. Þótt hugtakið „eðlilegt gjald“ sé að einhverju leyti matskennt, endurspeglar það ákvæði í 4. mgr. 14. gr. samningsins þar sem fram kemur að aðgang megi skilyrða við „eðlilegan kostnað“. Er því miðað við að ekki sé heimilt að innheimta gjald vegna aðgangsbeiðna sem er óhóflegt með hliðsjón af raunkostnaði.
Í 4. mgr. er mælt fyrir um skyldu gagna- eða sýnasafna og gagnagrunna á Íslandi til að standa skil á skýrslu til Umhverfis- og orkustofnunar um aðgangsbeiðnir yfir tveggja ára tímabil. Skv. 5. mgr. mun Umhverfis- og orkustofnun gera skýrslurnar aðgengilegar nefnd um aðgang og deilingu ávinnings, sbr. 7. mgr. 14. gr. samningsins.
Í 6. mgr. er ráðherra veitt heimild til að setja nánari ákvæði í reglugerð um þau skilyrði sem fjallað er um í greininni.
Um 10. gr.
Um 11. gr.
Lagt er til að þeim ráðherra sem ber ábyrgð á III. kafla frumvarpsins verði heimilt að setja reglugerðir til að koma svæðisbundnum stjórnunarúrræðum sem ákveðin hafa verið á vettvangi ráðstefnu samningsaðilanna til framkvæmda að íslenskum rétti. Reglugerðir geta falið í sér bann við allri eða tiltekinni starfsemi og mengun á tilgreindu hafsvæði, sem og skilyrði fyrir starfsemi og auðlindanýtingu. Þar sem starfsemi í hafinu og eftirlit með henni heyrir undir málefnasvið fleiri ráðuneyta er lagt til að reglugerðir verðir settar að höfðu samráði við ráðuneyti löggæslu, sjávarútvegs, samgangna, umhverfis- og orkumála miðað við verkaskiptingu í forsetaúrskurði hverju sinni.
Í 2. mgr. er tekið fram að þegar svæðisbundin stjórnunarúrræði fela í sér ráðstafanir sem snerta fiskveiðar, til að mynda bann eða takmarkanir á tilteknum veiðum eða veiðarfærum, verður þeim hrundið í framkvæmd samkvæmt lögum um fiskveiðar utan lögsögu Íslands, nr. 151/1996. Af því leiðir að reglugerðir sem settar eru á grundvelli 1. mgr. munu ekki fela í sér reglusetningu um fiskveiðar. Er þessi leið lögð til í þeim tilgangi að gæta að samræmi við það regluverk sem þegar er til staðar um fiskveiðar utan lögsögu Íslands.
Tvískipt framkvæmd svæðisbundinna stjórnunarúrræða byggist á samhentri nálgun og samstarfi hlutaðeigandi ráðuneyta. Fellur það í hlut hvers ráðuneytis fyrir sig að gæta samráðs við sínar stofnanir og hagaðila eftir því sem tilefni er til.
Um 12. gr.
Um 13. gr.
Jafnframt er í 3. mgr. tekið fram að starfsemi sé ekki matsskyld þegar Skipulagsstofnun telur möguleg umhverfisáhrif þegar hafa verið metin í samræmi við kröfur viðeigandi lagagerninga, lagaramma eða alþjóðastofnana, að uppfylltu a.m.k. öðru þeirra skilyrða sem talin eru upp í a- og b-lið.
Gert er ráð fyrir að ráðherra geti sett nánari ákvæði í reglugerð um hvernig meta skuli hvort framkvæmdir eða starfsemi séu undanskildar ákvörðun um matsskyldu, sbr. 22. gr.
Um 14. gr.
Í 2. mgr. er mælt fyrir um hvaða upplýsingar eiga að vera í greinargerð framkvæmdaraðila vegna matsskylduákvörðunar Skipulagsstofnunar og þeirra þátta sem ákvörðun skal byggjast á. Í 38. gr. samningsins er vísinda- og tækninefndinni falið að þróa staðla og/eða viðmiðunarreglur fyrir mat á umhverfisáhrifum sem kunna að ná til inntaks matsskylduferilsins. Til þess að unnt verði að samstilla matsferla við viðmið vísinda- og tækninefndar og samráðsferla sem kunna að vera settir á vettvangi samningsins er lagt til að nánar verði kveðið á um hámarkslengd ákvarðanatökuferlis og aðrar málsmeðferðarreglur í reglugerð skv. 1. mgr. 22. gr.
Í greininni er ekki sérstaklega kveðið á um skyldu Skipulagsstofnunar til að leita umsagna um fyrirhugaða starfsemi eða framkvæmd. Engu að síður er gert ráð fyrir að öflun umsagna viðeigandi stofnana sé mikilvægur þáttur í að upplýsa mál áður en ákvörðun er tekin.
Í 5. mgr. er lagt til að Skipulagsstofnun og leyfisveitanda verði gert að taka tillit til athugasemda ríkja eða tilmæla frá vísinda- og tækninefndinni sem kunna að berast í kjölfar birtingar matsskylduákvörðunar í gegnum upplýsingamiðlunarkerfið, sbr. 4. mgr. Í 31. gr. BBNJ-samningsins er kveðið á um heimild ríkja til að koma á framfæri áhyggjum af hugsanlegum áhrifum af starfsemi, innan við 40 dögum frá því að matsskylduákvörðun hefur verið birt í upplýsingamiðlunarkerfinu.
Í 6. mgr. er Skipulagsstofnun jafnframt veitt heimild til að endurskoða ákvörðun um matsskyldu. Stofnuninni yrði heimilt að endurskoða ákvörðun að eigin frumkvæði ef athugasemdir eða tilmæli berast innan 40 daga frá birtingu hennar í upplýsingamiðlunarkerfinu, sbr. a-lið. Jafnframt yrði stofnuninni heimilt að endurskoða ákvörðun að beiðni leyfisveitanda, að því gefnu að ákvörðun um leyfisveitingu hafi ekki enn verið tekin.
Um 15. gr.
Samningurinn kveður á um samráð um matsáætlun í gegnum upplýsingamiðlunarkerfi samningsins. Þar sem fyrirkomulag og tímalengd samráðs í upplýsingamiðlunarkerfinu liggur ekki fyrir þótti ekki viðeigandi að kveða á um tímafresti við málsmeðferð matsáætlunar í ákvæðinu. Þess í stað er gert ráð fyrir að sett verði fyrirmæli um tímamörk í reglugerð með hliðsjón af reynslu og leiðbeiningum sem verða til á vettvangi samningsins.
Um 16. gr.
Ákvæði 2. mgr. byggist á c-lið 31. gr. samningsins þar sem kveðið er á um að samningsaðilar skuli tryggja að mat á áhrifum starfsemi grundvallist á bestu fáanlegu vísindum og vísindaupplýsingum. Auk þess skuli mat, eftir því sem við á, byggjast á hefðbundinni þekkingu frumbyggja og nærsamfélaga, sé slík þekking fyrir hendi. Nánar er fjallað um hana í skýringu við 4. gr.
Um 17. gr.
Í 2. mgr. er kveðið á um að senda skuli drög að umhverfismatsskýrslu til Skipulagsstofnunar sem sér um birtingu og samráð við viðkomandi ríki og hagsmunaaðila, m.a. í gegnum upplýsingamiðlunarkerfi samningsins, sbr. 3. mgr. 33. gr. samningsins. Talið er rétt að nota hugtakið „drög að umhverfismatsskýrslu“ til samræmis við orðalag í samningnum. Engu að síður er gert ráð fyrir að framkvæmdaraðili skili fullbúinni umhverfismatsskýrslu en að hún muni kallast Draft Environmental Impact Assessment Report á meðan hún er í kynningu í upplýsingamiðlunarkerfinu. Gert er ráð fyrir að samhliða birtingu í upplýsingamiðlunarkerfinu fari fram kynning og samráð innanlands, t.d. í gegnum Skipulagsgátt. Samningurinn kveður á um birtingu og samráð í gegnum upplýsingamiðlunarkerfi samningsins en kveður ekki á um tímalengd samráðsins. Þar sem fyrirkomulag og tímalengd samráðs í gegnum upplýsingamiðlunarkerfið liggur ekki fyrir þótti ekki viðeigandi að kveða á um lengd samráðs í ákvæðinu. Þess í stað er gert ráð fyrir að sett verði fyrirmæli um tímamörk í reglugerð með hliðsjón af reynslu og leiðbeiningum sem verða til á vettvangi samningsins.
Í 3. mgr. er lagt til að Skipulagsstofnun sé heimilt að hafna því að taka drög að umhverfismatsskýrslu til kynningar þegar hún uppfyllir ekki skilyrði frumvarpsins og skal Skipulagsstofnun þá leiðbeina framkvæmdaraðila um frekari vinnslu hennar. Sambærilega heimild er að finna í lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana, nr. 111/2021. Heimildinni er ætlað að gera íslenskum stjórnvöldum kleift að uppfylla skyldur sínar samkvæmt samningnum, sem kveður á um að samningsaðilar skuli tryggja að umhverfismatsskýrslur uppfylli ákveðin skilyrði.
Í 4. mgr. er kveðið á um heimild Skipulagsstofnunar til að leggja fyrir framkvæmdaraðila að uppfæra umhverfismatsskýrslu eða framkvæma viðbótarmat eftir því sem þörf krefur. Til dæmis kann samráð í gegnum upplýsingamiðlunarkerfið eða tilmæli vísinda- og tækninefndarinnar að gefa tilefni til viðbótarmats.
Í 5. mgr. er fjallað um álit Skipulagsstofnunar um umhverfismatsskýrslu framkvæmdaraðila. Orðalag ákvæðisins byggist á samsvarandi ákvæði í lögum um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda og áætlana nr. 111/2021.
Í 6. mgr. er mælt fyrir um skyldu íslenskra stjórnvalda til að tryggja að efnislegar athugasemdir sem berast á samráðstíma séu teknar til athugunar og þeim svarað skriflega þar sem við á, sbr. 5. tölul. 32. gr. samningsins. Gert er ráð fyrir að framkvæmdaraðili taki athugasemdir til athugunar og sendi svör sín til Skipulagsstofnunar og að stofnunin fjalli um athugasemdir og svör framkvæmdaraðila í áliti sínu.
Í 7. mgr. er kveðið á um opinbera birtingu gagna sem varða umhverfismat, þar á meðal í gegnum upplýsingamiðlunarkerfið, sbr. 5. og 7. mgr. 32. gr. og 5. mgr. 33. gr. samningsins. Gert er ráð fyrir að opinber birting innan lands geti verið í gegnum Skipulagsgátt.
Um 18. gr.
Í 2. mgr. er mælt fyrir um að einungis megi veita leyfi fyrir fyrirhugaðri starfsemi ef gripið hafi verið til allra raunhæfra ráðstafana til að tryggja að starfsemin valdi ekki umtalsverðum neikvæðum áhrifum á umhverfi hafsins. Með raunhæfum ráðstöfunum er m.a. átt við mótvægisaðgerðir og vöktunar- og stjórnunaráætlanir.
Í 3. mgr. er tiltekin skylda leyfisveitenda til að tiltaka mótvægisaðgerðir og tengd skilyrði sem eru forsenda leyfisveitingar.
Í 4. mgr. er kveðið á um skyldu leyfisveitanda til að gera opinber öll skjöl sem varða ákvarðanatöku um leyfisveitingu samkvæmt greininni.
Um 19. gr.
Um skýringar við 2. mgr. vísast til skýringa við 4. gr.
Í 3. mgr. er mælt fyrir um að framkvæmdaraðili skuli gera grein fyrir áhrifum starfsemi og niðurstöðum vöktunar með því að skila inn vöktunarskýrslu til leyfisveitanda. Gert er ráð fyrir að tíðni og tilhögun vöktunar ráðist af eðli starfsemi og staðsetningu hennar og að við útgáfu leyfa verði tekin ákvörðun um vöktunaráætlun.
Í 4. mgr. er mælt fyrir um skyldu framkvæmdaraðila að tilkynna leyfisveitanda án tafar verði hann var við umtalsverð neikvæð umhverfisáhrif sem ekki var gert ráð fyrir í mati eða stafa af broti gegn skilyrðum leyfisveitingar. Tilgangur tilkynningarskyldunnar er að gera leyfisveitanda unnt að grípa til þeirra aðgerða sem mælt er fyrir um í 20. gr. og jafnframt að upplýsa almenning og hlutaðeigandi ríki um áhrifin án tafar.
Um 20. gr.
Um 21. gr.
Þá er lagt til að í 2. mgr. ákvæðisins verði kveðið á um heimild ráðherra til að setja gjaldskrá vegna kostnaðar Skipulagsstofnunar við framkvæmd ákvæða kaflans. Er ákvæðið samhljóma hliðstæðu reglugerðarákvæði í 4. mgr. 33. gr. laga um umhverfismat framkvæmda og áætlana, nr. 111/2021.
Í 3. mgr. er mælt fyrir um heimildir Skipulagsstofnunar og leyfisveitanda til að krefjast þess að framkvæmdaraðili þýði viðeigandi gögn og geri þau aðgengileg almenningi. Er þar bæði átt við birtingu á vef íslenskra stjórnvalda (til að mynda á Ísland.is) og í gegnum upplýsingamiðlunarkerfið.
Um 22. gr.
Í e- og f-lið 1. mgr. ákvæðisins er einnig tekið fram að reglugerð skuli setja nánari skilyrði um alþjóðlegt samráð Skipulagsstofnunar annars vegar og leyfisveitanda hins vegar vegna ákvarðana þeirra samkvæmt lögunum. Kveðið er á um þessar samráðsskyldur í IV. hluta BBNJ-samningsins og verða þær nánar útfærðar á vettvangi ráðstefnu samningsaðilanna þegar samningurinn hefur tekið gildi.
Um 23. gr.
Um 24. gr.
Um 25. gr.
Með viðkomandi stjórnvaldi er átt við um það stjórnvald sem hefur eftirlitsheimild samkvæmt ákvæði laganna eða reglugerðar sem um ræðir.
Um 26. gr.
Í 2. mgr. er lagt til að þar til bært stjórnvald geti lagt á stjórnvaldssektir vegna brota á reglugerðum um innleiðingu svæðisbundinna stjórnunarúrræða í íslenskan rétt. Svæðisbundin stjórnunarúrræði fela í sér fyrirmæli um hvernig starfsemi megi háttað á tilgreindum hafsvæðum. Hvaða íslenska stjórnvald fer með eftirlitsábyrgð gagnvart aðila fer eftir því hvaða starfsemi er verið að stunda, en til greina koma t.d. Landhelgisgæsla Íslands, Samgöngustofa og Umhverfis- og orkustofnun. Með ákvæðinu er hverju því stjórnvaldi sem lögum samkvæmt ber ábyrgð á eftirliti með viðkomandi starfsemi veitt heimild til þess að leggja stjórnvaldssektir á aðila sem brýtur gegn reglugerð sem mælt er fyrir um í 11. gr. Rétt er að athuga að reglugerðir sem settar eru með stoð í 11. gr. munu ekki ná til fiskveiða enda verður svæðisbundnum stjórnunarúrræðum hvað fiskveiðar varðar framfylgt samkvæmt lögum um fiskveiðar utan lögsögu Íslands, nr. 151/1996.
Í 3. mgr. er lagt til að Skipulagsstofnun geti lagt stjórnvaldssektir á framkvæmdaraðila vegna tiltekinna brota á skyldum skv. IV. kafla frumvarpsins um mat á umhverfisáhrifum. Byggist ákvæðið á samsvarandi ákvæði um sektarheimildir Skipulagsstofnunar í lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana, nr. 111/2021.
Í 5. mgr. er lagt til að fjárhæð sekta geti numið frá 100.000 kr. til 25.000.000 kr. Um er að ræða sömu sektarfjárhæðir og heimilt er að leggja á í lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana, nr. 111/2021.
Í 6. mgr. er tekið fram að ákvörðun um beitingu stjórnvaldssekta skuli tekin óháð því hvort lögbrot séu framin af ásetningi eða gáleysi. Ekki er gerð krafa um stórfellt gáleysi enda verður að telja það réttlætanlegt í ljósi þeirra hagsmuna sem lögunum er ætlað að vernda. Sjónarmið um ásetning eða gáleysi myndu þó hafa áhrif á ákvörðun um fjárhæð stjórnvaldssektar.
Í 7. mgr. er mælt fyrir um heimild ráðherra til að setja nánari ákvæði um álagningu stjórnvaldssekta í reglugerð. Eru þar sérstaklega tiltekin nánari ákvæði um skilgreiningu á ábyrgu stjórnvaldi skv. 2. mgr. og fjárhæð sekta fyrir einstök brot á ákvæðum laganna og reglugerða sem á þeim byggjast, innan þess ramma sem mælt er fyrir í 5. mgr. Lagt er til að reglugerð verði sett að höfðu samráði við ráðherra löggæslu, sjávarútvegs, samgangna, umhverfis- og orkumála.
Um 27. gr.
Í 1. mgr. eru talin upp þau sjónarmið sem viðkomandi stjórnvald skal hafa í huga við ákvörðun sekta, þ.m.t. fjárhæðar þeirra. Er um sömu eða sambærileg sjónarmið að ræða og eiga við um ákvörðun stjórnvaldssekta samkvæmt öðrum lögum. Er ætlunin sú að stjórnvald beiti sektarheimildum samkvæmt lögunum til samræmis við hvernig það beitir fyrirliggjandi sektarheimildum í öðrum lögum.
Í 5. mgr. er mælt fyrir um heimild ráðherra til að setja í reglugerð nánari ákvæði um málsmeðferðarreglur stjórnvaldssekta, að höfðu samráði við ráðherra löggæslu, sjávarútvegs, samgangna, umhverfis- og orkumála.
Um 28. gr.
Í 2. mgr. er mælt fyrir um þætti sem líta ber til við mat á alvarleika brots. Eru þessir matsþættir í samræmi við markmið laganna, verði frumvarp þetta samþykkt, um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni hafsins utan lögsögu ríkja.
Í 3. mgr. er áréttað að ákvæði almennra hegningarlaga um tilraun og hlutdeild eigi jafnframt við um brot gegn ákvæðum frumvarpsins.
Um 29. gr.
Um 30. gr.
Fylgiskjal.
Samningurinn undir hafréttarsamningi Sameinuðu þjóðanna um verndun og sjálfbæra nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni hafsins á svæðum utan lögsögu ríkja.
www.althingi.is/altext/pdf/157/fylgiskjol/s0241-f_I.pdf
