Stefnuræða forsætisráðherra og umræður um hana.
Frú forseti. Hv. þingmenn. Helstu áherslur ríkisstjórnarinnar á nýju þingi sem birtast m.a. í þingmálaskrá og fyrstu fjárlögum þessarar ríkisstjórnar eru tiltekt, verðmætasköpun og aðgerðir til að styrkja öryggi og innviði Íslands.
Ríkisstjórnin gengur samstiga til verka. Sem fyrr munu verkin tala og í þessari stefnuræðu hyggst ég stikla á stóru um helstu verkefni vetrarins. En áður en lengra er haldið vil ég ávarpa störf þingsins og samstarf okkar sem erum kjörin á Alþingi.
Það er heiður að sitja á Alþingi Íslendinga. Og því fylgir ábyrgð. Þegar þjóðin kýs þá verður þingið að virka. Það er undirstaða lýðræðis í landinu. Í alþingiskosningum síðastliðið haust urðu verulegar breytingar í hinu pólitíska landslagi sem leiddu af sér hrein stjórnarskipti, nýja ríkisstjórn, nýja stefnu og nýtt verklag. Sömuleiðis urðu breytingar á starfsháttum í stjórnarandstöðu sem eftir var tekið. Við getum öll verið sammála um það að þingstörfin hefðu átt að ganga betur síðastliðið vor. Þar er ábyrgðin bæði hjá meiri hluta og minni hluta því þingið verður að virka.
Ríkisstjórnin hefur verið sögð ganga heldur hratt til verka fremur en hitt og sem forsætisráðherra get ég sagt að við tökum þá gagnrýni til okkar því þó að stjórnkerfið hafi virkað vel síðasta vor og þingmál ríkisstjórnarinnar skilað sér betur og hraðar til þingsins en áður er nauðsynlegt að Alþingi og nefndirnar hérna inni ráði vel við hraðann þannig að mál séu afgreidd með skilvirkum hætti jafnt og þétt yfir veturinn. Þess vegna hefur ríkisstjórnin brugðist við ábendingu forseta og þingflokksformanna. Við höfum stillt upp sterkri þingmálaskrá sem er vissulega stórpólitísk, stórpólitísk að því leyti að hún hreyfir nálina. Hún hreyfir við íslensku samfélagi en hún er trúverðug og takmörkuð að umfangi til að tryggja skilvirka afgreiðslu mála hér í þinginu. Til að undirstrika það, forseti, þá inniheldur þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar 157 mál samanborið við 217 mál á sama tíma á síðasta ári hjá fyrri ríkisstjórn og af þessum 157 málum eru 41 mál endurflutt frá fyrra þingi eftir ítarlega umfjöllun og ættu því að geta fengið fljóta meðferð hér í þinginu.
Ég höfða til ábyrgðar þingmanna allra flokka: Látum lýðræðið virka. Ræðum málin og greiðum svo atkvæði og leiðum þau þannig til lykta. Það er skylda okkar gagnvart þjóðinni og lýðræðinu í landinu.
Forseti. Á öllum heimilum kemur sá tími að það þarf að staldra við og taka svolítið hressilega til. Og þar er ríkisheimilið engin undantekning. Tiltekt ríkisstjórnarinnar á sér ýmsar birtingarmyndir: Við erum að laga ríkisfjármálin með því að taka til í kerfinu, hagræða og skrúfa fyrir skattaglufur og með því að ná betri stjórn á starfsemi ríkisins heilt yfir. Þetta er mikilvægt.
Tillögur um hagsýni í ríkisrekstri frá almenningi, atvinnurekendum, stéttarfélögum, stjórnendum og starfsfólki hins opinbera hafa nú skilað sér í yfir 100 milljarða uppsafnaðri hagræðingu á tíma nýrrar fjármálaáætlunar. Þetta sést strax í fjárlögum ársins 2026 sem verða fyrir vikið mun nær sjálfbærum rekstri en áður stefndi í. Þannig færumst við líka nær settu marki um að fjárlög ársins 2027 verði fyrstu hallalausu fjárlög ríkisins í áratug. Ný stöðugleikaregla er strax farin að bíta.
En, forseti — og þetta er lykilatriði — ef við þurfum að gera meira hraðar til að vinna niður vexti og verðbólgu þá gerum við meira hraðar, svo sem í ríkisfjármálum og í aðgerðum í húsnæðismálum. Það er alveg á hreinu. Þessi ríkisstjórn tekur ábyrgð á stjórn efnahagsmála í landinu, fulla ábyrgð, og við munum aldrei hlaupast undan eða benda fingri á alla aðra. Ekki á minni vakt.
Hins vegar er rétt að halda því til haga að stýrivextir hafa lækkað um 1,5% frá því að fyrri ríkisstjórn boðaði til kosninga. Það hefur lækkað kostnað meðalheimilis um allt að 50.000 kr. í hverjum mánuði. Það er meiri lækkun fyrir marga, minni fyrir suma, en þetta eru upphæðir sem skipta miklu máli í bókhaldi heimila og fyrirtækja sömuleiðis. Við þurfum að halda tiltektinni áfram til að verðbólgan fari niður í markmið Seðlabankans og vextir haldi áfram að lækka. Og það munum við gera.
Dæmi um tiltektarmál á þingmálaskrá eru til að mynda afnám handhafalauna fyrir handhafa forsetavalds, samkvæmt frumvarpi sem ég mun leggja fram, ásamt frumvarpi um eitt nefndahús fyrir nefndir ríkisins, að norrænni fyrirmynd. Þá verður lagt fram frumvarp sem skýrir viðmið við launabreytingar þjóðkjörinna fulltrúa og embættismanna sem unnið er að sjálfsögðu með aðilum vinnumarkaðarins. Sameining sýslumannsembætta er umbótamál sem verður endurflutt. Til viðbótar við sameiningu sýslumannsembætta verða stofnanir á sviði safnamála og húsnæðis- og skipulagsmála teknar fyrir og við munum sjá sameiningu ýmissa samkeppnissjóða. Það verður ráðist í tiltekt í heilbrigðismálum til að draga úr skriffinnsku og gera þjónustuna skilvirkari.
Tiltekt í útlendingamálum verður líka ofarlega á blaði með afturköllun á alþjóðlegri vernd fyrir fólk sem fremur alvarleg eða síendurtekin brot með afnámi á séríslensku 18 mánaða reglunni sem hefur veitt fólki sjálfkrafa dvalarleyfi þegar tafir verða á afgreiðslu mála. Farið verður í sameiningu atvinnu- og dvalarleyfa með hertum skilyrðum, innleiðingu nýjasta hælispakka Evrópusambandsins og byggingu á brottfararmiðstöð til að uppfylla skuldbindingar Íslands samkvæmt Schengen-samningnum. Um leið verður hætt að vista útlendinga í gæsluvarðhald sem á að brottvísa. Félags- og húsnæðismálaráðherra leggur fram frumvarp um breytingar á atvinnuleysistryggingum, þar á meðal styttingu bótatímabils samhliða styrkingu á virkniúrræðum fyrir atvinnulausa.
Svona mætti lengi telja. Það verða ekki allir sáttir við allt. Sumt verður erfitt en við ætlum áfram því það er betra að vera með ríkisstjórn sem tekur ákvarðanir og framkvæmir, þó að margir verði ósáttir með einstök mál, frekar en ríkisstjórn sem getur ekki tekið ákvarðanir og gerir alla ósátta.
Við erum að einfalda regluverk. Það er tiltekt sem styður við aukna verðmætasköpun. Þar má nefna stórfellda einföldun leyfisferla í orkumálum og mestu einföldun í eftirlitsumhverfi fyrirtækja í áratugi með niðurlagningu heilbrigðiseftirlita, sem fækkar eftirlitsaðilum úr ellefu í tvo. Ráðist verður í einföldun regluverks um erlenda fjárfestingu í nýsköpunarfyrirtækjum, létt á jafnlaunavottun og okkar ágæti félags- og húsnæðismálaráðherra mun í vetur ganga í það verk, loksins, að snareinfalda og létta á byggingarreglugerð, sem . Sem oft var lofað en aldrei efnt – fyrr en núna. Við erum að einfalda regluverk, það er tiltekt sem styður við aukna verðmætasköpun. Þar má nefna stórfellda einföldun, leyfisferli í orkumálum, mestu einföldun í eftirlitsumhverfi fyrirtækja í áratugi með niðurlagningu heilbrigðiseftirlita sem fækkar eftirlitsaðilum úr 11 2 ráðist verður í einföldun regluverks um erlenda fjárfestingu í nýsköpunarfyrirtækjum. Létt á jafnlaunavottun og okkar ágæti félags- og húsnæðismálaráðherra mun í vetur ganga í það verk, loksins, að snareinfalda og létta á byggingarreglugerð, sem oft var lofað en aldrei efnt þar til nú.
Við erum að móta atvinnustefnu fyrir Ísland, vaxtarplan til ársins 2035, sem lýsir því hvernig stjórnvöld vinna með atvinnulífinu að aukinni verðmætasköpun. Það er tiltekt til að leggja grunn að betri hagvexti á Íslandi, meiri hagvexti á mann, sem er lykilatriði, með minna álagi á samfélag, umhverfi og innviði.
Á næsta ári verða hafnar framkvæmdir við stækkun fjögurra verknámsskóla vítt um land sem hafa nú verið fjármagnaðar. Þetta er stórmál fyrir menntun og atvinnulíf í landinu. Atvinnuvegaráðherra muni leggja fram frumvarp í haust um auðlindagjald fyrir aðgang ferðamanna að náttúruperlum Íslands og eftir áramót ætlum við að lögfesta nýjan ramma fyrir lagareldið. Loks mun innviðaráðherra mæla fyrir frumvarpi um framtíðarfyrirkomulag strandveiða og byggðakvóta í sjávarútvegi.
Og áfram göngum við rösklega til verka í orkumálum. Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra mun í haust mæla fyrir frumvarpi sem felur í sér fulla jöfnun á dreifikostnaði raforku um land allt. Þetta eru stór tíðindi fyrir hinar dreifðu byggðir í landinu og þetta er mál sem við getum öll hér verið stolt af og undirstrikar það að auðlindir Íslands eru sameign þjóðarinnar.
Af öðrum orkumálum má nefna nýtt tíu ára orkuöflunarmarkmið sem verður til hliðsjónar við vinnslu rammaáætlunar. Fluttar verða tvær rammaáætlunartillögur, nærsamfélagi tryggðar tekjur af öflun raforku og settar reglur um vindorkunýtingu sem kveða m.a. á um takmörkun á tilteknum svæðum og neitunarvald sveitarfélaga.
Ný heildarlög um loftslagsmál verða lögð fram á þinginu í haust sem fela í sér tiltekt og taka betur mið af raunverulegri stöðu mála, styttri listi með raunhæfum markmiðum og aðgerðum til að ná settu marki.
Forseti. Samhliða áherslu ríkisstjórnarinnar á tiltekt og verðmætasköpun þá munum við um leið hefjast handa við að styrkja öryggi og innviði landsins: Öryggi á vegum með 7 milljarða viðbót í vegabætur strax á næsta ári og með stofnun innviðafélags, samhliða samgönguáætlun, til að byrja aftur að bora jarðgöng í þessu landi.
Öryggi borgaranna aukum við með því að fjölga lögreglumönnum um 50, styrkja Landhelgisgæslu og stofnanir fangelsismála og útlendingamála og með því að veita loksins heimild til að framfylgja nálgunarbanni með ökklabandi. Síðast en ekki síst má nefna nýtt úrræði til öryggisvistunar fyrir ósakhæfa einstaklinga sem lengi hefur verið kallað eftir og nú verður komið á fót.
Örugg skref í heilbrigðis- og öldrunarmálum verða tekin með því að fjölga áfram hjúkrunarrýmum og efla úrræði vegna fíknisjúkdóma og geðþjónustu barna og aldraðra svo dæmi séu tekin. Þá munu framkvæmdir hefjast við byggingu legudeildar Sjúkrahússins á Akureyri. Tekin verða markviss skref til að bæta afkomuöryggi öryrkja og eldra fólks. Lífeyrir mun nú fylgja launaþróun, við hækkum almennt frítekjumark ellilífeyris í skrefum upp í 60.000 kr. á mánuði og greiddur verður jólabónus til öryrkja og tekjulægra eldra fólks.
Forseti. Utanríkisráðherra mun í haust mæla fyrir nýrri öryggis- og varnarstefnu Íslands sem hefur verið unnin með fulltrúum þingflokka úr meiri hluta og minni hluta á Alþingi. Ég vonast eftir áframhaldandi breiðri sátt um öryggi og varnir landsins. Í utanríkismálum hefur meginverkefni ríkisstjórnarinnar verið að sinna hagsmunagæslu fyrir Ísland og það gerum við áfram af fullum þunga með því að þétta raðirnar með bandalagsríkjum okkar, bæði vestan Atlantshafs og í Evrópu, með kröfu um að alþjóðalög séu virt og landamæri standi og með því að berjast af alefli gegn tollum á íslenskan útflutning. Á vettvangi Atlantshafsbandalagsins höfum við haldið styrkleikum Íslands kirfilega til haga með góðum árangri. Aðildin að NATO og varnarsamningurinn við Bandaríkin verða áfram grunnstoðir í utanríkisstefnu Íslands og það verður engin eðlisbreyting á sambandi okkar við NATO: Við verðum áfram herlaus þjóð en leggjum okkar af mörkum með öðrum hætti, svo sem með því að efla innviði hér heima sem styðja við öryggi og varnir landsins. Af þessu öllu leiðir að Ísland stendur áfram þétt með Úkraínu gegn árásarstríði Rússlands líkt og okkar nánustu bandalagsríki.
Sömuleiðis mun ríkisstjórnin áfram beita sér á alþjóðlegum vettvangi gegn framgöngu Ísraelshers í Palestínu sem er löngu gengin allt of langt. Afstaða okkar hefur verið sú að við náum mestum árangri í þessu máli með þrýstingi í samfloti með ríkjum sem deila okkar gildismati. En viðbrögð alþjóðasamfélagsins hafa valdið vonbrigðum. Við þurfum því að eiga opinskátt samtal um það hvernig er best fyrir Ísland að auka þrýstinginn á að árásum verði hætt svo hörmungunum linni.
Forseti. Ég vona að við vinnum gagn á þessu þingi í þágu lands og þjóðar. Þegar upp er staðið þá erum við sammála um býsna margt. Við viljum skapa fallegt samfélag frelsis og mannvirðingar á Íslandi. Þá skiptir máli að við hlustum á hvert annað og reynum að skilja hvaðan fólk er að koma þótt við séum ósammála. En það skiptir ekki síður máli hvernig við tölum hvert við annað því að við komumst nokkuð langt með virðingu og ef við leitum síðan lausna á þeim grunni með því að leiða fólk saman í stað þess að ýta undir það sem sundrar og færast fjær hvert öðru. Þessi ríkisstjórn mun standa vörð um mannréttindi allra landsmanna, að sjálfsögðu, og ég geng út frá því að það eigi líka við um langflesta, ef ekki alla þingmenn í stjórnarandstöðu. Hér hafa allir fullt málfrelsi en gætum orða okkar því orðum fylgir ábyrgð og tónn skiptir máli.
Gott fólk, virðum og elskum náungann. Þá mun okkur farnast vel.
