vegalög.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um þjóðferjuleiðir svokallaðar sem felast í breytingu á vegalögum. Flutningsmenn eru sá sem hér stendur og hv. þingmenn Ingibjörg Davíðsdóttir og Þorgrímur Sigmundsson; við komum hvert úr sínu landsbyggðarkjördæminu. Frumvarpið leggur í stuttu máli til að ferjuleiðir til byggðra eyja við landið verði lagðar að jöfnu við vegi sem liggja til flestra byggðarlaga hér á landi, þ.e. að leiðir til þessara eyja, ferjuleiðirnar, verði lagðar að jöfnu við aðra þjóðvegi. Þannig sé lögð sú fortakslausa skylda á ríkið að skipuleggja ferjuleiðir og skilgreina tíðni og þjónustu á þeim leiðum, einfaldlega eins og um þjóðvegi landsins væri að ræða. Þetta er allt og sumt sem þetta frumvarp mælir fyrir um. Að gefnu tilefni kem ég frekar að því í ræðu minni hvert tilefni tillögunnar er.
1. gr. frumvarpsins hljóðar svo:
„Við 2. mgr. 8. gr. laganna bætist nýr stafliður, svohljóðandi: Þjóðferjuleiðir eru hluti af grunnkerfi samgangna eins og það er skilgreint í samgönguáætlun hverju sinni. Til þjóðferjuleiða teljast leiðir þar sem ferja kemur í stað vegasambands um stofnveg og tengir byggðir landsins sem umluktar eru sjó við grunnkerfi samgangna á meginlandinu.“
Í 2. gr. frumvarpsins segir:
„1. mgr. 22. gr. laganna orðast svo: Í samgönguáætlun skal ákveða fjárveitingu vegna kostnaðar við ferjur sem þjónusta þjóðferjuleiðir til flutnings á fólki og bifreiðum. Einnig er heimilt að ákveða fjárveitingu til greiðslu hluta kostnaðar við ferjur sem eru mikilvægar fyrir ferðaþjónustu.“
Í 3. gr. er mælt fyrir um að lög þessi öðlist þegar gildi.
Í greinargerðinni segir að þetta sé í sjötta sinn sem þetta frumvarp er lagt fram. Ég lagði frumvarpið fram alla þá þingvetur sem ég var hér á þingi 2017–2021 og síðan aftur á síðasta þingi. Þetta er því í sjötta sinn sem það er lagt fram. Á 150. og 151. þingi og síðan aftur á 156. þingi var málinu vísað til umhverfis- og samgöngunefndar sem sendi málið til umsagnar. Umsagnir sem bárust á öllum þessum þingum voru almennt jákvæðar. Það er nú lagt fram að nýju óbreytt.
Frú forseti. Árum saman hafa samgöngumál á leiðinni til Vestmannaeyja verið til umræðu. Vestmannaeyjar hafa mikla sérstöðu í samgöngulegu tilliti og er það mat flutningsmanna að það sé hlutverk hins opinbera að tryggja þangað góðar og greiðar samgöngur á sanngjörnu verði með nákvæmlega sama hætti og hið opinbera stendur straum af rekstri sameiginlegs vegakerfis, hafna og flugvalla. Leysa þarf þann samgönguvanda sem snýr að Vestmannaeyjum og öðrum byggðum eyjum við landið. Þessar eyjar sem búseta er á árið um kring eru um þessar mundir fjórar talsins: Heimaey í Vestmannaeyjum, Grímsey úti fyrir Eyjafirði, Flatey á Breiðafirði og Hrísey á Eyjafirði. Markmið frumvarpsins er að ákveðnar ferjuleiðir falli undir skilgreiningu vegalaga á þjóðvegum vegna sérstöðu sinnar. Lagt er til að þjóðferjuleiðum verði bætt við skilgreiningu vegalaga á þjóðvegum. Undir þessa nýju skilgreiningu falla þá ferjuleiðir sem tengja byggðar eyjar við grunnvegakerfi landsins.
Forsaga málsins er sú að í áliti umboðsmanns Alþingis, í máli nr. 4904/2007, fjallaði umboðsmaður um kvörtun yfir gjaldtöku vegna afnota af ferjunni Herjólfi, sem sigldi á þeim tíma milli Vestmannaeyja og Þorlákshafnar og hækkun Eimskipafélags á gjaldskrá ferjunnar í ársbyrjun 2007. Var því m.a. haldið fram að Herjólfur teldist þjóðvegur í skilningi vegalaga. Umboðsmaður komst m.a. að þeirri niðurstöðu að ferjur yrðu ekki skilgreindar sem þjóðvegir, hvorki samkvæmt gildandi vegalögum né eldri vegalögum. Þá yrði ekki ráðið, frú forseti, af ákvæðum vegalaga eða eldri vegalögum að Alþingi hefði litið svo á að ríkinu væri skylt að standa að rekstri á ferjum með sama hætti og uppbyggingu og viðhaldi þjóðvega.
Frú forseti. Þetta er grundvallaratriði hvað varðar forsendur þess að ég lagði þetta frumvarp fram, þ.e. að þarna kemur það í ljós, samkvæmt umboðsmanni Alþingis, að ríkinu er hreinlega ekki skylt að standa í rekstri á ferjum eða halda úti slíkum ferjusiglingum með sama hætti og að um þjóðvegi sé að ræða. Eftir þessu hefur verið kallað allar götur síðan, frá 2007, að öllum þessum leiðum, sem eru auðvitað þjóðvegur fyrir þessar eyjar, yrði haldið opnum á svipuðum forsendum og að um þjóðveg væri að ræða.
Umboðsmaður tók fram að Herjólfur gegndi mikilvægu hlutverki í samgöngum milli Vestmannaeyja og annarra hluta landsins og hefði hlutverk sem væri að nokkru marki eðlislíkt því hlutverki sem vegir hefðu almennt í samgöngum hér á landi. Þrátt fyrir það var það álit umboðsmanns að það atriði eitt og sér leiddi ekki til þess, að virtum ákvæðum vegalaga, að litið yrði á ferjuna sem þjóðveg milli Vestmannaeyja og lands í skilningi vegalaga.
Frú forseti. Í ljósi niðurstöðu umboðsmanns er það mat flutningsmanna að mikilvægt sé að gera nauðsynlegar breytingar á vegalögum og fella ákveðnar ferjuleiðir undir skilgreininguna á þjóðvegum samkvæmt vegalögum. Í umsögn Vegagerðarinnar, sem barst við meðferð málsins á 149. löggjafarþingi, kom fram að stæði vilji löggjafans til að breyta í grundvallaratriðum núverandi fyrirkomulagi við rekstur ferja sé það mat stofnunarinnar að því markmiði yrði betur náð með breyttum áherslum í samgönguáætlun, breytingu á lögum um samgönguáætlun eða með nýrri heildstæðri löggjöf um aðkomu ríkisins að almenningssamgöngum almennt eða rekstri ferja. Flutningsmenn árétta að verði frumvarpið samþykkt ber innviðaráðherra að taka tillit til þeirra breyttu áherslna í samgöngum sem frumvarp þetta hefur í för með sér við gerð samgönguáætlunar.
Árið 2017 var unnin ítarleg þjónustugreining fyrir Vestmannaeyjabæ og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti af Rannsóknamiðstöð Háskólans á Akureyri. Þar kemur fram að krafa íbúa um hreyfanleika sé að aukast og fólk vilji geta komist á milli lands og Eyja með sem minnstum fyrirvara og að tíðni ferða sé sem mest. Töluvert er um að fólk fari upp á meginlandið til að sækja sér þjónustu, vinnu og afþreyingu. Auk þess treysta fjölmörg fyrirtæki á flutninga milli lands og Eyja, t.d. hvað varðar flutning á hráefni fyrir fiskvinnslu og fiskafurðum á markað. Hér má einnig minnast á að nú rís eitt stærsta og öflugasta landeldisfyrirtæki landsins í Eyjum sem kallar vafalítið á stóraukna, öruggari og skjótari flutningsgetu til og frá Vestmannaeyjum. Fyrir alla þessa fjölmörgu aðila er mikilvægt að engar tafir verði á flutningum. Einnig kemur fram að tryggar ferjusiglingar eru mikilvægar fyrir aðila í ferðaþjónustu.
Frú forseti. Gera má ráð fyrir að þessi sjónarmið gildi jafnt um íbúa annarra eyja í kringum landið. Í kafla 4.1 í greiningu Rannsóknamiðstöðvar Háskólans á Akureyri, sem ég nefndi hér áðan, er fjallað um „þjóðveg á milli lands og Eyja“ og þar er m.a. lagt til að Vegagerðin búi til sérstakan þjónustuflokk verði ferjuleiðir skilgreindar sem þjóðvegur.
Íbúar á eyjum við landið eiga sjálfsagða kröfu til þess að öruggar samgöngur til og frá heimili séu tryggðar af ríkisvaldinu með því að ríkið standi að rekstri á ferjum á skilgreindum þjóðferjuleiðum í vegalögum. Tíðni þeirra samgangna og þjónustustig verði skilgreint eins og ríkisvaldið gerir með aðrar samgöngur um vegi í þjóðvegakerfi landsins. Þannig verði lagðar þær skyldur á ríkisvaldið að halda opnum öllum skilgreindum þjóðferjuleiðum í landinu.
Ég er hér með nokkrar umsagnir, frú forseti, sem ég ætla að lesa upp úr; þær bárust á síðasta þingi þegar þetta frumvarp var síðast til meðferðar í umhverfis- og samgöngunefnd. Ég ætla að lesa aðeins upp úr umsögn Vestmannaeyjabæjar. Þar tekur bæjarráð Vestmannaeyja undir það með flutningsmönnum frumvarpsins að mikilvægt sé að gera nauðsynlegar breytingar á vegalögum til að taka af öll tvímæli um að ákveðnar ferjuleiðir falli undir skilgreininguna á þjóðvegum samkvæmt vegalögum. Í umsögninni segir:
„Í ljósi sérstöðu og landlegu Vestmannaeyja er það mat bæjarráðs að mikilvægt sé að þjóðferjuleiðir verði skilgreindar sem hluti af grunnkerfi samgangna og undir þá skilgreiningu falli ferjuleiðir sem tengja byggðar eyjar við grunnvegakerfi landsins, eins og lagt er til í 1. gr. frumvarpsins. Jafnframt tekur bæjarráð undir þá tillögu sem lögð er fram í 2. gr. frumvarpsins um að í samgönguáætlun skuli ákveða fjárveitingu vegna kostnaðar við ferjur sem þjónusta þjóðferjuleiðir til flutnings á fólki og bifreiðum.“
Í umsögn Akureyrarbæjar frá því í mars 2025 segir, með leyfi forseta:
„Akureyrarbær lýsir fullum stuðningi við frumvarp um breytingu á vegalögum. Það er nauðsynlegt að skilgreina þjóðferjuleiðir eins og fram kemur í frumvarpinu, þ.e. sem hluta grunnkerfis samgangna, leiðir sem koma í stað vegasambands um stofnveg og tengja byggðir landsins sem umluktar eru sjó við grunnkerfi samgangna á meginlandinu. Dæmi um þetta eru Grímsey, Hrísey og Flatey á Breiðafirði og í raun Vestmannaeyjar þar sem áætlunarflug þangað hefur verið stopult. Það er í raun óskiljanlegt að ferjuleiðir hafi ekki verið skilgreindar sérstaklega í lögum sem þjóðvegur og þetta frumvarp því góð breyting sem kemur íbúum og sveitarfélögum þessara eyja til góða.“
Einnig er hér umsögn frá Samtökum sveitarfélaga og atvinnuþróunar á Norðurlandi eystra. Með leyfi forseta ætla ég að lesa lítillega upp úr henni:
„Stjórn Sambands sveitarfélaga á Norðurlandi eystra fagnar framlagningu frumvarps til vegalaga sem kveður á um skilgreiningu og viðurkenningu þjóðferjuleiða sem hluta af þjóðvegakerfi landsins. Þetta er mikilvægt skref til að tryggja jafnræði íbúa á eyjum landsins við aðgengi að samgöngum og þjónustu.
Eyjarnar Hrísey og Grímsey eru óaðskiljanlegur hluti af samfélagi Norðurlands eystra. Tryggar og skilvirkar samgöngur til og frá þessum eyjum eru grundvallaratriði fyrir daglegt líf íbúa, atvinnustarfsemi og ferðaþjónustu. Viðurkenning ferjuleiða til Hríseyjar og Grímseyjar sem þjóðferjuleiða mun styrkja innviði eyjanna og stuðla að eflingu byggðar.“
Svo eru þeir með nokkrar ábendingar sem snerta kannski ekki orðalag í frumvarpinu en þar sem þeir renna stoðum undir skoðun sína og leggja því til og hvetja Alþingi til að samþykkja frumvarpið.
Að síðustu er hér umsögn Sambands sveitarfélaga á Austurlandi frá því í mars 2025. Þar er ábending sem ég ætla aðeins að fara ofan í á eftir. Í umsögninni segir, með leyfi forseta:
„Samband sveitarfélaga á Austurlandi þakkar fyrir tækifærið til að veita umsögn um breytingu á vegalögum. Sambandið tekur undir mikilvægi þess að allir landsmenn hafi aðgengi að heilsárssamgöngum og gott aðgengi að þjóðvegakerfi landsins.
Sambandið vekur í þessu sambandi sérstaka athygli á stöðu þeirra byggðalaga sem ekki eru umlukin sjó heldur er för landleiðina skert hluta úr ári þar sem vetrarþjónustu er ekki sinnt. Á Austurlandi háttar þannig til að engin vetrarþjónusta er til Mjóafjarðar yfir Mjóafjarðarheiði og þurfa íbúar því yfir veturinn að treysta á þjónustu ferju sem siglir á milli Mjóafjarðar og Neskaupstaðar.“
Þeir greina svo frá því í umsögn sinni að það sé hugsanlegt að það frumvarp sem við ræðum hér útiloki einhvers konar styrk ríkisins til ferjusiglinga sem ekki eru þá til Eyja heldur til byggða þar sem samgöngur eru skertar yfir háveturinn.
Þetta er auðvitað eitthvað sem ég tel að umhverfis- og samgöngunefnd skoði sérstaklega í sinni vinnu, hvort það þurfi að breyta orðalagi í 2. gr. frumvarpsins og taka þar inn þennan möguleika. En auðvitað er það þannig, frú forseti, að síbreytileiki samgangna í landinu er slíkur að byggðarlag sem kannski er illa í sveit sett samgöngulega séð er það kannski ekki nokkrum árum seinna, en vissulega þarf að taka tillit til þess að íbúar Mjóafjarðar og hugsanlega annarra byggða sem eru ekki á eyju hafi líka þann kost að nota ferjur til að komast á milli staða. Að sjálfsögðu er frumvarpinu alls ekki stefnt gegn slíkum möguleikum og ég lýsi yfir fullum vilja til að skoða einhvers konar lagfæringar til að koma á móts við þetta sjónarmið.
Að þessu sögðu legg ég til að eftir umræðu um þetta mál verði því vísað til umhverfis- og samgöngunefndar og hljóti þar vandaða og góða meðferð. Ég tel, frú forseti, eftir því sem ég hef heyrt öll þau átta ár síðan ég lagði þetta fyrst fram, að það sé ekki nokkur maður, ekki í Suðurkjördæmi og ekki út um landið, sem geti haldið því fram að þetta frumvarp eigi ekki að ganga í gegn, og að það sé bara til bóta. Reyndar hafa menn í opinbera geiranum verið örlítið hræddir um að þetta muni valda auknum kostnaði, og það má vel vera til langs tíma. En er það ekki krafa íbúa, miðað við það sem umboðsmaður Alþingis segir, í Hrísey, í Grímsey, í Flatey og í Vestmannaeyjum, að ríkinu sé skylt að halda úti samgöngum til þessara eyja, sem ekki er í dag, og skilgreini síðan, og það er auðvitað frjálst, frú forseti, tíðnina og opnunina alveg eins og á við um þjóðvegi? Vegurinn á milli Selfoss og Reykjavíkur mun líklega oftar vera mokaður að vetri til en vegur til Hólmavíkur eða fáfarnari vegir. Það er bara skilgreiningaratriði hversu oft á að sigla til tiltekinna eyja miðað við íbúafjölda og þörf, atvinnustarfsemi og fleira; það er síðan bara skilgreiningaratriði í samgönguáætlun og hér í þinginu. Það er ekki verið að leggja beinar skyldur á ríkið nema að þetta eigi að vera svona og að þetta sé þjóðvegur þess fólks sem býr á þessum eyjum.
