staða verkfræði-, stærðfræði-, raunvísinda- og náttúruvísindanáms á háskólastigi.
Hæstv. forseti. Í desember 2023 samþykkti Alþingi þingsályktunartillögu frá þáverandi hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, um stefnumótandi aðgerðir til eflingar þekkingarsamfélags á Íslandi til ársins 2025. Meðal aðgerða var átak í STEAM-kennsluaðferðum og í greinargerð með tillögunni segir, með leyfi forseta:
„Styrkja þarf þverfaglega samvinnu allra námsgreina til að byggja upp hæfni nemenda til að mæta helstu úrlausnarefnum samtímans og auka þekkingu til framtíðar. Hraðar breytingar í samfélaginu kalla á breyttar áherslur í menntakerfinu. Til að mæta vaxandi eftirspurn eftir tækniþekkingu, þeim breytingum sem eru að verða á vinnumarkaði og auka samkeppnishæfni háskólanna þarf að fjölga nemendum í vísindum, tækni, verkfræði og stærðfræði, öðru nafni STEM-greinum. Í nýrri skýrslu OECD (2023) er bent á að grunnurinn að stafrænni og grænni umbreytingu hagkerfisins sé færni í tæknigreinum, en vinnuafl með þá færni sé af skornum skammti. Hlutfall útskrifaðra úr grunnnámi í STEM-greinum er um 25% en hlutfallið lækkar á meistara- og doktorsstigi og því þarf að líta til þess að fjölga nemum á efstu stigum, t.d. með því að bjóða upp á sameiginlegar prófgráður með erlendum háskólum og fjölga alþjóðlegum nemendum við íslenska háskóla í þessum greinum.“
Í fjármálaáætlunum 2024–2028 og 2025–2029 var þessu svo fylgt eftir þar sem kveðið var á um að áhersla skyldi lögð á að fjölga nemendum í hinum svokölluðu STEM-greinum til að búa íslenskt samfélag undir aukna tæknivæðingu og auka samkeppnishæfni með því að hlúa að skapandi hugsun, þekkingu og vísindum. Staðan er aftur á móti sú, frú forseti, að nemendum í STEM-greinum, þ.e. í náttúru- og raunvísindum, tækni, verkfræði og stærðfræði, hefur þrátt fyrir þessi fögru fyrirheit farið fækkandi frá því að þingsályktunartillagan var samþykkt. Samkvæmt tölum frá ráðuneyti háskólamála voru innritaðir nemendur í STEM-greinum rúmlega 5.000 haustið 2023 en eru 4.700 haustið 2025. Innrituðum nemendum hefur því fækkað um 300 á þeim tveimur árum sem hafa liðið frá því að þingið ályktaði um að efla skyldi þessar greinar. Ég þykist vita að núverandi hæstv. menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra, Logi Einarsson, ætli sér að leggja áfram áherslu á eflingu STEM-greina og kemur það meira að segja sérstaklega fram í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2026. Þar segir, með leyfi forseta, að unnið verði að „fjölgun nemenda á sviðum með mönnunarþörf, s.s. innan heilbrigðis- og STEM-greina.“
Það sem ég væri til í að vita og er tilefni þessarar sérstöku umræðu er hvort og þá hvernig hæstv. ráðherra hyggist bregðast við þessari fækkun til að mæta þeim markmiðum sem tilgreind eru í fjárlögum. Meðal þeirra aðgerða sem gripið var til í tíð síðustu ríkisstjórnar var að veita sérstaklega 250 milljónir til verkfræði- og náttúruvísindasviðs HÍ til að fjölga nemendum við sviðið. Þessi upphæð dreifðist yfir árin 2024, 2025 og 2026 og hefur að ég best veit nýst mjög vel, m.a. með því að fjölga dæmatímakennurum og bæta móttöku nema á fyrsta ári sem hefur minnkað brottfall. Hyggst ráðherra halda þessum stuðningi áfram og jafnvel útvíkka til annarra háskóla þar sem kenndar eru STEM-greinar?
Svo vil ég fá að minnast á 27. gr. laga um Menntasjóð námsmanna, en þar stendur, með leyfi forseta:
„Ráðherra er heimilt með auglýsingu að ákveða sérstaka tímabundna ívilnun við endurgreiðslu námslána vegna tiltekinna námsgreina.
Skilyrði fyrir ívilnunum skv. 1. mgr. eru að:
1. upplýsingar liggi fyrir um viðvarandi skort í starfsstétt eða að skortur sé fyrirsjáanlegur,
2. fyrir liggi skýrsla unnin af stjórnvöldum í samráði við hlutaðeigandi atvinnurekendur um mikilvægi þess að bregðast við aðstæðum skv. 1. tölul.“
Ég vil því nýta tækifærið og skora á ráðherra að skoða það af fullri alvöru að beita þessari lagagrein til að fjölga nemendum í STEM-greinum á Íslandi og snúa við þessari þróun þar sem nemendum fer í dag fækkandi.
Síðan er ekki hægt að fjalla um STEM-greinar á háskólastigi án þess að minnast á þau skólastig sem á undan koma, þ.e. grunn- og framhaldsskólastigið. Í gær birtist frétt á RÚV þar sem rætt var við Önnu Helgu Jónsdóttur, prófessor í tölfræði, sem er þátttakandi í svonefndum SamSTEM-hóp sem hefur unnið að því að kortleggja stöðuna í raun- og náttúrufræðigreinum í framhaldsskólum. Í fréttinni kemur fram að lítið sem ekkert samræmi sé á milli náttúrufræðibrauta í framhaldsskólum og að sumar af þessum brautum séu einfaldlega langt frá því að innihalda nægilegan fjölda eininga svo nemendur séu búnir undir háskólanám í þessum greinum. Þessi kortlagning SamSTEM-hópsins skilaði sér í plaggi með 12 áskorunum og tillögum sem kennarar á framhaldsskóla- og háskólastigi unnu saman. Það væri gott ef hæstv. ráðherra gæti komið inn á það hvort eitthvert samtal hafi átt sér stað um þessar áskoranir milli hans og hæstv. mennta- og barnamálaráðherra, sem er jú ráðherra framhaldsskólastigsins.
Virðulegur forseti. Ég hef í þessari ræðu lagt mesta áherslu á stöðu háskólanáms í STEM-greinum, en það að fjölga nemendum í þessum greinum er ekki eina leiðin til að fjölga STEM-menntuðu fólki á vinnumarkaðnum en hlutfall þess er mun lægra á íslenskum vinnumarkaði en hjá okkar nágrannaþjóðum samkvæmt tölum frá OECD. Við ættum að mínu mati að auðvelda erlendum sérfræðingum jafnframt að setjast hér að og vinna og mín síðasta spurning til hæstv. ráðherra er því hvort hann hafi hug á að leita annarra leiða til að fjölga STEM-menntuðu fólki hér á landi, svo sem með hvötum fyrir erlent fólk til að setjast að hér.
