eftirlit með skráðum trúfélögum.
Frú forseti. Aldrei myndi ég gera grín að hv. þingmanni fyrir að horfa á Sopranos. [Hlátur í þingsal.] Við vitum að þar er um verulegt gæðastöff að ræða og ég sem áhugamanneskja um skipulagða brotastarfsemi hef verið hrifin. Hv. þingmaður spyr hvernig raunverulegu eftirliti sé háttað og við vitum það öll, eins og hv. þingmaður nefnir, að grunnstefið er rammað inn með ákvæðum um trúfrelsi. Það breytir því ekki að frelsinu fylgir ábyrgð. Samkvæmt lögum um skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög, nr. 108/1999, þá fer sýslumaður með eftirlit með skráðum trúfélögum og lífsskoðunarfélögum sem hafa fengið skráningu samkvæmt þessum sömu lögum. Það er svo að í fyrra, í júní 2024, var samþykkt frumvarp á Alþingi þar sem skerpt er á þessum eftirlitsheimildum sýslumanns. Þessi lagabreyting tók gildi 1. janúar þannig að það er kannski ekki komin nein óskapleg reynsla þar á. Ég vil engu að síður geta þess í hverju þessi lagabreyting felst.
Sýslumaður á Vestfjörðum hefur sinnt þessu verkefni en sýslumaður annast samkvæmt lögunum skráningu trúfélaga og lífsskoðunarfélaga. Þegar félag sækir um skráningu á grundvelli laganna eru gerðar kröfur um að fyrir liggi ákveðnar upplýsingar. Ef um er að ræða trúfélag þarf m.a. að leggja fram upplýsingar um trúarkenningar félagsins, hvernig starfi félags sé háttað, upplýsingar um stjórn og forstöðumann. Þetta er ákveðinn grunnur og kjarni. Á meðal skilyrða fyrir skráningu trúfélags er að tilgangur félagsins stríði ekki gegn lögum, ekki gegn góðu siðferði og ekki gegn allsherjarreglu. Áður en sýslumaður tekur ákvörðun um skráningu þá skal hann leita álits nefndar sem skipuð er af dómsmálaráðherra eftir tilnefningum frá háskólasamfélaginu sem leggur mat á það, með sýslumanni, hvort félag uppfylli öll skilyrði laganna fyrir skráningu. Þar á meðal er þetta skilyrði sem ég nefni sem ég held að gangi í takt við þær áhyggjur sem ég skynja hjá hv. þingmanni; skilyrði um að tilgangur félagsins stríði ekki gegn lögum, góðu siðferði eða allsherjarreglu.
Þessi nefnd er skipuð fjórum einstaklingum sem hver er með sérfræðiþekkingu á sínu tiltekna sviði. Sýslumanni ber að fylgja því eftir að skilyrði skráningar séu uppfyllt og að fyrir lok marsmánaðar á hverju ári ber skráðum trúfélögum að skila skýrslu um starfsemi sína á liðnu ári. Þar á líka að gera grein fyrir þeim breytingum sem hafa orðið á atriðum sem upplýsingar á að veita um í skráningu og þá sérstaklega að gera grein fyrir breytingum á starfsemi og skipulagi félags og breytingum í stjórn félags. Sýslumaður yfirfer þessar innsendu skýrslur og ef tilefni til gerir hann athugasemdir. Samkvæmt lögum þá skal sýslumaður veita félagi skriflega viðvörun með ákveðnum fresti til úrbóta ef skilyrðin þykja ekki lengur vera fyrir hendi eða trúfélag vanrækir skyldur sínar samkvæmt lögunum. Ef ekki er bætt úr þá getur sýslumaður ákveðið að fella skráningu trúfélags úr gildi. Það eru heimildir til þess til staðar í lögunum. Sýslumanni er heimilt á hverjum tíma kalla að eigin frumkvæði sérstaklega eftir gögnum. Hann hefur líka heimildir til þess, ef trúfélag eða lífsskoðunarfélag vanrækir skyldur, að leggja stjórnvaldssekt á félagið.
Eins og ég segi er ekki mikil reynsla komin á þetta fyrirkomulag en þetta rammar inn grunnskilyrðin sem þarna eru undir; það eru skilyrði fyrir skráningu, það er eftirlit og það eru heimildir til að beita sektum.
Samkvæmt upplýsingum frá þeim sýslumönnum sem hafa sinnt umræddu eftirliti hefur sýslumaður í tvígang fellt skráningu trúfélags úr gildi skv. 6. gr. laga um skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög. Þá hafa skilyrði um skráningu félaganna ekki verið lengur fyrir hendi eða félagið hefur vanrækt skyldur sínar samkvæmt lögunum. Í minni seinni ræðu mun ég fjalla ítarlegar um þetta en þetta er grunnregluverkið sem gildir í þessum efnum.
