brottfararstöð.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um brottfararstöð. Frumvarpið er unnið að norskri fyrirmynd og leggur í stuttu máli til að hér á landi verði, líkt og í öllum nágrannaríkjum okkar, komið á fót ákveðnu úrræði sem þjónar tilgangi í því samhengi að framfylgja endanlegum ákvörðunum íslenskra stjórnvalda í málum þeirra sem hér hafa sótt um alþjóðlega vernd og fengið synjun. Með frumvarpinu er innleidd að fullu brottvísunartilskipun Evrópusambandsins.

Mig langar í fyrstu til að nefna, af því að mér finnst það skipta máli, hvert samhengi hlutanna hér er. Þar finnst mér fyrsti punktur vera sú staðreynd að Ísland er eina Schengen-ríkið sem ekki hefur uppfyllt skuldbindingar sínar um að eiga þetta úrræði. Frá því að brottvísunartilskipunin öðlaðist gildi árið 2010, sem er nú kannski ekki alveg í fyrra, þá hefur Ísland verið bundið af henni á grundvelli Schengen-samstarfsins. Schengen-samstarfið er okkur afar mikilvægt og það á að vera sjálfstætt markmið okkar í mínum huga að uppfylla skuldbindingar okkar sem því fylgja. Þannig að með þessu frumvarpi er verið að bregðast við því, mæta þessum skuldbindingum, en það er líka verið að bregðast við ítrekuðum athugasemdum úttektarnefndar Schengen. Fyrsta athugasemdin kom árið 2017 og síðar einnig 2022. Eins og ég segi, það er í mínum huga mikilvægt og sjálfstætt markmið að Ísland sem aðildarríki Schengen-samstarfsins uppfylli skuldbindingar sínar, sýni samstarfsvilja í verki og njóti þannig trausts annarra aðildarríkja sem hafa það sameiginlega markmið að stuðla að öflugum ytri landamærum og öruggu innra svæði. Þetta finnst mér vera fyrsti punkturinn þegar við ræðum samhengi þessa frumvarps.

Annar punkturinn finnst mér vera: Hver er framkvæmdin á Íslandi í dag? Hvernig tökum við á málum þeirra einstaklinga sem hafa sótt hér um alþjóðlega vernd, sem hafa fengið synjun, hafa kært sig í gegnum kerfið og fengið endanlegt svar og fengið synjun, sem hafa sýnt það í verki eða sagt það með orðum sínum að þau ætli ekki að virða vilja íslenskra stjórnvalda? Hvaða úrræði hafa íslensk stjórnvöld undir höndum í dag og hvernig er íslensk framkvæmd í dag? Hún er sú, eins og við höfum rætt áður í þessum sal, að fangaklefar eru nýttir til þess að vista fólk sem hefur sótt um alþjóðlega vernd en hefur ekki unnið sér neitt til saka. Þessi framkvæmd er langtum harðneskjulegri en það sem hér er verið að leggja til.

Þetta tvennt finnst mér skipta máli og ramma inn umræðuna að mínu viti. Frumvarpið er að norskri fyrirmynd. Norðmenn eiga þetta úrræði, Svíar eiga þetta úrræði, Finnar eiga þetta úrræði. Nú er ég búin að gleyma hinum Norðurlöndunum, Danmörk (Gripið fram í: Færeyjar, Álandseyjar. )— já, „allihopa“. Eins og ég segi, Ísland er eina Schengen-ríkið sem ekki á þetta úrræði. Hugsunin er sú og það hríslast í gegnum frumvarpið allt sem rauður þráður, að þetta úrræði er notað í aðdraganda þess að flytja á manneskju úr landi og einkum og sér í lagi í þeim tilvikum þegar viðkomandi sýnir ekki samstarfsvilja, sýnir ekki samstarfsvilja við að yfirgefa landið og það er talin hætta á því að hann láti sig hverfa. Algeng dæmi og algengur upptaktur í því að við erum komin í svona ráðstafanir, sem eru íþyngjandi, það má líka bara segja það alveg eins og það er. Þær eru íþyngjandi en þetta á við ef einstaklingur hefur fengið höfnun á tveimur stjórnsýslustigum, fyrst hjá Útlendingastofnun, svo aftur hjá kærunefnd, og í kjölfarið fengið einhvern umhugsunartíma eða umþóttunartíma og verið boðið samstarf við heimferða- og fylgdardeild ríkislögreglustjóra en neitað öllu samstarfi um að yfirgefa landið. Brottfararstöð verður aðeins notað sem algjört lokaúrræði, síðasta úrræði þegar fullnægjandi mat hefur verið lagt á það að önnur og vægari úrræði munu ekki duga til. Það er mjög skýrt í þessu frumvarpi þannig að það er alls ekki svo að þarna eigi að þurfa að fara inn mikill fjöldi fólks. Fólk hefur í sjálfu sér sjálfdæmi um það.

Ég er búin að nefna hér hver framkvæmdin er í dag og ég er búin að nefna hér að Ísland sé eina Schengen-ríkið sem ekki hefur uppfyllt sínar skuldbindingar. Mér finnst líka skipta máli að nefna að á síðustu árum hafa um 180 einstaklingar hér á landi látið sig hverfa eða komið í veg fyrir fylgd úr landi með öðrum hætti. Það er ekki vitað um stóran hluta þessara einstaklinga, þ.e. við vitum ekki hvort þeir eru hér á landi eða komnir til meginlandsins og eru í einhverju öðru Schengen-ríki. Það verður að segjast eins og er að þetta er stef og vandamál sem við heyrum frá öðrum löndum líka, að sumir einstaklingar sýna enga samvinnu við yfirvöld um brottför auk þess sem einstaklingar láta sig hverfa af því þeir sætta sig ekki við ákvörðun stjórnvalda um að þeim beri að yfirgefa landið. Það sýnir auðvitað þörfina á því að hafa úrræði sem þetta til staðar. Eins og ég segi, það er sjálfstætt markmið mitt að þessu úrræði þurfi ekki að beita og verði ekki beitt nema í þeim tilvikum sem það er algerlega nauðsynlegt.

Það má benda á fleiri atriði. Á árunum 2022 til dagsins í dag hefur heimferða- og fylgdardeild ríkislögreglustjóra séð um brottfarir tæplega 600 einstaklinga, 592 nánar tiltekið. Af þeim eru karlmenn í miklum meiri hluta, 70% þeirra sem hefur verið fylgt úr landi og af þessum 592 einstaklingum er um helmingur á aldrinum 18–34 ára. Þetta sýnir mengið sem þarna er undir að langsamlega stærstum hluta.

Hvað varðar önnur atriði í þessu frumvarpi þá ætla ég nú kannski ekki að þræða mig í gegnum það grein fyrir grein, heldur fara yfir breiðu strokurnar hér þegar umræðan er að hefjast. Hér eru ákveðin tækifæri til samlegðaráhrifa og hagræðingar með öðrum úrræðum sem þá þegar eru fyrir hendi í kerfinu. Ég nefni í því samhengi rekstur neyðarskýlis Rauða krossins sem er fyrir þá útlendinga sem hafa hafnað samvinnu við yfirvöld og misst þjónustu í kjölfarið. Við eigum þetta úrræði fyrir þann hóp sem ella væri á götunni, brottfararstöð ætti þá að draga úr þörf á því að reka skýli sem þetta. Það má líka nefna rekstur búsetuúrræðis ríkislögreglustjóra í Hafnarfirði þar sem útlendingar eru í samstarfi við yfirvöld um brottflutning þar sem þeir dveljast meðan að flutningur úr landi er undirbúinn. Þar eru líka möguleikar til samnýtingar ákveðinnar þjónustu þó að úrræðin og lagaheimildirnar að baki þessum úrræðum séu ekki hin sömu og raunar eðlisólík. Það er líka gert ráð fyrir samlegðaráhrifum með móttökumiðstöð en gert er ráð fyrir að hún verði rekin á svipuðu svæði og brottfararstöð og starfsemi hennar verði hætt í húsnæði Domus Medica. Það er alveg ljóst í mínum huga að breytt framkvæmd verður jákvætt skref. Hún verður framfaraskref. Úrræðin verða betri, þjónustan verður betri, skilvirkni í málaflokknum verður betri og meðferð fjármuna verður betri.

Áður en ég fer yfir helstu efnisreglur frumvarpsins vil ég leggja áherslu á eitt. Það er sá þáttur málsins sem lýtur að vistun fjölskyldna og barna. Þar vil ég benda á norrænan samanburð af því við gerum það nú mikið hér inni í þessum þingsal að líta til þess hvað nágrannaríki okkar eru að gera. Alls staðar annars staðar á Norðurlöndunum er framkvæmdin þannig að börn sem eru í fylgd með fjölskyldum sínum, með foreldrum sínum, eru áfram í umsjá foreldra sinna og vistuð með þeim í úrræðum sem þessum. Þetta þarf að hafa í huga þegar fólk, eðlilega, staldrar við þann punkt hvort það geti verið að börn eigi að vera í úrræði sem þessu, en þá þarf að hafa í huga: Hvað værum við að gera öðruvísi ef svo væri ekki? Þá værum við að aðskilja börn, í sumum tilvikum lítil börn sem ekki tala annað en sitt móðurmál, frá foreldrum sínum og það gerum við í dag. Aftur vil ég því leyfa mér að segja, jafnvel þó að ég viðurkenni það fúslega að þessi þáttur málsins er manni auðvitað erfiður, að þessi framkvæmd er mýkri og mildilegri en það sem við gerum í dag. Öll þessi framkvæmd, bæði lagalegu úrræðin sjálf, er miðuð að því að gera þetta með eins mildilegum hætti og tækast er unnt í þeim tilvikum þar sem foreldrar sem eiga að fara af landi brott, neita samvinnu og ætla sér ekki að gera það. En það er algjörlega skýrt hvað varðar fylgdarlaus börn að þau verða ekki þarna, þeim verður áfram komið fyrir í umsjá barnaverndaryfirvalda, það er fortakslaust bann við því, enda eiga sjónarmiðin ekki lengur við. Þetta eru ekki börn sem eru í skjóli og trausti foreldra sinna. Vitaskuld verður þeim betur borgið í umsjá barnaverndaryfirvalda. Ég vil þó nefna að samkvæmt brottvísunartilskipun ESB og á Norðurlöndum hefur ekki verið útilokað með öllu að vista fylgdarlaus börn í úrræðum sem þessum þannig að íslenska leiðin er að teknu tilliti til hagsmuna barna mildari en annars staðar.

Ég vil líka nefna að innan dómsmálaráðuneytisins stendur núna yfir vinna til fyllingar 37. gr. sem fjallar um hagsmuni barna, það stendur yfir vinna við að smíða reglugerð. Öll þjónusta við börn mun því taka mið af aðstæðum þeirra og þörfum og það verður sérþjálfað starfsfólk sem starfar með þeim. Börn munu eiga rétt á sérstökum vistarverum þar sem friðhelgi fjölskyldu þeirra verður virt og þau munu hafa aðgang að barnvænu og öruggu leik- og útivistarsvæði. Það er mér mikið kappsmál að í þeim tilvikum sem ég vona og ætla að trúa að verði alger jaðartilvik verði allt gert til þess að gera þetta með eins mildilegum hætti og unnt er gagnvart barninu. Ísland er að ganga lengra í skýrum lagatexta í að vernda börn þegar kemur að vistunartíma t.d. þarna, því að brottvísunartilskipun ESB segir ekki til um vistunartíma barna annað en að brottfararstöð eigi að vera síðasta úrræði og vistun þar í stysta mögulega tíma.

Reynslan, virðulegi forseti, hefur sýnt okkur að áskoranir hafa verið talsverðar varðandi flutning fjölskyldna í þeim tilvikum þegar samstarfsvilji er enginn. Það segja þau sem við þetta starfa. Oft hefur það gerst að rétt áður en kemur að flutningi er einhver úr fjölskyldunni ekki á staðnum og með því er framkvæmdin öll fallin um sig sjálfa. Eins og ég segi, almennt hefur verið talið að það sé ekki forsvaranlegt að skilja börn frá foreldrum sínum og því talið að það þjóni betur hagsmunum þeirra að þau fylgi þeim og verði vistuð með þeim í þeim tilvikum sem þessi ákvörðun er tekin. Í framkvæmd hafa komið upp tilvik þar sem eina haldbæra úrræði yfirvalda hefur verið að ráðstafa barni í tímabundið fóstur hjá barnaverndaryfirvöldum samhliða því að foreldri hefur þá verið úrskurðað í gæsluvarðhald. Mér finnst þessi leið sem hér er farin satt að segja betri.

Aðeins varðandi tímalengdir en samkvæmt frumvarpinu verða börn almennt ekki vistuð lengur en í allt að þrjá sólarhringa þarna með fjölskyldum sínum og aldrei lengur en níu sólarhringa. Brýn nauðsyn þarf að vera fyrir vistuninni og hún skal vera, eins og ég segi, síðasta úrræði sem beitt er. Sérstakt hagsmunamat þarf samkvæmt frumvarpinu að fara fram þegar ákvörðun er tekin um vistun barns þar sem tekið er mið af aldri og þroska og líkamlegri og andlegri heilsu barnsins. Það er líka gert ráð fyrir því samkvæmt frumvarpinu að barnavernd sé tilkynnt um börn sem verða þarna vistuð og það er að norskri fyrirmynd.

Ég vil líka nefna að Ísland hefur samþykkt svokallaða OPCAT-bókun sem tryggir eftirlit með réttindum þeirra sem eru frelsissviptir. Umboðsmaður Alþingis sér um þetta eftirlit og má heimsækja alla staði þar sem fólk er frelsissvipt og það sama mun eiga við um brottfararstöð. Ég ætla að leyfa mér að nefna hér þegar við tölum um hagsmuni barnsins að það er auðvitað þannig á Íslandi og í samhengi við vímuefnaúrræði og geðheilbrigðismál að börn eru stundum frelsissvipt þannig að það er ekki algjört nýmæli hér.

Virðulegi forseti. Í frumvarpinu má finna skýrar reglur um hvenær og að hvaða skilyrðum uppfylltum sé heimilt að vista útlendinga á brottfararstöð en mikilvægt er í mínum huga að íslensk stjórnvöld búi yfir fullnægjandi móttökuúrræði, í fyrsta lagi, og svo brottfararúrræði í öðru lagi og að búsetuúrræði fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd og málsmeðferðin okkar fari öll fram á mannúðlegan hátt og í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar. Móttökuúrræði tryggir að einstaklingar sem sækja hér um vernd fái þjónustu við komu til landsins og á sama tíma þurfum við að hafa úrræði á hinum endanum til að tryggja skilvirka framkvæmd brottflutninga. Það er þannig og ég hugsa að það fallist allir á það þegar þeir hugsa til þess, að það eitt að eiga þetta úrræði, því þetta er ákveðin þvingandi ráðstöfun, á að ýta við fólki um að virða niðurstöðu íslenskra stjórnvalda, en saman þegar við horfum á móttökuúrræði, svo brottfararstöð og þjónustuna þar í milli þá erum við komin með grunn að samfelldu kerfi við meðferð útlendingamála en svo er ekki í dag. Við værum þá komin með kerfi sem tekur á því allt frá því að fólk er hingað til landsins komið þar til endanleg niðurstaða í máli viðkomandi liggur fyrir.

Með það að sjónarmiði var líka ákveðið með frumvarpi þessu að innleiða svonefnda skimunarreglugerð en Ísland er skuldbundið til að innleiða hana á grundvelli Schengen-samstarfsins. Hér erum við komin út í öryggisþætti sem stuðla að markvissari landamæravörslu. Gerðin miðar að því að auka öryggi og tryggja skjótari og markvissari afgreiðslu mála með því að skima tiltekna ríkisborgara þriðju ríkja á ytri landamærum Schengen-svæðisins. Það er gert með auðkennis- og bakgrunnsathugunum. Það er gert með bráðabirgðamati á heilsu og með því að kanna sérstaklega hvort viðkomandi sé í viðkvæmri stöðu. Skimunin fer fram á móttökumiðstöð.

Það er fjallað í frumvarpinu um þær meginreglur sem gilda um vistun útlendinga í brottfararstöð og um réttindi þeirra og skyldur. Sú leið var farin að setja heildarlöggjöf um brottfararstöð og mæla síðan fyrir um skilyrði fyrir vistun þarna og vistunartíma í lögum um útlendinga þar sem kveðið er á um þvingunar- og rannsóknarúrræði. Við erum því hérna annars vegar með þessa heildarlöggjöf um brottfararstöðina en hins vegar fjöllum við um skilyrðin fyrir vistun og vistunartíma með breytingu á útlendingalögum.

Fyrsti kafli frumvarpsins rammar inn gildissvið laganna. Þar eru orðskýringar. Þar er fjallað um það hver beri ábyrgð á rekstrinum. Þar er fjallað um yfirstjórn og starfsfólk. Það er mælt fyrir um að það verði lögreglustjórinn á Suðurnesjum sem fer með rekstur brottfararstöðvar og það er lögreglustjórinn á Suðurnesjum sem ber ábyrgð á starfseminni. Það tryggir í mínum huga mikilvæga samlegð við landamæramál enda ber embætti lögreglustjórans á Suðurnesjum ábyrgð á landamæraeftirliti á Keflavíkurflugvelli. Flugvöllurinn er okkar stærsta landamærastöð og það leiðir af sjálfu sér að brottfararstöð verði staðsett á Suðurnesjum, enda er það líka þannig í löndunum í kringum okkur að úrræði sem þessi eru mjög gjarnan í námunda við flugvelli, alþjóðlega flugvelli. Það verður lögreglustjórinn á Suðurnesjum sem ræður starfsfólk til sín og þetta starfsfólk mun fá viðeigandi þjálfun til starfsins en áhersla er á að undirbúa það til að sinna fjölbreyttum hópi fólks sem þarna mun dvelja.

Í II. kafla frumvarpsins er síðan fjallað um vistun á stöðinni, þar á meðal um vistunina sjálfa, þær reglur sem gilda um upphaf vistunar, svo sem um aðkomu heilbrigðisstarfsfólks til að greina heilsufarslegar þarfir einstaklinga og þetta mat um það hvort þeir teljist í viðkvæmri stöðu. Þarna er fjallað um réttindi og skyldur vistmanna og lögð áhersla á að verða við þörfum ólíkra einstaklinga. Það er fjallað um það í II. kafla að þar er heimild til að vista einstaklinga annars staðar en akkúrat þarna sem neyðarúrræði til að mæta tímabundnu eða ófyrirséðu ástandi.

Virðulegi forseti. Í III. kafla er fjallað um valdbeitingarheimildir starfsfólks. Þarna eru reglur um líkamsleit og leit, reglur um aðskilnað og fleira. Það er gert ráð fyrir því að tiltekið starfsfólk hljóti viðeigandi þjálfun til að beita valdi í þeim tilvikum sem það telst nauðsynlegt. Að sjálfsögðu verður, og mér finnst ég nú varla eiga að þurfa að nefna það, aldrei gengið lengra en nauðsyn krefur og það er áréttað að það verður ekki heimilt að beita börn agaviðurlögum eða þessum valdbeitingarheimildum.

Í IV. kafla er fjallað um reglugerðarheimildir og gildistöku og það er lagt til að þessi lög taki gildi 1. mars 2026 og úrræði opni svo í júní 2026, þannig að þær ráðstafanir sem ég nefndi hér áðan í tengslum við skimun fara í dag að mestu leyti fram hér á landi til samræmis við útlendingalög. Í skimunarreglugerðinni er hins vegar gerð krafa um að þessar ráðstafanir taki einnig til ríkisborgara þriðju ríkja sem eru stöðvaðir í ólögmætri för yfir ytri landamæri og eru ekki að sækja um alþjóðlega vernd. Munurinn er þá sá að þeir eru ekki að sækja um alþjóðlega vernd.

Að lokum eru í frumvarpinu lagðar til nauðsynlegar breytingar á útlendingalögum til að mæla fyrir um m.a. skilyrði fyrir vistun á brottfararstöð, um vistun á tíma, um meðferð mála fyrir dómi, um sérreglur um börn og um bætur fyrir vistun að ósekju.

Forseti. Í nýjum ákvæðum útlendingalaga sem lögð eru til með frumvarpinu eru tiltekin skýr tilvik þar sem lögreglu er heimilt að vista útlendinga á brottfararstöð, t.d. þegar nauðsynlegt þykir að tryggja framkvæmd frávísunar eða brottvísunar eða þegar staðfesta þarf auðkenni viðkomandi. Þetta á líka við ef einstaklingurinn hefur t.d. ekki verið með ferðaskilríki, neitað samvinnu við yfirvöld eða þegar hætta er á að viðkomandi láti sig hverfa. Vistunartíminn er skýrt afmarkaður, ekki lengri en nauðsyn krefur og að jafnaði ekki lengur en fjórar vikur í senn. Hámarkstíminn er 12 vikur nema tafir séu vegna skorts á samvinnu eða gagnaöflunar. Vistun má aldrei standa lengur yfir en 18 mánuði. Hér má kannski teikna upp dæmi þar sem um er að ræða einstakling sem er skilríkjalaus og metinn þannig hættulegur að það þykir þörf á þessu. Mál sem tengjast vistun á brottfararstöð lúta almennt ströngum tímaskilyrðum og skulu afgreidd nokkuð hratt innan dómskerfisins. Lögregla þarf að bera ákvörðun um vistun undir héraðsdóm til staðfestingar eins fljótt og auðið er og aldrei síðar en þremur sólarhringum eftir birtingu ákvörðunar.

Ég hef núna farið yfir helstu efnisatriði frumvarpsins og vísa að öðru leyti til greinargerðar þess og athugasemda við einstök ákvæði. Mig langar í lokin til að nefna, af því að ég nefndi forsöguna og aðdraganda þess að við erum hingað komin með frumvarp um þetta, hver hin íslenska framkvæmd er í dag. Hún er ekki góð. Þar er ekki verið að skamma okkur fyrir einhver mjúkheit heldur þvert á móti fyrir það hvað íslensk framkvæmd er í dag harðneskjuleg. En það skiptir auðvitað máli fyrir ábyrg stjórnvöld sem ætla sér að hafa stjórn á útlendingamálum að geta sýnt það í verki að þegar íslensk stjórnvöld taka einhverjar ákvarðanir, og það á við í útlendingamálum eins og öllum öðrum málaflokkum, að þá þýðir hún eitthvað. Við erum að sýna það hér í verki að í þeim tilvikum þar sem samvinnu verður neitað þá höfum við úrræði til að fylgja þessum ákvörðunum eftir. Með öðrum orðum, við erum með úrræði eins og þessi sem einfaldlega að sýna fram á það að hvað varðar framkvæmd útlendingalaga, eins og allra annarra laga sem Alþingi setur og setjaeinhverjar skyldur á herðar fólks, þá ætlum við að vera í færi og við ætlum að vera í aðstöðu til að framfylgja þeim og við ætlum að sýna það að við ætlum ekki að ganga úr takti við það sem nágrannaríki okkar eru að gera.

Það er talað um það í stefnuyfirlýsingu nýrrar ríkisstjórnar að við ætlum að afnema íslenskar sérreglur og vinna út frá hugmyndafræði eða stefnu, framkvæmd og löggjöf sem Norðurlöndin hafa sett sér. Auðvitað er það samt þannig að löggjöfin er ekki alls staðar eins, hún er ekki alls staðar eins en í breiðu strokunum er hún það. Hér vantar mikið upp á í íslensku samhengi og þess vegna lít ég svo á að hér séum við í öllu heildarsamhengi hlutanna að taka gott, jákvætt og ábyrgt skref.