markaðssetningarlög.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til markaðssetningarlaga á þskj. 302, mál 234. Með frumvarpinu er lögð til heildarendurskoðun á lögum nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Jafnframt felur frumvarpið í sér að endurskoðuð eru lög nr. 62/2005, um Neytendastofu, og lög nr. 20/2020, um samvinnu stjórnvalda á Evrópska efnahagssvæðinu um neytendavernd.
Tillaga frumvarpsins er að ný heildstæð markaðssetningarlög leysi framangreind lög af hólmi. Frumvarp sama heitis var lagt fram á 154. löggjafarþingi vorið 2024 en náði ekki fram að ganga og er nú lagt fram að nýju með nokkrum breytingum. Má þar helst nefna að þeim ákvæðum frumvarpsins sem geta varðað refsingu hefur verið fækkað verulega þar sem sektarheimildir frumvarpsins eru til þess fallnar að tryggja fullnægjandi varnaðaráhrif. Um er að ræða umfangsmikla breytingu frá gildandi lögum, nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, þar sem brot gegn öllum ákvæðum gildandi laga geta varðað refsingu enda þótt nokkur ákvæði laganna séu matskennd.
Með frumvarpinu er einnig lagt til að innleiða hluta tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2019/2161 sem gjarnan er nefnd tilskipun um nútímavæðingu á sviði neytendamála. Tilskipunin felur í sér breytingar á fjórum eldri Evrópugerðum á sviði neytendaverndar sem allar hafa verið innleiddar í íslenskan rétt með gildandi markaðssetningarlögum.
Lög nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, eru fyrstu heildarlögin um óréttmæta viðskiptahætti og neytendavernd á Íslandi. Undirliggjandi markmið laganna er að efla virka samkeppni í viðskiptum og tryggja gott neytendaumhverfi. Lögin eru almenn lög sem taka til hvers kyns atvinnustarfsemi, svo sem framleiðslu, verslunar og þjónustu, án tillits til þess hvort hún er rekin af einstaklingum, félögum, opinberum aðilum eða öðrum. Lögin eru því mikilvæg rammalöggjöf fyrir atvinnurekendur og neytendur á Íslandi. Af þessu leiðir að mikilvægt er að þau séu til virkrar skoðunar á hverjum tíma og þannig úr garði gerð að þau tryggi almannahagsmuni og mæti þörfum atvinnulífsins og neytenda hverju sinni.
Breyttir viðskiptahættir, aukin netviðskipti og tækniþróun síðustu ára hafa gert atvinnurekendum kleift að markaðssetja sig með sífellt nýjum aðferðum. Þetta hefur m.a. valdið óvissu fyrir atvinnurekendur og neytendur um hvaða viðskiptahættir séu heimilir og hverjir ekki. Reynsla síðustu ára af gildandi markaðssetningarlögum hefur einnig leitt í ljós að lögin virka um margt brotakennd og óaðgengileg og talsvert er um skörun og tvíendurtekningu efnisreglna. Þá eru ákvæði laganna sem innleiða Evrópugerðir mörg hver ekki nógu skýr eða gegnsæ til að tryggja samræmda túlkun og beitingu þeirra á Evrópska efnahagssvæðinu auk þess sem skort hefur á samþættingu þeirra við önnur ákvæði laganna. Ákvæði um neytendavernd og viðskiptahætti hér á landi hafa ekki að öllu leyti fylgt réttarþróun annars staðar á Norðurlöndunum undanfarna áratugi. Markaðssetningarlög á hinum Norðurlöndunum hafa til að mynda verið uppfærð oftar með hliðsjón af framkvæmd og orðalag þeirra verið samræmt og fært til nútímahorfs. Ákvæði þeirra eru því að sumu leyti nákvæmari og aðgengilegri en gildandi íslensk lög.
Með frumvarpinu er sem áður segir lagt til að sett verði ný heildarlög á sviði markaðssetningar. Markmið frumvarpsins er í fyrsta lagi að ný markaðssetningarlög tryggi virka samkeppni í viðskiptum og góða neytendavernd sem taki mið af tækniþróun síðustu ára. Í öðru lagi að lögin séu einföld, skýr, aðgengileg og tæknihlutlaus og leggi ekki óþarfa byrðar á atvinnulífið. Í þriðja lagi að tryggja eins og kostur er að ákvæði laganna sem innleiða Evrópugerðir endurspegli aðeins þær EES-skuldbindingar sem við eiga og að gætt sé samræmis við orðalag þeirra. Er með frumvarpinu stutt við þær áherslur sem koma fram í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um að stuðla að öflugri neytendavernd, virkri samkeppni og hagstæðum rekstrarskilyrðum fyrirtækja og að auka skilvirkni og skýrleika í regluverki.
Herra forseti. Hér er um umfangsmikið frumvarp að ræða. Að því er efnisatriði frumvarpsins varðar þá vil ég vekja athygli á nokkrum af helstu breytingunum og nýmælunum sem frumvarpið felur í sér frá gildandi lögum. Í fyrsta lagi er það reglan um góða markaðshætti. Í gildandi markaðssetningarlögum er að finna almenna reglu um góða viðskiptahætti. Almenna reglan var fyrst lögfest með lögum árið 1978 og hefur orðalag hennar haldist svo til óbreytt síðan þá. Ákveðinnar varfærni hefur gætt við að beita reglunni, m.a. vegna óskýrleika um efnistök hennar og samspil við önnur ákvæði laganna. Um nokkurt skeið hefur því legið fyrir að þörf væri á endurskoðun ákvæðisins. Með frumvarpinu er ætlunin að bregðast við þessu og skýra betur efnisinnihald og aðferðafræði við beitingu almennu reglunnar, auk samspils hennar við þau ákvæði frumvarpsins sem innleiða tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2005/29 um óréttmæta viðskiptahætti. Auk þess er ætlunin að uppfæra ákvæðið til samræmis við réttarþróun annars staðar á Norðurlöndunum síðustu áratugi. Í frumvarpinu er lagt til að reglan um góða markaðshætti verndi ekki einungis neytendur og atvinnurekendur heldur einnig almenna samfélagshagsmuni. Brýnt þykir að texti ákvæðisins endurspegli allar þrjár tegundir verndarhagsmuna til að taka af vafa um beitingu reglunnar að þessu leyti. Frumvarpinu er þannig ætlað að skapa meiri vissu um hvaða háttsemi falli undir almennu regluna um góða markaðshætti og hvaða háttsemi falli undir ákvæði frumvarpsins sem innleiða tilskipunina um óréttmæta viðskiptahætti.
Í öðru lagi má hér nefna innleiðingu tilskipunar um nútímavæðingu á sviði neytendamála. Tilskipunin um nútímavæðingu felur í sér ýmsar breytingar á gerðum sem innleiddar eru í gildandi markaðssetningarlögum og endurspeglast það í frumvarpinu. Meðal helstu breytinga eru ný og breytt hugtök, ný ákvæði um markaðssetningu vöru yfir landamæri, ný ákvæði um leitarniðurstöður og umsagnir á netinu og ný ákvæði um einkaréttarleg úrræði neytenda vegna brota gegn ákvæðum tilskipunarinnar.
Í þriðja lagi má nefna viðskiptahætti sem beinast að börnum og ungmennum. Með frumvarpinu er lagt til nýtt ákvæði sem fjallar sérstaklega um viðskiptahætti sem beinast að börnum og ungmennum undir 18 ára aldri. Gífurleg tækniþróun hefur átt sér stað frá því að gildandi markaðssetningarlög tóku gildi árið 2005. Í samræmi við þessa þróun hafa viðskiptahættir atvinnurekenda í auknum mæli færst yfir á netið og þar með talið samfélagsmiðla þar sem mikill fjöldi barna og ungmenna eru notendur. Börn og ungmenni eru stór markaðshópur fyrir ýmsa atvinnurekendur og hefur tækniþróun leitt til þess að auðveldara er að beina viðskiptaháttum sérstaklega að þeim. Börn og ungmenni eru sérstaklega berskjölduð fyrir viðskiptaháttum þar sem þau eru almennt áhrifagjarnari en fullorðnir. Með tilliti til framangreinds er talið æskilegt að setja sérstakt ákvæði sem varðar viðskiptahætti sem beinast gegn þessum hópum. Markmið ákvæðisins er að tryggja betur réttarstöðu barna og ungmenna sem neytenda með því að skerpa á þeim kröfum sem gerðar eru til viðskiptahátta sem beinast að þeim.
Í fjórða lagi er síðan ákvæði sem er nýtt og fjallar um óhæfilega samningsskilmála en í frumvarpinu er lagt til almennt ákvæði um óhæfilega samningsskilmála. Þetta er nýmæli og kveður greinin á um að atvinnurekendur og samtök þeirra megi ekki nota eða mæla með notkun samningsskilmála sem teljast óhæfilegir gagnvart neytendum. Samkvæmt frumvarpinu er Neytendastofu og dómstólum veitt skýr heimild til að banna notkun slíkra skilmála. Nokkur lagaákvæði einkaréttarlegs eðlis hafa verið sett í íslenskum rétti sem vernda neytendur gegn ósanngjörnum samningsskilmálum en almenn ákvæði allsherjarréttarlegs eðlis sem taka sérstaklega til óhæfilegra samningsskilmála hefur hingað til ekki verið að finna í íslenskum rétti. Almennt séð er töluverður aðstöðumunur milli atvinnurekenda og neytenda við gerð neytendasamninga. Samningsskilmálar eru staðlaðir og oft og tíðum samdir einhliða á forsendum atvinnurekenda fremur en neytenda. Þess vegna kann að koma upp ákveðið ójafnvægi milli réttinda og skyldna samningsaðila. Á tímum stafvæðingar og sífellt flóknara umhverfis neytendakaupa er enn ríkari þörf á að neytendur séu verndaðir gegn ósanngjörnum samningsskilmálum og er í frumvarpinu tekið mið af því.
Þetta eru eingöngu fjögur af þeim efnisatriðum sem komið er inn á í frumvarpinu. Af mörgu öðru er að taka sem ekki gefst tími til að fara nánar yfir hér en ég treysti hv. nefnd meira en vel til að fjalla ítarlega um málið. Ég er sannfærð um að hér sé um mikið framfaramál að ræða og almenna réttarbót á sviði neytendamála með uppfærslu og nútímavæðingu á gildandi löggjöf. Að mínu mati þurfum við að gefa neytendamálum meira vægi og stuðla þannig að almennri neytendavitund í landinu. Frumvarp þetta er hluti af heildarstefnumótun sem á sér stað á sviði neytendamála í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar. Í því skyni hef ég þegar mælt fyrir þingsályktunartillögu um neytendastefnu til ársins 2030, sem er nú til meðferðar í allsherjar- og menntamálanefnd, en í henni er að finna skýra stefnumörkun, meginmarkmið og aðgerðaáætlun um tilteknar aðgerðir á sviði neytendamála sem þegar eru í vinnslu. Á vorþingi áforma ég síðan að leggja fram bandorm þar sem verður að finna breytingar á ýmsum lögum á sviði neytendamála með aukna neytendavernd að leiðarljósi. Þar má nefna neytendasamninga, neytendakaup, stafræna þjónustu, vöruöryggi, markaðseftirlit og fleira.
Herra forseti. Mig langar að nota tækifærið hér í lokin og nefna ákveðið neytendamál sem hefur verið mikið í umræðunni að undanförnu og til sérstakrar skoðunar innan atvinnuvegaráðuneytis. Það er fyrirkomulag og regluverk sem snýr að gjaldtöku á bílastæðum hér á landi. Margir neytendur hafa kvartað yfir viðskiptaháttum rekstraraðila gjaldskyldra bílastæða og tók Neytendastofa ákvarðanir gagnvart fimm fyrirtækjum í sumar þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að fyrirtækin hafi brotið gegn neytendalöggjöf með ýmsum hætti. Undanfarnar vikur hefur átt sér stað vinna innan atvinnuvegaráðuneytis í samstarfi við innviðaráðuneyti, Neytendastofu og fleiri aðila um kortlagningu þessa máls og tillögur til úrbóta út frá neytendavernd, þ.e. þegar kemur að fyrirkomulagi og framkvæmd gjaldskyldu á bílastæðum. Þetta frumvarp sem ég mæli fyrir hér er m.a. einn liður í tillögum sem þar eru til úrbóta.
Aðrar tillögur til úrbóta, bæði til skemmri og lengri tíma, verða kynntar á næstunni en í þessu frumvarpi eru þrjú atriði sem munu nýtast við að ná betur utan um fyrirkomulag gjaldtöku á bílastæðum út frá hagsmunum neytenda. Í fyrsta lagi felur frumvarpið í sér að Neytendastofa, sem er okkar lykilstofnun og útvörður á sviði neytendamála, er efld og í frumvarpinu er sérstaklega kveðið á um sjálfstæði hennar. Það mun stuðla að faglegri ásýnd og trúverðugleika stofnunarinnar sem er til þess fallin að auka traust almennings á eftirlitinu og eftirfylgni fyrirtækja með ákvarðanatöku Neytendastofu. Í öðru lagi eru Neytendastofu með frumvarpinu veittar öflugri og skýrari sektarheimildir en í gildandi lögum til að tryggja fullnægjandi varnaðaráhrif og auka eftirfylgni með lögunum. Í þriðja lagi er í frumvarpinu að finna skýrari ákvæði um óhæfilega samningsskilmála sem ég fjallaði um hér áðan. Ákvæðið felur í sér skýra heimild fyrir Neytendastofu til að hindra notkun samningsskilmála sem eru óhæfilegir gagnvart neytendum, en það er mikilvægt að sú heimild sé til staðar til að rétta þann aðstöðumun sem er á milli neytenda og stórra fyrirtækja sem semja skilmála einhliða á sínum forsendum frekar en neytenda. Það er fyrirséð að þetta ákvæði, verði frumvarpið að lögum, muni nýtast með ýmsum hætti í aðgerðum stjórnvalda og þá fyrst og fremst Neytendastofu til að ná betur utan um fyrirkomulag gjaldtöku á bílastæðum út frá hagsmunum neytenda og gera um leið skýrari kröfur til þeirra aðila sem sjá um gjaldskyldu á bílastæðum landsins.
Varðandi aðrar tillögur til úrbóta á þessu sviði sem verða, eins og ég sagði áður, lagðar til á næstunni má nefna útgáfu leiðbeininga frá Neytendastofu um gjaldskyld bílastæði, frekari mál rekstraraðila bílastæða og gjaldtökufyrirtækja sem eru til rannsóknar hjá Neytendastofu, gerð heimasíðu með upplýsingum um gjaldskyld bílastæði á landsvísu og verið er að skoða þau lög sem nýlega voru tekin upp í Noregi sem ná heildstætt yfir kröfur fyrirtækja á þessu sviði varðandi upplýsingagjöf, merkingar og fyrirkomulag innheimtunnar. Öll þessi vinna miðar að því að bæta réttindi neytenda og skýra regluverkið á þessu sviði.
Herra forseti. Að lokinni umræðu hér legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar og frekari vinnslu.
