breyting á þingsályktun nr. 24/152 um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um breytingu á þingsályktun nr. 24/152, um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða, rammaáætlun. Tillagan er lögð fram í samræmi við 1. mgr. 3. gr. laga um verndar- og orkunýtingaráætlun. Þar er lagt mat á vernd og orkunýtingu landsvæða og efnahagsleg, umhverfisleg og samfélagsleg áhrif nýtingar, þar með talin áhrif verndar.
Í júní 2022 afgreiddi Alþingi 3. áfanga áætlunarinnar. Við afgreiðsluna voru gerðar breytingar frá því sem lagt hafði verið til í tillögu að þingsályktuninni á flokkun einstakra virkjunarkosta með það að markmiði að tilteknir þættir í mati þeirra yrðu endurmetnir. Virkjunarkostirnir Skatastaðavirkjun C, Skatastaðavirkjun D, Villinganesvirkjun og Blanda í Vestari-Jökulsá í Héraðsvötnum voru færðir úr verndarflokki yfir í biðflokk, virkjunarkostirnir Urriðafossvirkjun og Holtavirkjun í neðri hluta Þjórsár færðir úr nýtingarflokki yfir í biðflokk, virkjunarkosturinn Kjalölduveita í Þjórsá úr verndarflokki yfir í biðflokk og virkjunarkosturinn Skrokkölduvirkjun færður úr nýtingarflokki í biðflokk. Þegar hér er talað um færslu er átt við að gerðar voru breytingar frá því sem áður hafði verið lagt til við Alþingi og hafði þá byggt á tillögu verkefnisstjórnar.
Í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar kom fram rökstuðningur fyrir breytingum á flokkun fyrrgreindra virkjunarkosta auk þeirra atriða sem að mati meiri hlutans þyrfti að endurskoða. Verkefnisstjórn 5. áfanga áætlunarinnar óskaði í kjölfarið eftir leiðsögn frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu um hvernig hún ætti að vinna að endurskoðuninni. Í bréfi til verkefnisstjórnar, sem er dagsett 12. september 2022, komu fram þau tilmæli að miða endurmat þessara tilteknu virkjunarkosta við þá þætti sem fram kæmu í áðurnefndu nefndaráliti. Verkefnisstjórnin forgangsraðaði umfjöllun sinni um þessa virkjunarkosti og skilaði tillögum að flokkun þeirra til þáverandi umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra 5. apríl 2024. Sú tillaga var hvorki lögð fram á 154. né 155. löggjafarþingi en á 156. þingi lagði ég tillöguna fram og var hún afgreidd úr umhverfis- og samgöngunefnd þingsins 13. júní síðasta sumar. Í áliti meiri hluta nefndarinnar voru lagðar til breytingar á tillögunni en málið náði ekki fram að ganga. Nú legg ég tillöguna fram að nýju en með ákveðnum breytingum sem eru að hluta til í takt við áðurnefndar breytingartillögur meiri hlutans.
Eins og áður sagði miðaðist vinna verkefnisstjórnar við þá afmörkuðu þætti sem meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar hafði tilgreint í sínu áliti árið 2022 og vinnulagið við endurmat virkjunarkosta tók mið af þeim. Í skýrslu verkefnisstjórnar, sem er fylgiskjal við tillögu þessa, er að finna umfjöllun um þessa þætti en hvað varðar aðra þætti sem ekki komu til endurmats, aðra kosti sem ekki komu til endurmats, er vísað til skýrslu verkefnisstjórnar 3. áfanga áætlunarinnar. Ég ætla ekki að fara ítarlega í rökstuðning fyrir flokkun hvers virkjunarkosts fyrir sig en vísa að því leyti til greinargerðar við tillögu þessa sem og áðurnefndrar skýrslu verkefnisstjórnar 5. áfanga áætlunarinnar þar sem er gerð ágæt grein fyrir þessu.
Ég vil þó nefna að þeir virkjunarkostir sem við erum að ræða hér í dag hafa eðli máls samkvæmt farið í umfjöllun hjá verkefnisstjórn og faghópum að lágmarki tvisvar sinnum, en við getum kallað þetta vandræðakostina í rammaáætlun. Fyrst í 3. áfanga áætlunarinnar þegar virkjunarkostirnir voru fyrst til umfjöllunar og svo aftur í 5. áfanga þegar þingið óskaði eftir endurmati á þeim og verkefnisstjórn og faghópar fjölluðu um þá þætti sem þingið taldi nauðsynlegt að skoða betur.
Ákvarðanir um endanlega flokkun virkjunarkosts í nýtingarflokk eða biðflokk eru auðvitað stórar ákvarðanir enda miklir þjóðarhagsmunir þarna undir, hvort sem ákveðið er að setja eitthvað í verndarflokk eða nýtingarflokk. Þeir virkjunarkostir sem hér eru undir hafa farið í gegnum nokkur samráðsferli og fjöldi umsagna og ábendinga liggur fyrir. Ég geri engu að síður ráð fyrir að umhverfis- og samgöngunefnd kalli eftir umsögnum um tillöguna eins og venjan er og leggi til breytingar á tillögunni ef ástæða þykir.
Eins og kveðið er á um í lögum um rammaáætlun fóru tillögur verkefnisstjórnar í gegnum tvö samráðsferli. Fyrra samráðsferlið hófst 4. desember 2023 og var umsagnarfrestur veittur til 18. desember 2023. Síðara samráðsferli verkefnisstjórnar hófst svo 22. desember 2023 og frestur til að koma að athugasemdum og ábendingum var til 15. mars 2024. Nánar er fjallað um athugasemdirnar sem bárust í báðum samráðsferlum í skýrslu verkefnisstjórnar.
Þegar tillagan náði ekki fram að ganga á síðasta þingi ákvað ég að hún yrði endurflutt á 157. löggjafarþingi en þó með tilteknum breytingum. Það er þannig að skv. 5. mgr. 10. gr. laga um rammaáætlun tekur ráðherra tillögur verkefnisstjórnar til skoðunar og gengur frá tillögu um verndar- og orkunýtingaráætlun. Ef lagðar eru til breytingar á tillögum verkefnisstjórnar er gerð krafa um að leitað sé umsagnar og þessar breytingar kynntar almenningi með opnum hætti áður en tillagan er lögð fram á þingi. Í samræmi við þetta lét ég auglýsa til umsagnar í samráðsgátt í sumar tillögu um flokkun Kjalölduveitu og virkjunarkosta í Héraðsvötnum, þá tillögu að ekki yrði hróflað við flokkun þessara kosta sem eru nú þegar í biðflokki áætlunarinnar eins og hefur verið rakið. Rökstuðningurinn fyrir þeirri tillögu minni var svohljóðandi, með leyfi forseta:
„Alvarlegt ójafnvægi hefur skapast milli framboðs og eftirspurnar á raforkumarkaði með tilheyrandi verðhækkunum. Að mati Landsnets eru meiri líkur en minni á raforkuskorti á næstu árum þar sem grípa þurfi til skömmtunar til heimila og fyrirtækja. Miklar tafir hafa orðið á stórum og hagkvæmum verkefnum og óvissa ríkir um marga virkjunarkosti vegna jarðhræringa.
Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Samfylkingarinnar, Viðreisnar og Flokks fólksins er lögð áhersla á aukna orkuöflun í þágu orkuöryggis, orkuskipta og verðmætasköpunar um allt land. Þar kemur jafnframt fram að stutt verði við líffræðilega fjölbreytni og ráðist í aðgerðir til verndar ósnortnum víðernum. Rammaáætlun gegnir lykilhlutverki í að tryggja jafnvægi milli orkunýtingar og náttúruverndar.
Á 157. löggjafarþingi mun umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra leggja fram frumvarp með ýmsum breytingum á lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun í þágu aukinnar skilvirkni og bættrar málsmeðferðar.“ — Þetta er frumvarp sem þegar er komið inn á Alþingi. — „Þá hefur ráðherra kynnt í samráðsgátt drög að frumvarpi til breytinga á raforkulögum um að stjórnvöld skuli leggja fram stefnu um öflun raforku á fjögurra ára fresti.“ — Þetta er líka komið inn á þing. — „Í slíkri stefnu verða sett töluleg markmið um aukna raforkuframleiðslu sem horft verður til við vinnslu verndar- og orkunýtingaráætlunar hverju sinni.
Fram undan er vinna við að afmarka og friðlýsa með lögmætum hætti alla þá kosti sem Alþingi hefur þegar samþykkt í verndarflokk verndar- og orkunýtingaráætlunar, en með dómi Hæstaréttar 27. mars 2024 í máli nr. 36/2023 varð ljóst að engin svæði hafa verið friðlýst gegn orkuvinnslu með lögformlega réttum og bindandi hætti síðan lög um verndar- og orkunýtingaráætlun voru sett árið 2011. Hefur dómurinn jafnframt orðið tilefni sérstakrar skoðunar í umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu á friðlýsingarflokki 53. gr. náttúruverndarlaga og samspili laga um verndar- og orkunýtingaráætlun og laga um náttúruvernd.
Rétt er að hafa í huga hve ólík réttaráhrifin eru af mismunandi flokkun virkjunarkosta í rammaáætlun.“ — Þetta er algjört grundvallaratriði fyrir umræðuna hérna í dag. — „Flokkun í orkunýtingarflokk felur ekki í sér heimild fyrir því að virkjun verði að veruleika heldur opnar einungis á þann möguleika að virkjunaráform fari gegnum formlegt leyfisferli. Þegar virkjunarkostur er flokkaður í verndarflokk skapast hins vegar jákvæð skylda stjórnvalda til þess að hefja undirbúning friðlýsingar gegn orkuvinnslu. Biðflokkur er aftur á móti hlutlaus flokkur og réttaráhrifin af slíkri flokkun í reynd þau sömu og ef aldrei hefðu komið fram hugmyndir um virkjun á viðkomandi svæði.
Með hliðsjón af þessu leggur ráðherra til að Kjalölduveita og virkjunarkostir í Héraðsvötnum haldist í biðflokki rammaáætlunar á meðan sú stefnumótunar- og löggjafarvinna sem greint var frá að framan stendur yfir. Ráðherra leggur áherslu á að þau svæði sem löggjafinn hefur samþykkt að njóti verndar verði friðlýst sem fyrst og mun hraða þeirri vinnu sem kostur er. “
Hér lýkur rökstuðningi mínum um fyrir tillögunni um að þessir virkjunarkostir haldist í biðflokki og í samræmi við þetta er ekkert hróflað við flokkun þessara kosta í þessari tilteknu þingsályktunartillögu.
Alls bárust 155 umsagnir um tillöguna og umsögnum má í raun skipta í tvennt. Annars vegar eru umsagnaraðilar fylgjandi áframhaldandi flokkun viðkomandi virkjunarkosta í biðflokk og hins vegar þeir sem leggja áherslu á að virkjunarkostirnir verði settir í verndarflokk áætlunarinnar.
Eftir yfirferð á umsögnum sem bárust, og með hliðsjón af fyrirhuguðum breytingum á ákvæðum laga um verndar- og orkunýtingaráætlun hvað varðar afmörkun verndarsvæða, er niðurstaðan sú að leggja til að virkjunarkostir í Héraðsvötnum og Kjalölduveita verði áfram í biðflokki eins og í gildandi áætlun. Bent er á að í fjölda umsagna komi fram ákall um að breyta ekki flokkun virkjunarkostanna úr verndarflokki í biðflokk. Mikilvægt er að hafa í huga að virkjunarflokkarnir eru ekki flokkaðir í verndarflokk núna og það er ekki verið að breyta neinu. Með ályktun Alþingis í júní 2022 voru þeir einmitt flokkaðir í biðflokk og fyrirliggjandi tillaga gerir ráð fyrir að þeir haldi þeirri flokkun. Ekki er verið að leggja til að virkjunarkostirnir færist yfir í biðflokk heldur haldast þeir bara þarna. Áfram verður þannig óheimilt að gefa út leyfi til virkjunarframkvæmda á viðkomandi svæðum. Þetta felst í því að eitthvað sé í biðflokki. Það er óheimilt að gefa út virkjunarleyfi þar.
Ég ætla aðeins að fjalla um afmörkun verndarsvæða og viðbrögð við dómi Hæstaréttar vegna friðlýsingar verndarsvæðis Jökulsár á Fjöllum. Í 2. mgr. 3. gr. laga um verndar- og orkunýtingaráætlun segir að í áætluninni sé mótuð stefna um hvort landsvæði þar sem er að finna virkjunarkosti megi nýta til orkuvinnslu eða hvort ástæða sé til að friðlýsa þau eða kanna frekar. Virkjunarkostir á viðkomandi svæðum eru samkvæmt því flokkaðir í orkunýtingarflokk, verndarflokk eða biðflokk. Gert er ráð fyrir að verkefnisstjórn vinni drög að tillögum um flokkun virkjunarkosta og afmörkun virkjunar- og verndarsvæða í samræmi við flokkunina.
Hinn 27. mars í fyrra féll dómur í Hæstarétti þar sem friðlýsing verndarsvæðis Jökulsár á Fjöllum í verndarflokki rammaáætlunar var felld úr gildi. Niðurstaða Hæstaréttar var sú að ráðherra hefði aðeins getað tekið ákvörðun um friðlýsingu landsvæðisins þegar Alþingi hefði í þingsályktun um vernd og orkunýtingu afmarkað með einhverjum hætti þau landsvæði sem féllu í verndarflokk. Með þingsályktun nr. 13/141 var mælt fyrir um að Arnardalsvirkjun og Helmingsvirkjun á vatnasviði Jökulsár á Fjöllum féllu í verndarflokk án þess að því fylgdi tilgreining á landsvæði vegna þeirra virkjunarkosta. Það má því leiða af dómnum að grundvallaratriði sé að það fylgi kort af fyrirhuguðum verndarsvæðum í verndarflokki og slíkt kort komi í raun fyrir í ályktunartextanum sjálfum og að ekki sé nægilegt að þau séu í fylgiskjali við tillögu til þingsályktunar, enda eru fylgiskjöl ekki hluti af lokaútgáfu þingsályktunar.
Svo var auðvitað starfandi ágætur starfshópur á síðasta kjörtímabili sem lagði til ákveðnar breytingar á m.a. þessum atriðum í lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun. Þetta er meðal þess sem kemur fram í frumvarpi sem ég flutti hérna fyrir nokkrum dögum þar sem er einmitt verið að hnykkja á þessu og koma því í lag og kveða á um skýra skyldu til afmörkunar landsvæða og þá líka verið að heimila meiri sveigjanleika, t.d. að vatnasvið séu brotin upp þegar verið er að afmarka verndarsvæði vegna virkjunarkosta.
Með hliðsjón af niðurstöðu Hæstaréttar og tillögum starfshóps um endurskoðun laga um verndar- og orkunýtingaráætlun er í þeirri tillögu sem við erum að ræða hér í dag að finna kort af fyrirhuguðum verndarsvæðum vegna virkjunarkosta sem þegar hefur verið raðað í verndarflokk áætlunarinnar, til að eyða óvissu um þetta.
Ég held að ég segi þetta bara gott í þessari flutningsræðu enda hef ég rakið meginefni tillögunnar og legg til að henni verði að lokinni fyrri umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
