Verndarráðstafanir ESB vegna innflutnings á járnblendi, munnleg skýrsla utanríkisráðherra.
Virðulegi forseti. Eins og við vitum er tilefni þessarar umræðu svonefnd reglugerð sem framkvæmdastjórn Evrópusambandsins setti þann 18. nóvember síðastliðinn til að vernda framleiðslu á járnblendi innan Evrópusambandsins gagnvart ódýrum innflutningi þangað. Verndarráðstafanirnar ná í grunninn til innflutnings til ESB frá öllum ríkjum sem standa utan sambandsins eða tollabandalags þess, þar með talið til Íslands og eins og við vitum er Ísland ekki í tollabandalaginu. Það er rétt að muna það að til að mynda þegar samningurinn var ræddur á sínum tíma í Noregi þá hafði Gro Harlem Brundtland sínar efasemdir um að EES-samningurinn sem eingöngu fríverslunarsamningur myndi nái yfir alla þá hagsmuni sem þyrfti að verja, það væri miklu frekar tollabandalag sem myndi gera það. Við stöndum svolítið frammi fyrir þeim veruleika sem Gro Harlem benti á á sínum tíma.
Ráðstafanir fela í sér að ársfjórðungslega er ákveðinn tollfrjáls innflutningskvóti fyrir kísiljárn frá Íslandi. Kvótinn samsvarar 75% af því magni sem flutt var inn til ESB frá Íslandi á tímabilinu 2022–2024 og þetta er tímabil sem hentar okkur vel. Þegar kvótinn hefur verið fylltur er sett á lágmarksverð eða viðmiðunarverð fyrir þann innflutning sem er umfram kvóta. Ef fyrirtæki frá Íslandi flytur kísiljárn utan kvótans og undir lágmarksverðinu er lagður á tollur upp í lágmarksverðið.? Af því leiðir að ef innflutningsverð er jafnt eða hærra en lágmarksverðið þá verður enginn viðbótartollur lagður á. Með öðrum orðum, þá gæti reyndin orðið sú að ekki komi til þess að greiða þurfi tollinn. Vegna tollfrjálsa innflutningskvótans og vegna þess að innflutningur undir kvóta sætir þessu lágmarksverði, þá tölum við í þessu tilfelli um verndarráðstafanir og ekki um refsiaðgerðir eða verndartolla.
Reglugerðin tók gildi strax og gildir til þriggja ára. Við vitum að hún snertir í rauninni bara eitt fyrirtæki hér á landi með beinum hætti, Elkem á Grundartanga, meðan hún snertir a.m.k. fjögur í Noregi. Elkem framleiðir eins og við vitum kísiljárn. Ráðstafanir Evrópusambandsins ná ekki til kísilmálms sem framleiddur hefur verið í verksmiðju PCC Bakka Silicon á Húsavík en forsvarsmenn þess fyrirtækis hafa farið fram á það að við skoðum sérstaklega hvort það séu önnur lönd utan EES sem hafa áhrif á okkar fyrirtæki hér þannig að við og fjármálaráðuneytið erum að skoða það umhverfi sem Bakki er að berjast í.
Framkvæmdastjórn ESB telur sig hafa komið talsvert til móts við þau sjónarmið Íslands sem við settum fram og útfært ráðstafanirnar með þeim hætti að þær hafi sem allra minnst áhrif á framleiðsluna hér á landi. Forstjóri Elkem hefur til að mynda sagt að það sé erfitt að segja til um hugsanleg áhrif, það muni taka ákveðinn tíma fyrir þau að koma fram, ekki síst fari það eftir því hvernig markaðir í Asíu og Bandaríkjunum muni þróast til lengri framtíðar, en fyrirtækið selur líka vörur þangað. Verksmiðja Elkem á Íslandi framleiðir, eins og við þekkjum, sérvöru á hærra verði en meðalverð. Það hefur verið sagt að þessi vara sé að einhverju leyti, og ég vona að ég sé ekki að móðga vini mína Norðmenn, betri heldur en þar, hún er þar af leiðandi með hærra verð en meðalverð. Það eru því mjög miklar líkur til þess að innflutningsverð frá Íslandi sé yfirleitt nokkuð hátt og nær viðmiðunar innflutningsverði ESB en almennar vörur frá framleiðendum í öðrum löndum. Ég vona að þið séu öll með mér í þessari útskýringu á þessu. Það hjálpar líka til að Elkem er eini aðilinn sem nýtir innflutningskvóta Íslands, 75%, og getur því betur stýrt nýtingu þessa innflutningskvóta samanborið við Noreg þar sem eru nokkur fyrirtæki sem kunna að keppa um þann kvóta sem viðkomandi ríki er úthlutað.
Að mati fyrirtækisins eru þær verndarráðstafanir sem gripið hefur verið til hagfelldari fyrir fyrirtækið heldur en þær sem voru upphaflega í farvatninu í sumar þar sem einungis var gert ráð fyrir því að setja á lágmarksverð. Þannig að þetta er auðvitað augljós árangur að mínu mati og afleiðing þeirra samtala sem allt stjórnkerfið, ráðherrar og atvinnulífið ekki síst, hefur átt til þess að tryggja okkar hagsmuni í þessu ferli öllu. En við skulum heldur ekki gleyma því að iðnaðurinn hefur kallað eftir aðgerðum til að hækka verð á ?járnblendi á Evrópumarkaði til að bregðast við ósanngjarnri og að mínu mati óeðlilegri samkeppni frá ákveðnum ríkjum og við vitum alveg hver þau eru og við höfum nefnt þau. Eins og ég gat um áðan hefur Bakki lýst óánægju með að ESB hafi ekki sett svipaðar ráðstafanir fyrir þá framleiðslu sem þar fer fram, var beinlínis að kalla eftir þessum ráðstöfunum. Ég gat um það áðan að fjármálaráðherra er með það í ákveðnum farvegi.
Allt frá því stjórnvöld fengu fyrst ávæning af málinu höfum við unnið eftir tveimur meginmarkmiðum. Í fyrsta lagi að verndarráðstafanir yrðu ekki lagðar á innflutning frá EFTA-ríkjunum innan EES. Að við yrðum innan girðingarinnar og ekki utan. Við töldum alveg skýrt að þetta væri ekki í takti við inntak og eðli EES-samningsins eins og við höfum byggt hann upp í meira en 30 ár og ég myndi segja á farsælan hátt í samstarfi allra þessara 30 ríkja. Í annan stað, ef fyrsta markmiðið næðist ekki, að tryggja að ráðstafanirnar hefðu eins lítil áhrif á útflutning frá Íslandi til sambandsins og mögulegt er. Sá árangur er meira en þolanlegur. Efnahagsleg áhrif verða hugsanlega ekki mikil en það er sárt að sjá það að prinsippið var ekki virt. En ég dreg líka fram að það er þarna inni 112. gr., sem heimilar verndarráðstafanir, sem kom inn m.a. að tilstuðlan Íslands. Ég tel engu að síður að það viðmið sem verið er að setja með þessari ákvörðun hafi verið allt of lágt.
Einstaklingar með víðtæka reynslu innan utanríkisþjónustunnar segja að aldrei hafi verið farið í jafn víðtæka herferð í hagsmunagæslu eins og í þessu máli. Við unnum allan tímann í mjög nánu samstarfi við atvinnulífið og Elkem á öllum stigum málsins og ég vil sérstaklega þakka fyrir það. Þá unnu EES- og EFTA-ríkin, ráðherrar og embættismenn, eins og einn maður og hér vil ég líka sérstaklega þakka vinum mínum og vinum okkar í ríkisstjórn Noregs, bæði Espen Barth Eide utanríkisráðherra og forsætisráðherranum sem hefur verið í nánum samskiptum við forsætisráðherra hér. Við nýttum öll möguleg og líka í rauninni ómöguleg tækifæri til að taka málið upp, ekki aðeins við framkvæmdastjórn ESB heldur við hvert og eitt aðildarríki, hvort sem það var á fundum, í kaffipásum, í síma, í margs konar skilaboðum og með heimsóknum líka til til höfuðborgarinnar af því að á endanum voru það síðan aðildarríkin sem ákváðu þetta og við skipulögðum okkur í þessu. Við beittum fyrir okkur lagalegum rökum, pólitískum rökum og efnahagslegum rökum og bentum á nauðsyn þess fyrir Evrópuríki að standa saman, sérstaklega núna þegar árásarstríð er í álfunni og Rússar eru að mölbrjóta allar reglur, hvort sem það eru mannréttindalög eða bara almenn alþjóðalög, og við sjáum að alþjóðaviðskiptakerfinu er ógnað. En við náðum, eins og ég talaði um áðan og benti á, að tryggja breytingar á tillögunni, sem er mun betri en sú sem var á borðinu í sumar. Ég er sannfærð um að málafylgja okkar í málinu muni einnig leiða til þess að framkvæmdastjórn ESB hugsi sig tvisvar um áður en gripið verður til sambærilegra aðgerða aftur innan EES-samningsins.
Ég tala hér af nokkurra ára reynslu. Ég var í EFTA-nefndinni frá 1999–2003, síðan aftur 2009–2013, síðan meira og minna frá 2018, þannig að bæði sem þingmaður og sem ráðherra hef ég og við staðið frammi fyrir því oftar en ekki að þurfa að útskýra út á hvað EES-samstarfið gengur. Það eru ekkert allir með á nótunum og eftir því sem lengra sem líður þá er það á okkar ábyrgð að fylgja eftir þeim hagsmunarekstri. Við höfum alltaf, þvert á flokka, í gegnum þessi 30 ár verið nokkuð meðvituð um að það þurfi að gæta að þessu. En í kjölfar þessa máls þá upplifi ég meiri vitund um sérstöðu EES EFTA-ríkjanna á innri markaðnum, Íslands, Noregs og Liechtensteins, og þeirrar sérstöðu sem EES-samningurinn býður upp á.
Hagsmunabaráttu okkar í þessu máli er ekki lokið. Á fimmtudag tók ég málið upp á fundi EES-ráðsins. Í orðum Evrópuráðherra Danmerkur á fundinum og ekki síður Dombrovskis, framkvæmdastjóra efnahagsmála, sem sat fundinn af hálfu framkvæmdastjórnarinnar, var undirstrikað mikilvægi EES-samningsins og jafnframt einlægur vilji til að vinna að góðri framkvæmd hans og það eigi ekki að reisa nýjar hindranir á innri markaðnum. Þessi skilaboð voru síðan enn skýrari á blaðamannafundinum í kjölfarið. Ég var síðan ekki tilbúin, eins og fólk veit, til að skrifa undir yfirlýsingu við ESB um samstarf á sviði öryggis- og varnarmála að svo stöddu. Þetta ruggaði einhverjum bát. Ég vil undirstrika að við eigum almennt ekki að vera að blanda saman viðskiptamálum og varnar- og öryggismálum. En ég vil líka draga fram að í samkomulaginu, eins og í öðrum samningum sem ESB hefur verið að gera á sviði varnar- og öryggismála, hvort sem það er við Kanada, Noreg eða fleiri ríki, eru klásúlur um efnahagslegt öryggi. Ég vil einfaldlega nota svigrúmið og tækifærið til að skýra og skerpa betur nákvæmlega hvað felst í þeim orðum í þeim drögum að yfirlýsingunni, í ljósi þessara nýsamþykktu verndarráðstafana.
Í samtölum hæstv. forsætisráðherra og einnig forsætisráðherra Noregs við forseta framkvæmdastjórnarinnar hefur komið fram að hér sé um einstakt mál að ræða, það sé ekki fordæmisgefandi og tekið fram að það sé ekkert í kortunum um sambærilegar ráðstafanir til að mynda gagnvart álinu. Í sama streng tók Dombrovskis, eins og ég gat um, í tengslum við ráðsfundinn í síðustu viku.
Eðlilega er spurt: Dugar þetta? Eru þetta ekki bara einhverjar pólitískar yfirlýsingar? Ég vil segja hvað þetta varðar að pólitískar yfirlýsingar skipta máli. Þessi framkvæmdastjórn mun sitja næstu fjögur árin og við munum halda að sjálfsögðu þessum pólitísku yfirlýsingum til haga. Hagsmunir Íslands felast ekki í því að tala þessar yfirlýsingar niður nema við ætlum ekki að standa vörð um íslenska hagsmuni. Þvert á móti eigum við að herma þær upp á framkvæmdastjórnina og upp á aðildarríki þannig að viðlíka aðgerðir komi ekki til álita í framtíðinni.
Verkefni okkar núna er að vinda ofan af þessum aðgerðum sem gripið hefur verið til og tryggja að þetta gerist ekki aftur og til þess þarf ýmislegt og við þurfum að halda öllum við efnið. Við þurfum að efla samstarf við ESB, við þurfum að efla alla hagsmunagæslu. Við eigum að standa við okkar skyldur samkvæmt samningnum, ég vil undirstrika það, standa við okkar skyldur en vera um leið grjóthörð, eins og við höfum verið í okkar afstöðu í þessu máli. Við eigum að sýna að við erum verðugur samstarfsaðili og krefja ESB um að vera hið sama. Þetta er leiðin að mínu mati frekar en að fara í einhverja fýlu eða hafa í hótunum eða vera í einhverri yfirlýsingagleði sem þjónar ekki nema stundarhagsmunum.
Við munum núna að ráða ráðum okkar við hin EFTA-ríkin innan EES um næstu skref, m.a. á vettvangi EES-nefndarinnar. Þá liggur fyrir að áhrif aðgerðanna á viðskipti á innri markaðnum skulu metin á þriggja mánaða fresti og ákvæði samningsins segja að leita eigi leiða til að takmarka aðgerðirnar eins fljótt og kostur er í tíma og umfangi.? Þetta er auðvitað eitt af því sem við munum fylgja eftir í þágu íslenskra hagsmuna.
Virðulegi forseti. Stóra myndin er auðvitað sú að EES-samningurinn nýtist öllu atvinnulífinu og við verðum áfram að standa vörð um hann. Það er skýr afstaða þessarar ríkisstjórnar. Sjávarútvegurinn, ferðaþjónustan, lyfjageirinn, verslunin, skapandi greinar, nýsköpunargeirinn, græni geirinn, orkufyrirtækin, stóriðjan, fjármálageirinn og svo mætti lengi telja, eiga allt undir aðgangi að okkar kjölfestumörkuðum í Evrópu. Kjölfestumarkaðir verða að vera okkur áfram opnir. Atvinnulífið leggur alla áherslu á að varðveita EES-samninginn og virkni hans. Þetta kom mjög skýrt fram í gær á fundi mínum með fulltrúum heildarsamtaka atvinnulífsins þar sem var dreginn fram eindreginn vilji til samstarfs og það ríkti samhljómur í þeim skilaboðum sem komu frá atvinnulífinu. Atvinnulífinu er enginn greiði gerður með því að grafa undan EES-samningnum, þvert á móti. Í þessu felst m.a. okkar ábyrgð og ég vona að hún verði sameiginleg og okkar allra sem eru hér í þingsal.
Staðreynd málsins er síðan auðvitað sú að það blasir við breytt heimsmynd. Það er órói í alþjóðakerfinu, samskipti ríkja á grundvelli alþjóðalaga eiga undir högg að sækja. Þetta sjáum við. Frjáls alþjóðaviðskipti eiga undir högg að sækja. Ég hef ekki nýtt og ætla ekki að nýta þessi mál í pólitískum tilgangi. Hins vegar er ekki hægt að horfa fram hjá því að þessi nýja staða í alþjóðaviðskiptum kallar á að við ræðum hvernig við gætum best okkar hagsmuna, hagsmuna íslenskra fyrirtækja, íslenskra heimila núna í þessum breytta heimi. Við höfum um áraraðir valið að standa utan viðskiptabandalaga og það hefur gengið ágætlega. Við höfum viljað nýta okkar möguleika til að eiga viðskipti við alla. En ef heimurinn er að skiptast upp í viðskiptablokkir; Bandaríkin, Kína, Evrópusambandið, Rússland, einhvern tímann Indland, þá þurfum við að eiga opinskáa og hreinskipta umræðu um það hvernig við verjum best íslenska hagsmuni, að við lendum ekki á milli heldur ráðum okkur og okkar hagsmunum þannig að þeir verði varðir bæði til skemmri en ekki síður til lengri tíma. Við höfum séð það að alþjóðasamskipti hafa þjónað íslenskum hagsmunum vel í gegnum tíðina.
Ég hef vissulega heyrt gífuryrði þingmanna um þetta mál undanfarna daga og líka mjög skynsamlega nálgun og hófsama. Ég skil hins vegar þær óánægjuraddir sem hafa verið settar fram og ég er búin að segja að þetta voru mér þung vonbrigði. Ég var drullufúl yfir því að þessi prinsippafstaða varðandi innri markaðinn var ekki virt. Jú, við náðum þessari efnahagslegu niðurstöðu. Við náðum að slá ákveðnum hlífðarskildi yfir okkar íslenska fyrirtæki og verksmiðjuna uppi á Grundartanga. Það er gott og blessað og við erum í skjóli þar. En það eru áleitnar spurningar um það hvernig heimsmyndin er að þróast og að ríkjasambönd eða ríki eru byrjuð að demba sér í tolla- og verndarráðstafanastríð að einhverju leyti.
Varðandi gífuryrðin, já, ég sé að það felst í því óánægja. En ég bara verð að viðurkenna það líka að ég heyrði ekki sambærileg gífuryrði þegar vinir okkar vestan hafs settu á okkur án neins fyrirvara 15% toll, ekki bara á eina vöru heldur á langstærstan hlut útflutnings okkar til þeirra. Það var fyrirvaralaus aðgerð sem snertir auðvitað fjölmörg fyrirtæki. Við erum í samtali og samstarfi náttúrlega við okkar viðmælendur í Bandaríkjunum. En það er risastórt verkefni að útfæra það þannig að það hafi sem minnsta röskun í för með sér. Neikvæð áhrif þeirra tolla geta numið í versta falli á mánuði allt í kringum 2 milljörðum kr.
Það er mikið í húfi að við stöndum í lappirnar, hvort sem það er ESB, ríkjasambönd, að verja íslenska hagsmuni en ekki vera valkvæð í hagsmunabaráttu okkar. Það skiptir líka máli að við stöndum vörð um það þegar vinir okkar í vestri setja álögur á okkur sem höfum átt góð samskipti, ekki síst á sviði viðskipta og varna í gegnum áratugi.
Ég vil bara undirstrika það, virðulegi forseti, að EES-samningurinn er fyrst og fremst fyrir okkar eigin hagsmuni. Ég vil undirstrika ákall mitt til allra flokka hér á þingi um að standa saman með okkur í ríkisstjórninni að því að verja EES-samninginn. Hann kippti okkur inn í nútímann. Hann jók samkeppnishæfni Íslands, íslenskra fyrirtækja. Hann dró fram mun meiri neytendavernd heldur en okkur óraði fyrir að við gætum náð, hann leysti í rauninni samfélagið úr fjötrum sérhagsmuna og skapaði gríðarleg tækifæri fyrir fólkið okkar, fyrir heimilin og fyrir fyrirtækin.
Ég vil vinna að því með öllum flokkum að varðveita þetta dýrmæta samstarf og þennan, eins og einn úr atvinnulífinu sagði, mikilvægasta og verðmætasta viðskiptasamning sem við hefðum gert. Þó að það sé ekki allt fullkomið þá er samningurinn engu að síður ein af undirstöðum verðmætasköpunar hér á Íslandi og nútímalegs samfélags hér og við skulum tryggja að svo verði áfram. Ég hlakka til að eiga hér málefnalega umræðu um þennan mikilvæga samning.
