almannavarnir.

Virðulegi forseti. Það er mér mikið gleðiefni að mæla hér í dag fyrir nýju frumvarpi til laga um almannavarnir. Með frumvarpinu er lagt til að Alþingi setji ný heildarlög um almannavarnir. Frumvarpið byggir á mikilli vinnu, umfangsmiklu samráði og greiningarvinnu sem hefur átt sér stað síðastliðin tvö ár. Gildandi lög eru frá árinu 2008 og við þekkjum það öll hér í þessum sal, og ég held að íslenska þjóðin þekki það líka, að frá þeim tíma hefur reynt verulega á viðbragðskerfi landsins og almannavarnakerfið hefur verið virkjað margsinnis vegna eðlisólíkra atburða. Við getum leitt hugann að heimsfaraldri en ekki síður áföllum vegna veðra og vinda, snjóflóða, landriss, eldgosa og aurskriða. Það hafa orðið alvarleg slys og þriðja víddin er kannski hin breytta mynd í heimsmálunum.

Óhjákvæmilegt er að minnast á þær áskoranir sem Ísland hefur staðið frammi fyrir og stendur enn frammi fyrir á Reykjanesskaganum í þessu samhengi. Þar er um að ræða eina stærstu og umfangsmestu áskorun sem íslenskt almannavarnakerfi hefur staðið frammi fyrir og auðvitað er það ekki síst mikið áfall fyrir Grindvíkinga og fjölskyldur þeirra. Þar sást eins og svo oft áður að við Íslendingar stöndum saman á neyðartímum. Þetta var líka reynsla okkar þegar eldgos varð í Vestmannaeyjum, við eldgosið í Eyjafjallajökli og í viðbrögðum almennings og þjóðarinnar allrar við hræðilegum snjóflóðum á Súðavík og Flateyri og margsinnis í gegnum áratugina þegar menn hafa lent í lífsháska á sjó, svo að ég nefni einhver dæmi. Við stöndum líka frammi fyrir breyttri heimsmynd og aukinni spennu í alþjóðamálum. Ég legg þunga áherslu á að það frumvarp sem ég mæli fyrir hér í dag talar mjög sterkt inn í þær aðstæður. Breyttri heimsmynd fylgja öðruvísi áskoranir, aðrar ógnir, netógnir, fjölþáttaógnir og hernaðarógnir og allt eru þetta áskoranir sem eru viðfangsefni almannavarna eða snerta það sem við köllum kannski í auknum mæli í þessu samhengi borgaralega innviði. Allar NATO-þjóðir hafa sammælst um að þeir séu fyrsta lína varna; löggæsla, landhelgisgæsla, björgunarsveitirnar okkar, sveitarfélög, heilbrigðisstarfsfólk og fleiri aðilar, sterkir hlekkir í keðju almannavarna, þessari fyrstu línu varna. Það finnst mér vera stórt og mikilvægt atriði í þessari umræðu allri.

Ég sat um daginn ráðherrafund í Helsinki með ráðherrum almannavarna á hinum Norðurlöndunum og það er augljóst að Norðurlandaþjóðirnar eru allar mjög með hugann við það verkefni að þétta net almannavarna. Það er gert með lagasetningu. Það er gert með aukinni fjárfestingu. Það er gert með fræðslu til almennings en líka fræðslu inn í kerfin okkar um hinar breyttu ógnir og viðbrögð við þeim. Það er góð tilfinning sem því fylgir að sitja sem ráðherra almannavarna á fundum sem þessum því að þar er litið til Íslendinga því að við höfum reynsluna með okkur í þessu samhengi.

Virðulegi forseti. Að mörgu leyti eru nútímasamfélög viðkvæmari fyrir áföllum en áður, öfugt við það sem fram er haldið, t.d. erum við mjög háð netkerfum í öllu okkar daglega lífi. Við vitum hverjar afleiðingarnar yrðu fyrir samfélagið ef höktir í aðgengi að raforku. Það er hægt að færa fyrir því rök að við séum ekki eins vel undirbúin og við ættum að vera og hér er ég að vísa til fleiri landa en Íslands, sannarlega. Við höfum minni varaforða og vistir ef til óhappa kemur, við lifum meira í núinu og fyrir daginn í dag. Í hinu mannlega samhengi mætti segja að við séum ekki að kaupa frosna fiskiblokk af frænda sem er á togara eða fá sendan lambaskrokk frá afa í sveitinni. Við eigum ekki gashitara í bílskúrnum og nútímafólk á minna af niðursoðnum mat í búrinu, einfaldlega vegna þess að þankagangurinn er annar en hann var fyrir einhverjum áratugum. Þetta var þankagangur og reynsla fyrri kynslóða. Ef það má lýsa þessu frumvarpi með einu orði þá myndi ég segja að orðið sé undirbúningur. Við ætlum að undirbúa okkur betur en áður hér á Íslandi og þetta frumvarp er mikilvægur liður í því. Við ætlum að búa í haginn og vera tilbúin til að bregðast við þegar þess þarf.

Áhersla ríkja á áfallaþol hefur á liðnum misserum aukist allverulega, þ.e. að samfélög og ríki hafi eitthvert lágmarksþol þegar kemur að áföllum. Þetta er geta okkar til að viðhalda nauðsynlegri samfélagslegri þjónustu og geta okkar til að tryggja starfsemi mikilvægra innviða þegar á reynir með góðum undirbúningi, með samhæfingu aðgerða og krafti til að endurheimta síðan lífsgæði og lífsskilyrði í kjölfar áfalla og þetta frumvarp víkur einnig að þeim þætti málsins. Hér er hugtakið endurreisn kynnt til sögunnar. Ef við værum í því að segja pabbabrandara myndi ég auðvitað kalla þetta viðreisn. Þetta frumvarp er mikilvægur hlekkur í langri keðju almannavarna til að styrkja áfallaþol Íslands í heild sinni.

Það er alveg ljóst að almannavarnakerfi Íslands er á heimsvísu. Við erum þekkt fyrir það hvernig samfélagið allt vinnur saman sem einn maður þegar á reynir. Það hefur staðið af sér fjölbreyttar og viðamiklar áskoranir undanfarinna ára og áföllin hafa aftur og aftur leitt í ljós styrk kerfisins og af því eigum við að vera stolt. Hér geta Íslendingar svo sannarlega verið stoltir. En það hafa auðvitað líka komið í ljós ýmsir veikleikar sem varða viðbúnað samfélagsins við áföllum og viðbrögð við áföllum og þess vegna er mikilvægt að notfæra okkur þessa reynslu til að styrkja almannavarnir okkar enn frekar. Það er markmið ríkisstjórnarinnar með heildarendurskoðun á þessum lögum að gera einmitt og akkúrat það.

Eitt meginmarkmið frumvarpsins er að auka vægi undirbúnings. Það er nefnt fyrirbyggjandi aðgerðir í þessu frumvarpi. Mikið er fjallað um fyrirbyggjandi aðgerðir í þeim tilgangi að efla viðbúnað okkar til að bregðast við áföllum. Við vitum auðvitað að það munu alltaf koma upp atvik sem krefjast aðkomu almannavarna. Það sem við viljum gera nú er að draga eins mikið og við getum úr þeim neikvæðu áhrifum sem áföllunum fylgja með því að auka áfallaþol samfélagsins og vera undirbúin. Þar skipta fyrirbyggjandi aðgerðir gríðarlega miklu.

Markmið frumvarpsins er að skyldur og ábyrgð allra sem vinna að almannavörnum, þar með talið ríkisins, sveitarfélaga og viðbragðsaðila, verði skýr og skýrari en er í dag, hvort sem um er að ræða fyrirbyggjandi aðgerðir, aðgerðir sem gripið er til á hættustundu eða aðgerðir við endurreisn; að hver og einn viti til hvers er ætlast af honum, að hver og einn viti og þekki hlutverk sitt og hlutverk annarra og skilin og mörkin þar á milli þannig að allir geti stutt hver við annan, hvort sem það er með því að taka ákvörðun eða fylgja ákvörðun. Með þessari vinnu standa vonir til þess að almannavarnakerfið í heild sinni verði betur í stakk búið til að takast á við hvers konar vá, hvort sem við erum að horfa til náttúrunnar, heimsfaraldra eða þeirra ógna sem breytt heimsmynd færir okkur. Þetta er mikilvægt og þetta er leið til betri árangurs.

Forseti. Í gildandi lögum um almannavarnir endurspeglast mikilvægi endurreisnar ekki með viðeigandi hætti. Endurreisnin er að endurheimta eða bæta lífsskilyrði samfélaga sem hafa orðið fyrir áfalli og við getum vitaskuld horft til Grindavíkur í þeim efnum. Og það er rétt að nefna að frumvarpi þessu er ekki ætlað að mæla heildstætt fyrir um það sem tekur við þegar hlutverki almannavarnakerfisins telst lokið. Það er viðfangsefni annarra aðila og þar gegna sveitarfélög lykilhlutverki. En frumvarpinu er hins vegar ætlað að marka skýrar hvenær hlutverki almannavarnakerfisins telst lokið og næsti fasi eða næsti kafli tekur við. Með þessu frumvarpi er verið að gefa því meira vægi hvað tekur við eftir að almannavarnahlutanum telst lokið með það að markmiði að endurspegla mikilvægi þess sem við tekur.

Eins og ég kom að hér að framan hefur almannavarnakerfi okkar staðið af sér allar þær áskoranir sem það hefur staðið frammi fyrir. Því er markmið þessa lagafrumvarps sannarlega ekki að umbylta kerfinu okkar því það hefur reynst okkur vel og það hefur verið byggt upp með góðri hugsun og góðri samvinnu. Markmiðið er að efla þetta góða kerfi, efla það sem vel hefur verið gert enn frekar og halda áfram að byggja á sama grunni hugmynda og við höfum þegar gert. Í frumvarpinu eru t.d. ekki gerðar breytingar á grunnskipulagi almannavarna, þ.e. skipulag almannavarna í landinu öllu er í höndum ríkisvaldsins en í héraði er það í höndum sveitarfélaga í samvinnu við ríkisvaldið. Þetta er óbreytt staða frá því sem nú er. Áfram er gengið út frá því að byggt sé á grundvallarreglum almannavarna eins og við þekkjum, en þeim þó gefið aukið vægi.

Í frumvarpinu eru orðskýringar sem miklu máli skipta um það að aðilar — viðbragðsaðilar, stjórnmálin, allur almenningur — séu sammála um það hvert sé hlutverk hvers og eins. Hér er svokölluð sviðsábyrgðarregla í mínum huga sú mikilvægasta. Hún segir fyrir um það að sá sem ber ábyrgð á tilteknu sviði eða tilteknu umdæmi, ríki, sveitarfélag eða lögreglustjóri, sjái jafnframt um það í almannavörnum. Þá skal viðkomandi skipuleggja viðbrögð og koma að stjórn aðgerða þegar hætta steðjar að á því svæði eða í því umdæmi. Þetta er alger kjarnaregla sem hríslast í gegnum allt kerfið og er römmuð mjög skilmerkilega inn í frumvarpinu. Rétt er að vekja athygli á því í þessu samhengi að lagt er til að ákvæði um almannavarnaráð verði fellt brott úr lögum en hins vegar mælt fyrir um að ráðherranefnd um almannaöryggi og varnarmál verði fest í sessi og henni falið veigamikið hlutverk þegar kemur að almannavörnum. Í þeirri nefnd sitja, eins og við þekkjum, forsætisráðherra, dómsmálaráðherra, utanríkisráðherra og ráðherrar sem jafnframt eru formenn stjórnmálaflokka með aðild að ríkisstjórn. Þessi ráðherranefnd verður nú fest í lög. Henni er samkvæmt frumvarpinu ætlað að hittast að lágmarki tvisvar á ári en síðan eftir þörfum.

Í gildandi lögum eru viðbragðsaðilar almannavarna ekki skilgreindir en mælt er fyrir um þá í reglugerð. Eins og við vitum öll þá gegna viðbragðsaðilar lykilhlutverki í almannavarnakerfi okkar og í mörgum tilvikum eru þessir viðbragðsaðilar sjálfboðaliðar. Með hliðsjón af mikilvægi þeirra í okkar kerfi þótti rétt að lögin endurspegluðu þetta og að það væri nefnt sérstaklega í lögum hverjir þessir aðilar eru.

Eins og ég sagði í upphafi er eitt af meginmarkmiðum frumvarpsins að auka vægi fyrirbyggjandi aðgerða og að skýra ábyrgðarsvið og verkaskiptingu þeirra aðila sem þar gegna lykilhlutverki. Í III. kafla frumvarpsins er nýmæli að þessu leyti til þannig að með ítarlegri hætti en áður hefur verið gert er skilgreint hvað fyrirbyggjandi aðgerðir feli í sér og hverjar skyldur þeirra eru sem bera sviðsábyrgð.

Ég tók eftir því í umræðum um þetta mál, á meðan það lá í samráðsgátt, að þá heyrðust sjónarmið og áhyggjur af því að hér væri verið að auka kostnað ýmissa aðila. Í því samhengi vil ég nefna og árétta að samkvæmt gildandi lögum sem við vinnum út frá í dag bera aðilar skyldu til að undirbúa sig. Ef við horfum á sveitarfélög, sem eru sannarlega mjög misstór, þá þurfa sveitarfélög samkvæmt gildandi landsrétti að kanna áfallaþol í sínu umdæmi og almannavarnanefndum ber að gera viðbragðsáætlanir. Sveitarfélögum er skylt að senda þessar viðbragðsáætlanir sínar til ríkislögreglustjóra. Í samhengi við áhyggjur af kostnaði sem leggist á sveitarfélög þá finnst mér það vera mikilvægur punktur að það hvíla þegar skyldur á þessum aðilum í lögum okkar hvað þetta varðar gagnvart öllum sveitarfélögum í landinu, stórum sem smáum. Í þessu frumvarpi er aftur á móti kannski frekar verið, myndi ég segja, að skýra skyldur sveitarfélaganna varðandi þetta, hvað teljist fyrirbyggjandi aðgerðir. Það er talið nauðsynlegt til þess að ná fram markmiðum um aukið áfallaþol samfélagsins í heild sinni. Til lengri tíma litið held ég hins vegar að aðgerðir sem þessar geti dregið úr því hversu dramatískar afleiðingar ófyrirséðra atburða verða þegar þeir koma upp; að aukið viðbragð, aukinn undirbúningur dragi úr kostnaði sveitarfélaganna í þeim tilvikum þar sem ófyrirséðir atburðir verða.

Almannavarnastigin verða núna fjögur samkvæmt frumvarpinu en þau hafa verið þrjú. Í lögum hefur verið talað um óvissustig, hættustig og neyðarstig. Nú bætist við hugtakið þjóðarvá. Ríkislögreglustjóri tekur almennt ákvörðun um óvissu-, hættu- og neyðarstig í samráði við lögreglustjóra eða Landhelgisgæslu Íslands. Samkvæmt frumvarpinu er það hins vegar forsætisráðherra sem lýsir yfir þjóðarvá hverju sinni í samráði við þann ráðherra sem fer með málefni almannavarna, þ.e. dómsmálaráðherra, og tilkynnir jafnframt ríkisstjórn. Til að lýsa yfir þjóðarvá þarf neyðarástand að vera umfangsmikið og víða og með þeim hætti að viðbragðsaðilar sjá sér ekki fært að bregðast við eins og venja er vegna þessa umfangs ásamt því að ríkisstjórn sé tilkynnt um þetta og kölluð saman svo fljótt sem verða má. Þetta verður við hæsta mögulega alvarleikastig.

Forseti. Í frumvarpinu er að finna nýmæli um ómissandi innviði, tilgreiningu þeirra og skyldur. Ómissandi innviðir eru þeir innviðir sem eru nauðsynlegir til að tryggja grunnþarfir samfélagsins, grunnþarfir á borð við mat, vatn, raforku og hita. Í frumvarpinu er miðað við að þetta séu þeir innviðir sem samfélagið getur ekki verið án í sólarhring eða skemur, þeir innviðir þar sem samfélagið þolir ekki sólarhringsskort án þess að það ógni öryggi íbúa. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að hver og einn ráðherra kortleggi á sínu málefnasviði þessa innviði í samræmi við sviðsábyrgð og taki svo ákvörðun um hverjir þeirra skuli tilgreindir sem ómissandi innviðir í skilningi frumvarpsins. Sömuleiðis er að finna umfjöllun um neyðarbirgðir en þar segir að hver og einn ráðherra skuli leiða samvinnu og samráð sín á milli og milli ríkisstofnana, sveitarfélaga og einkaaðila sem hafa hlutverki að gegna varðandi öryggis- og neyðarbirgðir. Í því felst m.a. að greina og meta áhættu og áfallaþol í tengslum við öryggis- og neyðarbirgðir. Með öryggisbirgðum er átt við þær birgðir sem nauðsynlegt er að eiga til að tryggja daglega starfsemi í landinu. Með neyðarbirgðum er vísað til þeirra birgða sem nota skal í neyð til að bregðast við alvarlegum, ófyrirséðum atburðum. Það er ljóst að hér þarf að vinna þvert á ráðuneyti að þessum málaflokki.

Forseti. Í IV. og V. kafla frumvarpsins er fjallað um hlutverk og ábyrgð þeirra sem starfa í almannavarnakerfinu á hættustundu og fjallað um valdheimildir þeirra. Markmið kaflans er ekki að gera efnislegar breytingar á því verklagi sem hefur verið við lýði þegar á reynir, enda hefur það gefist fádæmavel, heldur að skýra betur í lögum hvernig samhæfingu og stjórn aðgerða skuli háttað. Það er auðvitað lykilatriði að þeir sem vinna að almannavörnum eigi gott samstarf þegar þeir takast á við sín verkefni. En það þarf þá líka að vera alveg skýrt hver ber ábyrgð þegar á reynir, hver fer með samhæfingu og stjórn aðgerða samkvæmt þessum lögum. Hér er gott að taka fram að varðandi tiltekna atburði er sérstaklega nefnt hvernig samhæfingu og stjórnun aðgerða skuli háttað, nánar tiltekið varðandi heilbrigðisvá, náttúruvá, netvá og síðast en ekki síst hernaðarógn.

Forseti. Ég vil nefna að í þessu frumvarpi segir berum orðum að í almannavarnaástandi skuli viðbragðsaðilar leitast við að tryggja aðgengi fjölmiðla og samstarf við þá í þágu upplýsingagjafar og miðlunar upplýsinga til almennings. Þetta er mikilvægt atriði. Fjölmiðlar gegna veigamiklu eftirlits- og upplýsingahlutverki og eitt af grunngildum þeirra er að miðla upplýsingum um hvers kyns þjóðfélagsleg málefni. Við þekkjum þetta bara í samhengi við umræðu um ríkisfjölmiðilinn okkar, við leggjum auknar skyldur á hann í þessum efnum og það er raunar ein helsta röksemdafærslan fyrir því að við þurfum á ríkisfjölmiðli að halda. Málefni almannavarna og hlutverk þeirra eiga brýnt erindi við almenning og sérstaklega þegar hætta steðjar að. Þess vegna er mikilvægt að viðbragðsaðilar eigi samstarf við fjölmiðla til að tryggja að þeir geti sannarlega sinnt hlutverki sínu með fullnægjandi hætti. Þær takmarkanir sem stjórnvöld kunna að þurfa að setja fjölmiðlum varðandi upplýsingaöflun og miðlun upplýsinga í almannavarnaástandi verður að meta. Ég legg áherslu á þetta. Þetta verður að meta með hliðsjón af þessum sjónarmiðum og hlutverki fjölmiðla.

Ákvæði V. kafla sem varða valdheimildir á hættustundu og skyldur almennings fela í megindráttum ekki í sér breytingar á gildandi lagaumhverfi. Þó er gerð sú breyting varðandi brottflutning heils sveitarfélags — það er auðvitað vegna reynslu frá Grindavík — að í þeim tilvikum þegar flytja á eða þarf heilt sveitarfélag þá sé það dómsmálaráðherra sem taki þá ákvörðun í stað ríkislögreglustjóra. Þetta er talið eðlilegt út frá því hversu veigamikil og stór slík ákvörðun er og hún hefur áhrif á flesta ef ekki alla þætti samfélagsins. Þá er tryggt að samráð sé haft við viðeigandi ráðherranefnd.

Eins og ég nefndi hér að framan er eitt meginmarkmið frumvarpsins að endurspegla mikilvægi endurreisnar í heildarskipulagi almannavarna. Í VI. kafla er fjallað um endurreisn í kjölfar áfalls. Í kaflanum er fjallað um hlutverk sveitarfélaga við uppbyggingu eftir áföll og endurreisn. Þá eru mörkuð viðmið um hvenær verkefnum tímabundinnar þjónustumiðstöðvar lýkur og með hvaða hætti yfirfærsla verkefna þjónustumiðstöðvar til sveitarfélaga á sér stað.

Að lokum er fjallað í VII. kafla um rýni aðgerða eða aðgerðaleysis viðbragðsaðila eins og er í gildandi lögum. Þessi rýni er líka mikilvægur þáttur í því að kerfið okkar hefur reynst sterkt. Í meginatriðum eru ákvæði hvað þetta varðar óbreytt en gerð er breyting á boðun rýnifunda sem hefur það markmið að auka skilvirkni án þess að gefa afslátt af mikilvægi rýninnar sjálfrar.

Forseti. Alvarlegir atburðir sem krefjast aðkomu almannavarna geta haft ólík áhrif á samfélög, almenning og mikilvæga innviði. Því er aukið vægi undirbúnings og skýrleiki um það hvert hlutverk hvers og eins er ásamt eftirfylgni til þess fallið að takmarka það tjón sem getur orðið og gera samfélagi okkar kleift að virka á hættustundu. Aðilar í keðju almannavarna eru fjölmargir og verða eftir sem áður samkvæmt þessu frumvarpi. Þetta er löggæsla, landhelgisgæsla, björgunarsveitirnar okkar, heilbrigðisstarfsfólk, sveitarfélögin og þannig gætum við talið áfram lengi. Þetta eru borgaralegu innviðirnir, eins og ég nefndi hér að framan, fyrsta lína varna. Þessi keðja þarf að vera sterk og þetta frumvarp er liður í því að gera keðjuna okkar enn sterkari. Þessi lagarammi mun gera okkur kleift að vera betur undirbúin og viðbúin gagnvart hvers kyns áföllum. Ég er sannfærð um að með þessu frumvarpi sé mikilvægt skref tekið í að auka áfallaþol okkar. Þetta er, eins og ég nefndi í byrjun, verkefni sem er mjög ofarlega á baugi hjá öllum okkar nágrannaríkjum og hjá Atlantshafsbandalaginu. Samhliða þessu er í gangi vinna við öryggis- og varnarmálastefnu hér í þinginu, samanber þingsályktunartillögu sem liggur fyrir þinginu. En síðast en ekki síst er það markmið ríkisstjórnarinnar að auka framlög til öryggis- og varnarmála og til styrkingar innviða þannig að við náum 1,5% viðmiði NATO. Það er auðvitað gríðarlega stórt og umfangsmikið verkefni. Þar eru borgaralegu innviðirnir auðvitað algjört leiðarstef.

Forseti. Ég hef þá farið yfir helstu efnisatriði frumvarpsins. Það er mikið að umfangi og þetta er mitt stærsta frumvarp í haust. Að öðru leyti vísa ég til greinargerðar frumvarpsins og athugasemda við einstök ákvæði. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umræðu. Ég hlakka til að eiga samtöl við þingmenn hér í þessum sal um þetta mál.