almannavarnir.
Frú forseti. Við ræðum frumvarp dómsmálaráðherra sem felur í sér heildarendurskoðun almannavarnalaganna. Ég vil þakka dómsmálaráðherra fyrir að leggja þetta frumvarp fram í dag og ekki síður þakka starfsfólki ráðuneytisins fyrir samstarfið síðustu árin á meðan þetta frumvarp var í undirbúningi og vinnslu. Þann sem hér stendur langar kannski að fara aðeins aðra leið í umfjöllun um þetta frumvarp en kannski er hefðbundið. Mig langar aðeins að fara í svona stutt söguyfirlit yfir sögu almannavarna, hvernig við komumst hingað og síðan þá kannski líka hvert við erum að fara.
Í lok síðari heimsstyrjaldarinnar voru reglur um loftvarnir Reykjavíkur færðar í lagaramma um varnir allra á Íslandi gegn áhrifum stríðs, og þá sérstaklega loftárása, en það var fyrst árið 1962 sem sett var löggjöf um almannavarnir í þeirri mynd sem við þekkjum í dag. Áfram var löggjöfin fyrst og fremst til að vernda almenning gegn stríðsaðgerðum og sérstaklega var lögð áhersla á kjarnorkuógnina. Þetta var sá tími þegar kalda stríðið var mjög kalt og var aðaláherslan þess vegna á stríðshættu sem allir töldu yfirvofandi ógn.
Árið 1967 voru gerðar veigamiklar breytingar á almannavarnalögum og varnarviðbrögðum við náttúruvá bætt við. Þetta hafði auðvitað mikla þýðingu því náttúruhamfarir voru nokkuð algengar þarna, þó kannski ekki jafn algengar og í dag. Áfram var þó mikil áhersla sett á að vernda almenning gegn stríðsátökum og kjarnorkuógninni. Mikið af fræðsluefni og æfingum þessa tíma sneru einmitt að því frekar en ógnum af hendi náttúrunnar. Helst var horft til þess ef kjarnorkusprengju yrði varpað á Keflavíkurflugvöll eða í Reykjavík; á þessum árum, fyrir 1970, var t.d. unnin rýmingaráætlun fyrir Reykjavík og nærsveitir þar sem gert var ráð fyrir að öll önnur heimili á landinu tækju til sín fjölskyldur á flótta. Á þeim gögnum má sjá að ekki voru nægilega mörg flutningstæki og varla nægilegt húsnæði fyndist í landinu fyrir allt flóttafólkið. Enginn mátti t.d. fara úr borginni á einkabíl án þess að setið væri í öllum sætum.
Í kringum 1967 kom hingað til lands bandarískur sérfræðingur að nafni Will Perry. Koma hans hingað var að undirlagi Rauða krossins og styrkur fékkst frá Sameinuðu þjóðunum til greiðslu kostnaðar. Afrakstur vinnunnar voru fyrstu neyðaráætlanir almannavarna þar sem horft var til viðbragða við ýmsum ógnum, svo sem eldgosum og jarðskjálftum. Fyrsta slíka áætlunin var gefin út árið 1972 fyrir Húsavík. Ekki þurfti að bíða lengi eftir að mikið reyndi á þetta nýja neyðarskipulag almannavarna. 23. janúar 1973 hófst eldgos á Heimaey, eldstöð sem flestir töldu kulnaða þrátt fyrir að á árunum 1963–1967 hafði staðið yfir eldgos í næsta nágrenni, þ.e. í Surtsey. Þrátt fyrir að flestir hafi talið eldgos í Heimaey fjarstæðukennt hefur starfsfólk almannavarna á þessum tíma haft á sér einhvern vara því árið 1964 voru sett saman drög að rýmingaráætlun fyrir Heimaey og m.a. haldin skrá yfir alla eyjabáta og hvað var hægt að koma mörgum einstaklingum um borð í hvern bát. Gosnóttina flúðu nærri 5.000 einstaklingar heimili sín með fiskibátum, flestir til Þorlákshafnar. Allar björgunarsveitir voru kallaðar út til aðstoðar við móttöku og flutning. Rauði krossinn vann þrekvirki um nóttina við að taka á móti flóttafólki í fjöldahjálparstöðvum sem voru einmitt hluti af hinu nýja neyðarskipulagi almannavarna. Skráningarkerfið var útbúið og á ótrúlega stuttum tíma tókst að sameina fjölskyldur til að koma öllum í lengri tíma búsetuúrræði.
Það sem er líka svo áhugavert við þennan fyrsta sólarhring eldgossins er sú umræða sem hefur alla tíð verið um að þetta hafi verið fyrir eintómar tilviljanir og heppni. Þegar gögnin og sagan eru rýnd kemur allt annað betur í ljós, þ.e. að það var unnið eftir neyðarskipulagi almannavarna. Stjórnstöð almannavarna var virkjuð snemma um nóttina og var starfrækt linnulítið fyrstu vikurnar. Þó þótti viðbragðstími ekki góður í upphafi og að of langan tíma hefði tekið að virkja stjórnkerfið. Í kjölfarið var sett viðmið um að koma ætti stjórnstöð í gang á 20 mínútum og á árunum sem fylgdu voru settar upp bakvaktir starfsfólks. Þær eru enn við lýði og oftar en ekki er stjórnandi á vegum almannavarna mættur í stjórnstöð á mun skemmri tíma en 20 mínútum.
Rétt fyrir jólin 1974 féllu mannskæð snjóflóð í Neskaupstað þar sem 12 einstaklingar létust. Mestur þungi björgunarstarfa var á höndum heimamanna sem, eins og fyrr og síðar í sögu hamfara, stóðu án aðstoðar lengi vegna samgönguerfiðleika. Aftur á skömmum tíma var reynt á hið nýja skipulag almannavarna. Snjóflóðin í Neskaupstað sýndu fram á mikilvægi þess að á öllu landinu verði þekking og geta til að takast á við hamfarir, bæði við bein björgunarstörf sem og stjórnun á vettvangi og á landsvísu. Fræðsla stjórnenda varð fyrirferðarmeiri í verkefnum almannavarna.
Við yfirferð um sögu almannavarna er rétt að staldra sérstaklega við snjóflóðin á Vestfjörðum, 16. janúar og 26. október 1995. Í flóðunum létust 34 einstaklingar í Súðavík og á Flateyri auk eins sem lést í snjóflóði sem féll í Reykhólasveit. Snjóflóðin voru eitt erfiðasta verkefni sem almannavarnir höfðu staðið frammi fyrir til þess tíma; eyðileggingin var gríðarleg, erfitt að koma björgum á svæðið og aftur stóðu heimamenn vaktina einir mjög lengi. Stjórnstöð almannavarna var virkjuð og stuðst var við vettvangsstjórnarskipulag almannavarna. Í framhaldi af snjóflóðunum var farið í ýmsar breytingar á skipulagi mála; eftirlit með snjóflóðum var aukið, ný og skýrari lög, reglugerðir settar og fleira sem sneru beint að snjóflóðunum, t.d. um varnarvirki. Áfram voru þó bara fimm starfsmenn hjá almannavörnum ríkisins.
En hvernig hefur þróunin verið? Ég er hér búinn að nefna tvær veigamiklar breytingar á fyrstu almannavarnalögum, svo breytingarnar á lögunum 1967. Margar lagabreytingar voru gerðar á árunum sem á eftir fylgdu en allar meira og minna um formið og tengdust oftast breytingum á öðrum lögum; engar stórvægilegar breytingar eða viðbætur til styrktar almannavörnum ríkisins en einhver annar hluti kerfisins efldur. Árið 1981 var samþykkt þingsályktunartillaga á Alþingi. Hún var lögð fram á 104. löggjafarþingi af alþingismönnunum Friðriki Sophussyni, Helga Seljan, Eiði Guðnasyni og Guðmundi Bjarnasyni. Tillagan sneri að því að efla skyldi almannavarnir og horfa sérstaklega til að nægur mannafli starfaði við verkefnin. Umsjónarmenn almannavarna yrðu ráðnir í hverju umdæmi, komið yrði upp stöðvum nauðsynlegra birgða um allt land, þjálfun hjálparliðs yrði stórefld og endurskoðuð yrði kostnaðarskipting milli ríkis og sveitarfélaga. Ályktunin var samþykkt og skipuð nefnd til að útfæra þetta sem skilaði tillögum árið 1985. Þetta var mjög metnaðarfullt. En hvað gerðist svo? Jú, skýrslan kom. Hún var 42 bls. og 25.000 orð og mikið af fögrum fyrirheitum en lítið varð um efndir og nánast engar breytingar á skipulagi almannavarna í kjölfarið.
Ef við hoppum nú fram í sögunni til ársins 2003 voru Almannavarnir ríkisins lagðar niður og fjórir starfsmenn fluttir til ríkislögreglustjóra sem síðan hefur starfrækt almannavarnadeild. Hún hefur verið efld með reglubundnum hætti síðustu árin og núna eru 17 stöðugildi við deildina en starfsemin nýtur einnig mikils stuðnings stoðþjónustu embættis ríkislögreglustjóra. Starfsfólk hefur aldrei verið fleira með jafn fjölbreyttan bakgrunn.
Margt annað gott hefur gerst. Samhæfingarstöðin í Skógarhlíð var mikil framför en staða stöðvarinnar núna er mjög bagaleg þar sem flytja þurfti hana frá öðrum vakt- og stjórnstöðvum vegna myglu í húsnæðinu. Mikilvægt er að hraða ákvörðun um framtíð þessa samstarfs sem vakti mikla athygli, t.d. erlendra aðila sem vinna að sambærilegum verkefnum annars staðar, og þótti einstakt skipulag.
Viðfangsefni almannavarna í gegnum tíðina hafa því verið fjölbreytt og mjög umfangsmikil. Án þess að ég vilji fara að bera tímabilin of mikið saman þá held ég samt að tíminn frá desember 2019 til dagsins í dag sé væntanlega sá tími sem reynt hefur hvað mest á almannavarnakerfið og umbrotin á Reykjanesskaga, sem eru eitt umfangsmesta verkefni Almannavarna frá upphafi, standa enn yfir. Fortíðin ætti að gefa okkur einhverja hugmynd um við hverju er að búast í framtíðinni. Ef við leggjum þar ofan á þá miklu þekkingu sem vísindafólk okkar á öllum fræðasviðum hefur þá ættum við að geta gert plön. En við hverju? Fjölgun íbúa, fjölgun ferðafólks, faraldrar, virk eldgosatímabil, hamfarahlýnun með enn meiri öfgum í veðurfari, fleiri skriður, fleiri flóð, gróðureldar og síðan stríð í Evrópu og örugglega eitthvað sem við höfum ekki séð áður; sem sagt meira og sennilega miklu meira en það sem við höfum séð undanfarin ár.
Hvað þarf þá til þannig að við séum vel undirbúin? Öflug vöktun og þekkingaraukning vísindafólks, góðar áhættugreiningar, skilvirkar aðgerðir í áhættustýringu, viðbragðsáætlanir, æfingar, þjálfun, fræðsla, snögg viðbrögð í aðgerðum og góðar áætlanir um endurreisn eftir áföll eru nokkur verkefni sem þetta frumvarp mætir. En þurfum við að gera meira? Við þurfum að efla almannavarnir. Gerum við það með því að fjölga starfsmönnum hægt og rólega líkt og áætlanir voru um árið 1985? Nei, algjör endurskoðun á skipulagi er það sem þarf. Hér erum við einmitt að ræða slíka heildarendurskoðun. Við þurfum að efla almannavarnir um land allt. Starfsfólk almannavarna þarf að vera það margt og það víða að það ráði við öll þessi verkefni og geti hjálpað ábyrgðaraðilum verkefna að gera það sem viðkomandi ber að gera á sinni sviðsábyrgð.
Til að þetta gangi eftir þarf að fjölga sérhæfðu starfsfólki verulega. Eins og flestir vita hef ég starfað við þennan málaflokk síðasta aldarfjórðung eða svo og unnið mjög margar greiningar á þessari þörf. Nú þarf að fjölga starfsfólki úr 17 í 40, starfsfólki með sérþekkingu á viðfangsefninu og getu til að hjálpa kerfinu um land allt. Langflestar þessara nýju sérhæfðu starfa ættu að vera úti á landi og án fastrar staðsetningar; dreifa þarf þeim þó um landið og ágætt er að hugsa þetta t.d. í umdæmismörkum lögregluembættanna. Verkefnin eru ærin og ákallið um að samfélagið sé betur undirbúið er mjög eðlilegt. Þetta starfsfólk þarf að geta aðstoðað við áhættugreiningar, könnun áfallaþols, gerð viðbragðsáætlana, æfingu, þjálfun og margt fleira þar sem erfitt er að búa til góða þekkingu hjá öllum en skynsamlegt er að sérhæft starfsfólk, miðlægt, sem allir aðilar hefðu aðgang að, væri forsenda þess að hin nýju lög nái markmiðum sínum.
Virðulegur forseti. Það verður mjög áhugavert að fá þetta frumvarp til vinnslu í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og einnig að ná að tengja þá vinnu við önnur þingmál sem nú eru til meðferðar eða eru væntanleg á þessum vetri og snúa með einum eða öðrum hætti að þjóðaröryggi, hvort sem er um að ræða öryggis- og varnarmál, almannavarnamálin eða t.d. fæðuöryggi. Það er mjög margt í þessu frumvarpi sem ég hefði viljað fjalla um hér í þessari stuttu ræðu en ég ætla að bíða með það þangað til við komum með málið úr nefndinni og koma síðan með það hér til 2. umræðu. En aftur vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma með þetta mál fram sem hefur verið unnið í nokkuð mörg ár í ráðuneytinu og aftur sérstaklega þakka starfsfólki ráðuneytisins sem hefur unnið að þessum málum og lagt mikið á sig með tugum funda um allt land og miklu samstarfi við sveitarfélög, viðbragðsaðila og alla þá sem með einum eða öðrum hætti tengjast almannavörnum.
Virðulegur forseti. Við erum öll almannavarnir.
