almannavarnir.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir sína framsögu og líka fyrir frumvarpið sjálft. Þetta er mikilvægt mál, stórt mál. Ég tek undir með hæstv. ráðherra hvað það varðar og málið hefur auðvitað verið í undirbúningi nokkuð lengi. Þarna er um að ræða atriði sem hefur reynt allverulega á í íslensku samfélagi undanfarin fimm ár. Þessi hættustund sem fjallað er um í frumvarpinu hefur komið býsna oft upp í íslensku samfélagi og í raun varað býsna lengi. Ég mun kannski víkja betur að því á eftir.
Eins og kemur fram í 1. gr. frumvarpsins er markmið almannavarna að undirbúa, skipuleggja og gera ráðstafanir sem miða að því að koma í veg fyrir eða takmarka tjón, líkams- eða heilsutjón, umhverfistjón eða eignaspjöll. Það er uppleggið í frumvarpinu. Til þess eru almannavarnirnar og þess vegna get ég ekki annað en farið örlítið dýpra í þetta atriði sem ég átti hér orðastað um við ráðherrann, þ.e. málaferli íslenska ríkisins gegn þessum fyrirtækjum á Suðurnesjum, sem höggva kannski akkúrat í þetta atriði og snúa þessu að mínu viti að nokkru leyti á hvolf. Hingað til hef ég staðið í þeirri trú að íslenska ríkið sé ekki bara eins og hver annar aðili heldur gegni það tilteknum skyldum og sé ætlað tiltekið hlutverk í okkar samfélagi. Þegar kemur að almannavörnum þá er það nákvæmlega þetta sem ég fór hér yfir. Það er auðvitað rétt sem kom fram hjá hæstv. ráðherra að uppleggið í þessu frumvarpi miðar að því að efla núverandi kerfi. Að baki frumvarpinu liggja engar breytingar á grundvallarhugsun heldur að sníða einhverja agnúa af þessum málaflokki, þessum reglum, og nýta betur þekkinguna sem við höfum.
Engu að síður er það þannig að íslenska ríkið hefur hér höfðað mál og er þá að undirbyggja kröfur sem það telur sig eiga á hendur þessum fyrirtækjum og allt er það rakið í matsbeiðninni sem hefur verið lögð fram í Héraðsdómi Reykjaness fyrir hönd íslenska ríkisins. Það er engum blöðum um það að fletta að íslenska ríkið heldur því fram þar að það eigi fjárkröfur á hendur matsþolum, sem eru nánar tilgreindir aðilar, vegna óskráðra reglna skaðabótaréttar um óumbeðinn erindisrekstur. Það er einfaldlega verið að undirbyggja það og menn afla matsgerðar til að fá fjárhæðina svo að hægt sé að halda henni til streitu og fylgja eftir. Þetta er því uppleggið. Svar hæstv. ráðherra, sem svipaði líka að einhverju leyti til svars hæstv. fjármálaráðherra hér í síðustu viku, ef ég man rétt, víkur eingöngu að helmingnum af því máli sem hér er verið að reka og varðar þá náttúruhamfaratryggingaþáttinn. Mér finnst þetta skipta máli vegna þess að íslenska ríkið, eins og ég segi, er ekki eins og hver annar aðili. Það er ekki einhver miskunnsamur Samverji sem mætir á vettvang, bjargar einhverjum hagsmunum og sendir svo bakreikning óvænt á borgarana. Það er kannski það sem er verst í þessu öllu að það sá enginn fyrir að einhverjum gæti dottið þetta í hug og það sætir bara þó nokkurri furðu, verð ég að segja. Ég veit ekki á hverju stendur, hvort það séu hagsmunirnir sem eiga þarna undir, hvort það séu aðilarnir sjálfir, matsþolendurnir í þessu máli eða hvað það nú er sem gerir það að verkum að íslenska ríkið fer í þessa vegferð í þetta skipti. Allt verður þetta í raun og veru einkennilegra þegar í gildi voru samþykkt lög um vernd mikilvægra innviða á Reykjanesskaga sem mæltu einmitt fyrir um þessi atriði, m.a. álagningu þessa forvarnagjalds. Ég ætla ekki að fara að fjölyrða eitthvað meira um það en mér finnst þetta skipta máli því að það er algjört grundvallaratriði að leikreglurnar séu þekktar áður en leikurinn hefst og að ekki sé farið af stað með einhverjar eftiráskýringar með þeim hætti sem hér um ræðir. Við þetta geri ég athugasemd.
Hvað varðar efni frumvarpsins hlakka ég til að rýna það betur. Ég hef rennt yfir ákvæði þess og greinargerð og heilt yfir er frumvarpið ágætt og ég hlakka til að fjalla nánar um það í allsherjar- og menntamálanefnd. Það er náttúrlega fullt af atriðum þarna sem skipta máli. Ég get tekið undir með hv. þingmönnum hér í þingsal að á endanum snýst þetta um samvinnu viðbragðsaðila, að hún gangi vel fyrir sig. Þar getum við auðvitað lært af reynslunni, bæði þeirri reynslu sem við höfum undanfarin fimm ár, annars vegar af Covid-faraldrinum og hins vegar þessum eldsumbrotum á Reykjanesskaga. Allt skiptir þetta máli en það er hægt að fara lengra aftur í tímann eins og komið hefur fram og hefur verið vitnað til, eins og þeirra hræðilegu atburða sem áttu sér stað í Súðavík. Hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson fjallaði einmitt um það, ef ég heyrði rétt, að öll keðjan þarf að virka. Það þarf að skipa í allar þessar nefndir og þær þurfa að vinna saman. Það er lykilatriði og ég held að það samstarf allt saman sé í raun og veru lykilatriði í því að okkur takist vel til.
Það eru nokkur atriði sem ég vil nefna hér hvað frumvarpið varðar. Í fyrsta lagi 25. gr. er varðar almannavarnastig. Eins og komið hefur fram er því skipt í fernt, þ.e. óvissustig, hættustig, neyðarstig og svo hið nýja stig þjóðarvá. Þetta skiptir verulegu máli og sérstaklega þessi síðustu þrjú, þ.e. hættustig, neyðarstig og þjóðarvá, vegna þess að þau virkja þessa hættustund. Þá er hættustundin komin sem veitir stjórnvöldum miklar valdheimildir til víðtæks inngrips og afskipta af lífi borgaranna, rekstri fyrirtækja o.s.frv. Í því sambandi vil ég staldra aðeins við umfjöllun í greinargerð með frumvarpinu um samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar. Á bls. 20 í frumvarpinu er fjallað um samspil þessa ákvæðis, t.d. við atvinnufrelsi, en þarna er líka persónufrelsi, friðhelgi einkalífsins og annað sem auðvitað kemur til skoðunar. Þar segir: „Vafalaust er að skilyrði þessa ákvæðis eru uppfyllt við þær aðstæður sem fjallað er um í þessu frumvarpi enda eingöngu heimilt að nýta úrræðið á hættustundu.“
Þetta er það sem ég vildi nefnilega nefna og ég kom að í upphafi ræðu minnar, að ég hef svo sem ekki tekið saman mánuðina hér áður en ég hélt þessa stuttu ræðu mína en ég hygg að hættustund hafi verið uppi í íslensku samfélagi á síðastliðnum fimm árum í fjölda mánaða. Það safnast saman. Annars vegar, ef ég man rétt, var oft hættustund vegna Covid-faraldursins og að sama skapi líka vegna eldsumbrota á Suðurnesjum. Raunar kemur þetta oft upp, það geta verið óveður og annað slíkt þannig að þetta er, sökum þess hvernig þessi stig eru skilgreind, ekki óalgengt og þetta þarf að rýna sérstaklega vegna þess að þarna er verið að mæla fyrir um t.d. borgaralega skyldu. Önnur atriði sem lýst er í frumvarpinu sjálfu ganga býsna langt. Það má banna dvöl, rýma heimili, takmarka umferð, skipa brottflutning fólks af skilgreindum hættusvæðum o.s.frv. Þetta eru alvöruvaldheimildir, eðlilega, og þá skiptir máli að meðalhófs sé gætt. Löggjöfin um þetta á auðvitað að vera þannig og er þannig. Þetta er auðvitað atriði sem þarf bara að rýna vel.
Annað sem mér finnst líka skipta mjög miklu máli og virðist alla vega við fyrstu sýn vel tekið á í frumvarpinu er þessi greinarmunur á annars vegar borgaralegu viðbragði og hins vegar hernaðarlegu. Um það er fjallað m.a. í 34. og 35. gr. frumvarpsins. Þetta skiptir afar miklu máli, þ.e. að almannavarnir gegna þessu borgaralega hlutverki og eru hluti af borgaralegu viðbragði sem er akkúrat þetta, að vernda líf, heilsu og eignir landsmanna. Það er hið borgaralega viðbragð og við viljum alls ekki blanda þessu tvennu saman, sem sagt borgaralegu viðbragði og svo einhvers konar hernaðarlegu eða varnarlegu viðbragði. Þetta er algerlega tvennt ólíkt og skiptir máli að skilja þarna verulega á milli.
Annað atriði sem við þurfum líka að rýna í nefndinni er samþætting eða samspil þessara laga um almannavarnir vegna heilbrigðisvár. Hér er náttúrlega til meðferðar á þingi frumvarp heilbrigðisráðherra um sóttvarnir og það þarf að skoða þessi tvö frumvörp, sem eru samin í tveimur ólíkum ráðuneytum, mjög vel og athuga hvort þau séu ekki í flútti.
Að lokum þá er mjög mikilvægur kafli, VII. kafli, um rýni aðgerða eða aðgerðaleysi viðbragðsaðila. Þetta er líka atriði sem við í nefndinni þurfum að skoða mjög vel. Það er mjög mikilvægt að svona rýnifundir séu haldnir, bæði innri og ytri rýni, þannig að það sé hægt að læra af reynslunni, ekki síst í ljósi þess að eðli málsins samkvæmt er í frumvarpi þessu mælt fyrir um mjög ríkar valdheimildir. Það eru mjög ríkar valdheimildir sem eru því miður stundum algerlega nauðsynlegar en þá skiptir öllu máli að þessar aðgerðir séu gaumgæfðar af þar til bærum aðilum. Ég held að þetta sé svona síðasta atriðið sem ég vildi nefna.
Annars hlakka ég sérstaklega til umfjöllunar um þetta ágæta mál í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég hlakka bara til þeirrar vinnu og að sama skapi auðvitað að lesa þær umsagnir sem munu berast frá umsagnaraðilum og verða eflaust fjölmargar.
