fæðuöryggi og innlend matvælaframleiðsla.
Frú forseti. Það er mér sönn ánægja að fá að kynna tillögu til þingsályktunar um fæðuöryggi og innlenda matvælaframleiðslu. Þingsályktunartillaga þessi er flutt í annað sinn eða lögð fram í annað sinn. Hún var sem sagt áður lögð fram á 156. löggjafarþingi og fékkst ekki kynnt hér í þessum sal á því þingi og er nú endurflutt með smávægilegum breytingum. Flutningsmenn tillögunnar eru, auk þeirrar sem hér stendur, hv. þingmenn Bergþór Ólason, Karl Gauti Hjaltason, Nanna Margrét Gunnlaugsdóttir, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Þorgrímur Sigmundsson. Þingsályktunartillagan felur í sér átta aðgerðir sem Alþingi ályktar að fela atvinnuvegaráðherra að ráðast í, í samstarfi við hagaðila, þar með talið bændur, og allar miða að því að stuðla að fæðuöryggi og efla innlenda matvælaframleiðslu. Tillögurnar átta eru eftirfarandi:
1. Að gera heildstæða landsáætlun með þátttöku hagaðila þar sem útlistað verði hvernig fæðuöryggi þjóðarinnar verði tryggt við hvaða aðstæður sem upp kunna að koma á heimsvísu sem og á Íslandi.
2. Að tryggja að innlend matvælaframleiðsla búi við öruggt og fyrirsjáanlegt rekstrarumhverfi þar sem samkeppni er á jafnréttisgrundvelli, nýliðun og kynslóðaskipti auðvelduð og hlúð sé að innlendri matvælaframleiðslu í hvívetna.
3. Að stuðlað sé að þróun og framleiðslu á aðföngum sem mögulegt er og hagkvæmt að framleiða innan lands.
4. Að innleiða hvata m.a. fyrir bændur til nýsköpunar, tæknivæðingar, fullvinnslu og þróunar hliðarafurða í landbúnaði. Koma á virkara samstarfi bænda, frumkvöðlafyrirtækja, háskóla og tæknisamfélags.
5. Að efla neytendavernd með rekjanleika og öryggi matvæla. Þetta verði gert með viðunandi upprunamerkingu matvöru þar sem fram komi m.a. uppeldisland sláturdýra og framleiðsluland matvæla og skýrari innihaldslýsingar, svo sem um notkun lyfja við framleiðsluna og um framleiðsluferli, þ.e. hversu oft t.d. vara hafi verið fryst og þýdd við vinnslu og hver sláturdagur hafi verið.
6. Að einfalda eftirlitskerfi matvælaframleiðslu, það gert skilvirkara og kostnaði við eftirlit létt af greininni.
7. Að tryggja viðunandi starfsumhverfi afurðastöðva með tilliti til hagræðingar, gera bændum auðveldara að auka heimavinnslu og efla framleiðslu til neytenda undir merkinu „Beint frá býli“.
8. Við orkuskipti verði sérstakt tillit tekið til stöðu landbúnaðarins og bænda, t.d. með sérstökum stuðningi og hvötum til nýtingar nýrra tæknilausna, eins og t.d. hefur verið gert hvað varðar garðyrkjuna og LED- lýsinguna. Sérstakur stuðningur, sérlausnir eða aðlaganir verði tryggðar þar sem tæknilausnir skortir eða sértækar aðstæður á norðurslóðum kalla á.
Í greinargerð eru færð nokkur rök fyrir framlagningu tillögunnar. Tillagan fjallar sem sagt annars vegar um fæðuöryggi íslensku þjóðarinnar í öllum aðstæðum er upp kunna að koma og hins vegar markvissar aðgerðir til að efla innlenda matvælaframleiðslu, horfa til framtíðar og stuðla að aukinni verðmætasköpun úr íslenskum afurðum með markvissum aðgerðum. Liður eitt felur í sér gerð heildstæðrar landsáætlunar um fæðuöryggi með þátttöku hagaðila þar sem útlistað verði hvernig fæðuöryggi þjóðarinnar verði tryggt við hvaða aðstæður sem upp kunna að koma. Mikilvægi fæðuöryggis tengist eflingu innlendrar matvælaframleiðslu og hefur sjaldan verið jafn augljóst og nú. Frekar stutt er síðan þjóðin tókst á við kórónuveirufaraldurinn, sem auðvitað allir vilja gleyma, en ein fyrstu viðbrögð við faraldrinum voru að kanna matarbirgðir landsins og skilgreina matvælaframleiðslu, flutning matvæla og flutningsfyrirtæki sem þjóðhagslega mikilvæg fyrirtæki. Þá glímir heimurinn við stríðsátök. Milljónir manna eru á flótta, átök eru um tolla og önnur viðskipti, hótanir um hernám mikilvægra siglingaleiða o.s.frv. Á sama tíma stendur landbúnaður víða um heim frammi fyrir ólíkum áskorunum og það er nú þannig að öryggi hvers ríkis felst m.a. í því að geta brauðfætt þjóð sína og verið eins óháð öðrum og nokkur kostur er varðandi fæðu. Hluti af þjóðaröryggi Íslands er því að tryggja með sem bestum hætti að þjóðin geti verið sem mest sjálfbjarga um fæðu þannig að fæðuöryggi sé tryggt. Öflugur landbúnaður er því augljóslega hluti þjóðaröryggis og þess vegna er mikilvægt að gera heildstæða áætlun sem miðar að því að tryggja þetta mikilvæga atriði. Til að unnt sé að auka verðmætasköpun og efla innlenda matvælaframleiðslu teljum við sem leggjum tillöguna fram að það þurfi að vera viss skilyrði fyrir hendi sem verði að uppfylla og eru þau upptalin í töluliðum tvö til átta. Innlend matvælaframleiðsla er ein af grunnstoðunum þegar við byggjum sjálfbært og sjálfstætt samfélag til framtíðar. Skapa þarf hvata og jákvætt starfsumhverfi frumkvöðla sem leita leiða til að fullnýta afurðir, minnka vistspor og búa til verðmæti, m.a. úr áður ónýttum afurðum. Við getum gert miklu betur í fullvinnslu landbúnaðarafurða, það er alveg klárt. Jafnframt er mikilvægt að efla rannsóknir og þróun ásamt því að efla hátæknimatvæla- og fæðuframleiðslu og stuðla að fjárfestingum í hátæknibúnaði. Ódýr hrein orka, hreint vatn og loft gegna lykilhlutverki í framtíðarmatvælaframleiðslu á Íslandi. Íslendingar vilja öfluga og innlenda matvælaframleiðslu sem þeir þekkja og geta treyst.
Svo er það nú þannig að ferðamaðurinn sem sækir Ísland heim vill neyta íslenskrar vöru. Ferðamaðurinn kemur ekki til Íslands til að neyta innfluttrar matvöru, það er líka alveg klárt. Eftirspurn eftir matvælum úr nærumhverfi hefur sjaldan verið meiri og eykst með aukinni vitneskju neytandans um kosti innlendrar framleiðslu. Um allt land má sjá merki þess að einstaklingar og fyrirtæki sjái tækifæri til að skapa verðmæti úr áður ónýttum afurðum og um leið störf og auknar tekjur. Bændur hafa sýnt vilja til að auka heimavinnslu og efla framleiðslu til neytenda undir merkinu „Beint frá býli“. Í því kunna að felast tækifæri og brýnt er að auka möguleika bænda á slíkri vinnslu. Íslenskur landbúnaður hefur staðið höllum fæti um langa hríð, að honum hefur verið sótt en að sama skapi eru tækifæri og sóknarfæri víða.
Eigi íslenskur landbúnaður að vera öflugur þátttakandi í því að stuðla að fæðuöryggi þjóðar ásamt því að sjá landsmönnum fyrir hollri og næringarríkri fæðu þarf hann stöðugt rekstrarumhverfi. Eigi greinin að geta sótt fram og nýtt styrk sinn þarf hún stuðning og öryggi. Afar mikilvægt er að ungum og nýjum bændum verði auðveldað að hefja búskap ásamt því að auðvelda kynslóðaskipti. Það verður bara að ganga í það mál. Staða innlendra framleiðenda gagnvart innflutningi vöru er erfið og snýr t.d. að tollamálum og samkeppnismálum en líkt og aðrir innlendir framleiðendur á landbúnaðurinn mikið undir samstarfi og vilja verslunarinnar. Þetta á við um allar stærstu greinar landbúnaðarins og ég nefni sem dæmi sauðfjárrækt, mjólkurframleiðslu, nauta- og svínakjötsframleiðslu og garðyrkju. Ég gleymi sjálfsagt einhverju. Þrátt fyrir áskoranir eru sóknarfæri til staðar ef landbúnaðinum eru sköpuð skilyrði til að starfa og þróast. Til að nýsköpunarþróun fái þrifist innan greinarinnar þarf stöðugleika og framtíðarsýn. Ég verð að segja að mér finnst miður hvernig umræða um íslenskan landbúnað er stundum óraunveruleikatengd, ósanngjörn og á villigötum. Ég verð líka að segja að mér svíður oft hvernig fólk leyfir sér að tala um bændastéttina. Allir hér inni vita að áður en matvara kemur í verslanir þá er hún í mörgum tilvikum ræktuð, alltaf framleidd og verkuð þar til hún kemur í matvöruverslanir og svo á borð neytandans. Svona stytt: Ræktun, eldi, framleiðsla og vinnsla, sala og neysla.
Við getum líka talað um virðiskeðju. Áður en vara kemur í matvöruverslanir á sér stað þetta ferli sem ég var að drepa á. Landbúnaðarframleiðsla á Íslandi nýtur fjárhagsstuðnings, eðlilega, en sá stuðningur hefur minnkað á undanförnum árum og umræða um hann er oft á villigötum. Það er ákvörðun að hafa og styðja við landbúnað og innlenda matvælaframleiðslu og öll ríki sem við miðum okkur við leggja mikla áherslu á að vernda og styðja landbúnað sinn með einhverjum hætti, enda eru matvæli grunnþörf þjóða, hluti þjóðaröryggis og ein af forsendum þess að geta talist sjálfstæð þjóð. Fæðuöryggi sem tryggir að ávallt sé til nægur matur fyrir allt samfélagið er raunar einn mikilvægasti hluti þjóðaröryggis. Hollusta og heilnæmi matarins eða matvælaöryggi þarf einnig að vera í lagi því hvort tveggja skiptir miklu máli fyrir heilbrigði og lífsgæði fólks. Þau matvæli sem flutt eru inn til Íslands mega þess vegna ekki lúta lakari kröfum en matvæli framleidd á Íslandi.
Aukinn innflutningur á matvælum sem framleidd eru við önnur skilyrði en á Íslandi skekkir samkeppnisstöðu íslensks landbúnaðar. Samkeppni íslenskrar landbúnaðarframleiðslu er ekki háð á jafnræðisgrundvelli, það verður bara að segjast alveg eins og er. Nánast ógerningur er að keppa við vörur sem framleiddar eru á verksmiðjubúum þar sem stærðarhagkvæmni, stór markaður, aðgangur að hráefni og fleira dregur úr kostnaði. Stór hluti þessara matvæla er auk þess framleiddur af fyrirtækjum sem greiða starfsmönnum sínum laun sem eru brot af því sem teljast lágmarkslaun hér á Íslandi. Í sumum tilfellum er því verið að styðja við framleiðslu sem grundvallast á þessum aðbúnaði fólks og dýra þegar erlend matvæli eru flutt til landsins. Við verksmiðjuframleiðslu eru dýrum víða gefin lyf til að verjast sjúkdómum eða til að flýta vexti þeirra, sem er bannað á Íslandi. Eins og þekkt er er lyfjanotkun í landbúnaði hvað minnst í heiminum hér á landi og í Noregi. Þess vegna ætti rekjanleiki að vera innleiddur hér og ná miklu dýpra en bara til upprunalands. Stuðla þarf að auknu aðgengi neytenda að upplýsingum um framleiðsluferli matvæla og sérstöðu íslensks landbúnaðar í samanburði við innflutt ófrosið kjöt, egg og gerilsneydd matvæli. Vísindamenn hafa enda ítrekað bent á mikilvægi þess, m.a. með hliðsjón af fjölgun sýklalyfjaónæmra baktería. Efla þarf samstarf bænda, frumkvöðlafyrirtækja, háskóla og tæknisamfélagsins þar sem allir þessir aðilar geta unnið að góðum hlutum fyrir matvælaframleiðslu landsins.
Já, það er þannig, eins og ég sagði hérna áðan, að það er ákvörðun stjórnvalda og Alþingis að styðja við landbúnað og innlenda matvælaframleiðslu. Þetta er bara ákvörðun. Lagasetning, aðgerðir og áætlanir verða að styðja við slíkar ákvarðanir en ekki grafa undan þeim. Allt sem við gerum hér verður að styðja við landbúnaðinn og innlenda matvælaframleiðslu. Það er náttúrlega líka, myndi ég segja, í samræmi við yfirlýst markmið ríkisstjórnarinnar en yfirlýst markmið hennar er að vinna að aukinni verðmætasköpun í atvinnulífinu, m.a. með því að ýta undir vöxt og verðmætasköpun í matvælaframleiðslu. Flutningsmenn tillögunnar telja afar brýnt að skapa styrkari umgjörð sem eflir innlenda matvælaframleiðslu og stuðlar að fæðuöryggi þjóðarinnar og hvetja þess vegna atvinnuvegaráðherra til að tryggja að sú vinna sem hér er lögð til verði sett af stað hið fyrsta.
Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til seinni umræðu og til umfjöllunar í atvinnuveganefnd.
