búvörulög.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi á þskj. 611, mál nr. 374, en um er að ræða frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum, er varðar framleiðendafélög og heimildir afurðastöðva til samstarfs.

Í frumvarpinu er lagt til að nánar verði skilgreint hvaða félög geti orðið framleiðendafélög, en það eru fyrirtæki í eigu eða undir yfirráðum frumframleiðenda, þ.e. bænda. Þeim verði heimilt að eiga með sér samstarf um afmarkaða þætti líkt og tíðkast hjá nágrannaþjóðum okkar. Um sambærileg markmið og tilgang er að ræða og m.a. kom fram í eldra frumvarpi sem síðar, með breytingum, varð að lögum nr. 30/2024.

Í frumvarpinu er mælt nánar fyrir um stofnun og skráningu framleiðendafélaga og lagt til að Samkeppniseftirlitið taki við umsóknum um skráningu framleiðendafélaga. Ástæða þess að lagt er til að Samkeppniseftirlitið haldi utan um skráningu framleiðendafélaga, er m.a. vegna þeirrar tillögu sem er í frumvarpinu um að framleiðendafélög geti að hluta verið í eigu annarra aðila en bænda en þurfi þá að vera undir beinum yfirráðum bænda. Býr stofnunin yfir þekkingu og getu til að meta yfirráð og því lagt til að hún taki við umsóknum um skráningu framleiðendafélaga.

Með heimild framleiðendafélaga í eigu eða undir beinum yfirráðum bænda er miðað að því að styrkja stöðu bænda í virðiskeðjunni og skapa tækifæri til aukinnar samvinnu og verðmætasköpunar að teknu tilliti til meginreglna samkeppnisréttar.

Þá eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á ákvæði 71. gr. búvörulaga um heimildir til samstarfs í mjólkuriðnaði og ákvæði 71. gr. A um heimildir til samstarfs í kjötiðnaði. Breytingarnar sem lagðar eru til eru tvíþættar, í fyrsta lagi er mælt fyrir um að framleiðendafélög geti átt með sér samstarf í mjólkuriðnaði og kjötiðnaði og í öðru lagi er mælt fyrir um að afurðastöðvar geti átt með sér samstarf um afmarkaða þætti í mjólkuriðnaði og við slátrun sauðfjár, nautgripa og hrossa. Ekki er gert ráð fyrir að þær afurðastöðvar sem nýti heimildina séu sérstaklega skráðar hjá Samkeppniseftirlitinu en þó er lagt til að samstarf afurðastöðva sæti eftirliti stofnunarinnar.

Þannig er megintilgangur frumvarpsins að tryggja að bændur hafi sambærilegt svigrúm til samvinnu og hagræðingar eins og hjá nágrannaþjóðum okkar. Er tillagan í samræmi við þingsályktun um landbúnaðarstefnu til ársins 2040 sem samþykkt var hér 1. júní 2023. Í greinargerð frumvarpsins er nánar rakið hvernig heimildum bænda til samstarfs er hagað í nágrannalöndum okkar og litið til þess sem fellur best að íslensku landbúnaðarkerfi. Í frumvarpinu er einna helst litið til Finnlands í þessu tilliti. Þar er í dag að finna flest framleiðendafélög og mesta fjölbreytni þeirra.

Með þeim breytingum sem mælt er fyrir um í frumvarpinu fá bændur og félög í þeirra eigu heimild til að eiga með sér samstarf og gera samkomulag um verkaskiptingu til að halda niðri kostnaði við framleiðslu, geymslu og dreifingu á mjólkurvöru og kjötvöru.

Verði frumvarpið að lögum þá mun það hafa þau áhrif að samruni afurðastöðva eftir gildistöku laganna mun sæta almennu samrunaeftirliti samkvæmt ákvæðum samkeppnislaga líkt og gildir um samruna annarra fyrirtækja í atvinnulífinu almennt. Þrátt fyrir að undanþága fyrir afurðastöðvar sé takmörkuð samkvæmt frumvarpinu þá munu afurðastöðvar í mjólkuriðnaði og slátrun tiltekins búfjár njóta víðtækari heimilda til samstarfs og verkaskiptingar en þekkist í helstu nágrannalöndum okkar, sem ná aðeins til samstarfs bænda og félaga í þeirra eigu.

Í frumvarpinu er lagt til að það samstarf og verkaskipting sem búvörulögin heimila samkvæmt 71. og 71. gr. A. verði undir eftirliti Samkeppniseftirlitsins og tekinn af allur vafi um að brot gegn undanþáguheimildunum sæti viðurlögum samkvæmt ákvæðum samkeppnislaga.

Drög að frumvarpinu voru kynnt í samráðsgátt stjórnvalda í október 2025 og bárust 28 umsagnir um drögin en umsagnir bárust m.a. frá einstaklingum, fyrirtækjum, sveitarfélögum, samtökum og stofnunum. Frumvarpið tók þó nokkrum breytingum í kjölfar samráðsins og var litið til athugasemda Bændasamtaka Íslands, Samtaka fyrirtækja í landsbúnaði, Samtaka smáframleiðenda matvæla og Beint frá býli.

Í þeim drögum sem birt voru í samráðsgátt var m.a. lagt til að afurðastöð eða framleiðendafélag sem færi með a.m.k. 40% markaðshlutdeild í viðkomandi búgrein á markaði yrði gert skylt að safna og taka við mjólk og sláturgripum í sauðfjárrækt, nautgriparækt og hrossarækt. Var þannig lögð skylda á þá aðila sem geta haft með sér samstarf og nýta undanþágu frá ákvæðum samkeppnislaga að þeir söfnuðu afurðum frá bændum. Verulegar athugasemdir voru gerðar við framangreinda tillögu og var m.a. lýst áhyggjum af því að skyldan kynni að hafa áhrif á sérmarkaði í mjólkurframleiðslu, líkt og lífrænan markað, og kynni að hafa neikvæð áhrif á bændur sem lengra störfuðu frá viðkomandi afurðastöð. Þá var í drögunum einnig lagt til að framleiðendafélagi og afurðastöð sem nyti undanþágu frá samkeppnislögum væri óheimilt að taka hærra gjald af bændum fyrir heimteknar afurðir en sem næmi raunkostnaði sem nánar yrði útfært í reglugerð hver væri.

Í umsögn Samtaka smáframleiðenda matvæla og Beint frá býli kom m.a. fram að ákvæði 2. mgr. 71. A búvörulaga tryggði að bændur fengju þá þjónustu sem þeir þurfa á sem hagstæðustu kjörum. Þá var að mati Bændasamtaka Íslands í b-lið 2. mgr. 71. gr. A búvörulaga gætt að því að verðlagning fyrir bæði heimtöku og fyrir aðra vinnsluaðila sé sú sama. Lögðust því framangreindir hagsmunaaðilar gegn því að lögfest yrði ákvæði um söfnunarskyldu og heimtökugjald og stendur 2. mgr. 71. gr. búvörulaga því óbreytt verði frumvarpið að lögum.

Áhrif frumvarpsins á afurðastöðvar í mjólkuriðnaði og slátrun sauðfjár, nautgripa og hrossa eru óveruleg en í frumvarpinu er lögð sú skylda á framleiðendafélög og afurðastöðvar sem nýta sér heimild til undanþágu skv. 71. og 71. gr. A. búvörulaga að halda framleiðsluhluta starfseminnar aðskilinni frá annarri óskyldri starfsemi, svo sem ef afurðastöð stundar einnig innflutning eða aðra starfsemi sem ekki telst til söfnunar og framleiðslu mjólkurafurða eða söfnun og slátrun sauðfjár, nautgripa og hrossa. Líkt og rakið er í greinargerð er frumvarpinu ekki ætlað að hafa áhrif á þá verkaskiptingu sem afurðastöðvar hafa viðhaft síðustu ár eða áratugi en að það samstarf sæti eftirliti Samkeppniseftirlitsins.

Í frumvarpinu er einnig lagt til að ráðherra geti í reglugerð útfært nánar ákvæði 5. gr. búvörulaga um skráningu framleiðendafélaga, svo sem sett nánari ákvæði um starfshætti, lágmarksfjölda félaga, félagaðild og skyldur frumframleiðenda og upplýsingagjöf.

Einnig eru lagðar til breytingar á ákvæði til bráðabirgða og þar lagt til að fyrir lok ársins 2030 skuli ráðherra flytja Alþingi skýrslu þriggja óháðra sérfræðinga á sviði hagfræði og samkeppnisrekstrar um reynsluna af framkvæmd bæði 71. gr. og 71. gr. A búvörulaga með hliðsjón af tilgangi búvörulaga skv. 1. gr. laganna.

Það er von mín að þær tillögur sem koma fram í frumvarpi þessu verði til þess að stíga mikilvæg skref í þá átt að styrkja enn frekar stöðu bænda í virðiskeðjunni og skapa hvata fyrir frekara samstarf meðal bænda og þar með aukin tækifæri til verðmætasköpunar í landbúnaði.

Verði frumvarpið að lögum verður einnig dregið úr þeim víðtæku undanþáguheimildum sem gagnrýndar hafa verið undanfarin ár og áratugi og m.a. hefur verið bent á að hafi að einhverju leyti neikvæð áhrif fyrir bæði bændur og neytendur. Með því að virkja að nýju samrunaeftirlit með samruna afurðastöðva í mjólkuriðnaði og kjötiðnaði eru í þessu frumvarpi stigin skref í þá átt að tryggja enn frekar hagsmuni bænda og neytenda án þess að það hafi áhrif á þá hagræðingu sem þegar hefur orðið í bæði mjólkuriðnaði og slátrun.

Að öðru leyti vísa ég til greinargerðar þeirrar sem fylgir frumvarpinu.

Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umræðu og hv. atvinnuveganefndar.