jöfn staða og jafn réttur kynjanna.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að bregðast við nokkru sem ég held að við höfum öll séð og vitað að þyrfti að laga og það er gott. Svo vil ég líka þakka hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur fyrir að vera óþreytandi við að benda á eitthvað sem betur mætti fara í samfélaginu fyrir alla og spara pening fyrir ríkið í einhverju sem var óþarfi, kostnaðarsamt, flækjur og hjálpaði ekki atvinnulífinu. Það er gott þegar Alþingi getur unnið svona að málum sem er hægt að laga og breyta og ég bara fagna því almennt.
Það er aðeins hætta á að þetta orð, jafnlaunavottun, dagi einhvern veginn uppi og verði neikvætt, gildishlaðið, því að auðvitað er í grunninn gott að það sé greitt jafnt fyrir sömu vinnu eða fyrir jafnverðmæt störf. Ég held að við getum öll verið sammála um að það er eðlilegt og sanngjarnt. Á hefðbundnum markaði ætti það að vera þannig að það sé greitt jafnt fyrir það sem er unnið ef útkoman er sú sama, annars ættu atvinnurekendur frekar að ráða til sín ódýrari starfsmenn. Við hér á Íslandi búum alla vega við það hugarfar að við viljum það. En það eru kannski þessi störf og þessi kynbundni launamarkaður sem er þess eðlis að töluvert mikið af ákveðnum kvennastörfum er metið minna í samfélaginu og þær fá því kannski minna greitt. Þetta eru stórar stéttir sem kostar mikið fyrir ríki og sveitarfélög að hækka launin hjá, þannig að það er eitthvað sem við ættum að skoða mjög vandlega. Það hefur sýnt sig að það er erfitt að breyta kynjaskiptum markaði þó að laun hækki því að fólk velur, því meira frelsi sem fólk hefur til að velja sér stöðu og störf, þeim mun kynjaskiptari verður launamarkaðurinn. Við sjáum það bara á löndum þar sem við segjum að jafnrétti sé einna mest, í Noregi og á Íslandi, þar er markaðurinn einna mest kynjaskiptur, þegar fólk fær að ráða sem mestu. Og það er líka allt í lagi að fólk bara velji það sem það vill vinna við. En við verðum að greiða jöfn laun fyrir jafnverðmæt störf og sömu vinnu. Þetta skiptir máli og ég held að enginn í samfélaginu horfi til einhvers hóps sem leggur fram jafn mikið í vinnu, að hann eigi með einhverjum hætti að fá lægri laun fyrir þá vinnu. Ég held að mjög fáir séu þannig þenkjandi og hvað þá að menn geti rökstutt það með einhverjum hætti. Það held ég að sé óframkvæmanlegt.
En við höfum komist að því að atvinnulífið hefur kvartað sáran undan því að jafnlaunavottunin sé kostnaðarsöm, flókin og þung í framkvæmd. Það er þess vegna gott fyrir okkur sem erum með löggjafarvaldið að við hugsum þetta óháð því hvort við höfum farið af stað með það sjálf eða ekki því að við vitum ekki alltaf nákvæmlega hvernig hlutirnir enda. Þótt hugmyndirnar séu góðar þá veit maður ekki nákvæmlega hvernig þær enda og ef við sjáum að skipið er að reka af leið þá er gott að rétta kúrsinn. Það er merki um sjálfstraust að geta gert það, að sjá að eitthvað sé ekki í góðu lagi, þrátt fyrir að maður hafi sjálfur mögulega átt þátt í því með einhverjum hætti og það ber að virða. Gott sjálfstraust í stjórnmálum er mikils virði.
Tilgangurinn á ekki að breytast. Ég sit í allsherjar- og menntamálanefnd og við munum fá þetta inn til okkar og munum skoða þetta þar eins vandlega og við getum. Við verðum að halda tilganginum á lofti þannig að fólk fái greitt eðlilega og sanngjarnt og það er alveg vinna í því að skoða hvernig vinnumarkaðurinn er samsettur og hvort einhverjum stéttum eða heildum sé haldið niðri. Ég þekki það bara úr mínum fyrri störfum við að vinna fyrir sveitarfélag að það voru oft kaldar kveðjur sem annað kynið fékk þar frá sínum vinnuveitendum, að t.d. í skólum væru karlar á hærri launum. Ég sjálfur, sem sá um launagreiðslur til starfsmanna skólans þegar ég var skólastjóri, vissi alveg hvað hver fékk í laun. En þarna var í ákveðnum tölum kynbundinn launamunur; þessir hópar fengu hærra, karlar fengu hærra en konur. Ég bað um útskýringar á þessu frá mínum yfirmönnum hjá Reykjavíkurborg og það var tekið vel í það að skoða það. En svo komu aldrei neinar niðurstöður. Það kom ekkert út úr því. Þá sat fólk uppi með ákveðna, ég ætla ekki að segja skömm en það var alla vega þannig að karlkyns starfsmönnum þeirrar stofnunar sem ég stýrði fannst þetta óþægileg umræða og það var verið að pískra um það manna á milli að það væri einhvers konar launamunur á milli kynjanna í þessari stétt, innan hennar. Þess vegna þarf umræðan um þessi launamál að vera markviss og skýr, að hólfa ekki allt niður í tvo hópa og svo er annar hópurinn að gera þetta og hinn þetta, þannig að það sé á hreinu að það sé þannig, því að þegar undirritaður sóttist eftir einhverjum tölulegum gögnum um þessar fullyrðingar, sem vissulega áttu örugglega við rök að styðjast einhvers staðar, þá fengust engin svör við því. Þarna virtist það einhvern veginn vera svo að tilgangurinn helgaði meðalið. En það er kannski önnur umræða.
Í frumvarpinu eru skilgreindar fjórar skyldubundnar meginforsendur starfsmats: Álag, ábyrgð, hæfni og vinnuaðstæður. Þetta eru auðvitað huglægir þættir margir hverjir og kannski erfitt að setja ákveðna mælikvarða inn í þetta til að mæla hæfni starfsmanns A, hvort vinnuaðstæður hans séu erfiðari eða meiri og álagið meira og ábyrgðin meiri, því að þetta helst oft í hendur, að þeir starfsmenn sem eru sérlega flinkir og góðir myndu mögulega fá hátt í hæfni en þeir minnka álagið hjá sér, þeir starfsmenn eru undir minna álagi því að þeirra störf eru þannig að þau eru fyrirbyggjandi varðandi álag og slíkt. Það sama er með vinnuaðstæður, að fólk er misjafnt, þarf mismikinn stuðning varðandi vinnuaðstæður. Fólk getur unnið við erfiðar vinnuaðstæður og kvartar ekki undan álagi á meðan aðrir gera það. Þannig að þetta eru svona þættir sem eru, ég vil ekki segja umdeildir, þetta eru bara þættir sem er ágætt að taka tillit til við laun starfsmanna. Svo mætti kannski vera þarna inni einhvers konar þjóðhagslegur ávinningur því að það eru störf, og ég held nú sérstaklega mörg kvennastörf, sem skila kannski ekki einhverju sem mælist beint í einhvers konar verðmætasköpun en skila virði sem er þess eðlis að án þeirra starfa gengi samfélagið ekki. Það er eitthvað sem við sem samfélag þurfum að skoða aðeins, þ.e. hvernig við metum störfin.
En almennt er ég þannig þenkjandi að markaðurinn gæti metið störfin enn þá betur. Það yrði hvati fyrir starfsmenn til að stíga eitt, tvö, þrjú aukaskref til að sinna betur þeim störfum sem þeir sinna. Ég held að hæstv. ráðherra sé sammála því þrátt fyrir að það sé kannski erfitt að koma því inn í einhvers konar frumvarp. En það er á endanum hæfni einstaklinganna sem ætti að ráða launaseðlinum, óháð flestu öðru, þ.e. hvað þú getur gert óháð kyni og, mig langar að segja óháð menntun. Ef þú getur gert hlutina og hefur sannað að þú getir gert þá vel þá myndi ég vilja fá þig í vinnu. En hér er talað um að þetta komi til með að spara á næstu árum, til 2030, 1,5 milljarða, sem urðu þá bara 1.500 milljónir, sem er töluverður peningur. Það sem mér finnst vera best í þessu er að þessi ávinningur er atvinnulífsins. Hér er ríkið ekki að fá eitthvað til baka heldur er í raun verið að einfalda kerfið. Þetta mun skila sér í því að fyrirtækin verða ekki með jafn marga starfsmenn í þessu, þurfa ekki að kaupa jafn mikla þjónustu, sem þýðir náttúrlega að þetta kerfi mun kælast. En það er alveg meðvitað og rétt hjá hæstv. ráðherra að gera það og það er bara ákveðið pólitískt hugrekki að gera það. Þannig að ég fagna þessu og ég er líka sérlega sáttur við það að vera í nefndinni sem kemur til með að fjalla um málið.
Það kemur fram í frumvarpinu að hér sé ekki verið að slaka á lagaskyldu. Ég hef kannski ekki verið í mörg ár að sökkva mér ofan í þetta eins og hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttir en ég mun samt núna, í kjölfarið á því að þetta mál kemur inn til nefndarinnar, sökkva mér betur ofan í þetta og hafa meira um málið að segja í 2. umræðu. En það sem má ekki gerast, sem gerist kannski sjálfkrafa, er að þetta hugtak, jafnlaunavottun, verði, sem það er því miður orðið, einhvers konar gildishlaðið hugtak fyrir flækjur og kostnað en ekki það sem það átti að standa fyrir. Það er vont. Það var ekki ásetningur eins eða neins og ég veit að það var ekki ásetningur eins eða neins að það yrði þannig. En það hefur bara komið í ljós að það er hægt að laga þetta og gera betur. Það er gott.
Vald Jafnréttisstofu mun líklegast aukast. Jafnréttisstofa skilgreinir viðmið, fer yfir gögnin, fylgir eftir úrbótaáætlunum og getur mögulega beitt dagsektum. Þetta kallar á góða vinnu og hlutlæga og hlutlausa vinnu hvað allar breytur varðar. Ég er ekkert að efast um það. En eftir að hafa setið í allsherjar- og menntamálanefnd og fjallað um ýmis mál er tengjast jafnrétti þá hefur mér fundist við geta bætt okkur þar og ég mun fylgja því eftir eins og ég get sem nefndarmaður í minni hluta. Skýrslugjöf fer fram á þriggja ára fresti og það er umdeilanlegt hvort fresturinn eigi að vera styttri eða lengri, ég ætla ekki að úttala mig um það hér þar sem við eigum eftir að fara miklu betur yfir frumvarpið.
Ég vil bara enn og aftur hrósa hv. þm. Diljá Mist Einarsdóttur og hæstv. ráðherra fyrir það að hlusta hvor á aðra og koma með þetta mál hingað. Þetta er eitthvað sem ég held að sé til hagsbóta fyrir okkur öll.
