sóttvarnalög.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta velferðarnefndar fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til sóttvarnalaga. Frumvarpið felur í sér ný heildarlög um sóttvarnir en gildandi sóttvarnalög eru frá árinu 1997. Því var talin þörf á heildarendurskoðun á ákvæðum laganna, sérstaklega þeim sem fjalla um stjórnsýslu sóttvarna og opinberar sóttvarnaráðstafanir m.a. vegna reynslu sem fengist hefur frá tímum Covid-19 faraldursins.

Helstu nýmæli frumvarpsins eru m.a. markmiðsákvæði, skýrara gildissviðsákvæði, nýjar orðskýringar, breytingar á stjórnsýslu sóttvarna, stofnun farsóttanefndar, niðurlagning sóttvarnaráðs, skorður við tímalengd opinberra sóttvarnaráðstafana og uppfærð viðurlagaákvæði.

Nefndin fjallaði um málið, fékk á sinn fund gesti og bárust umsagnir. Gögn málsins eru aðgengileg undir málinu á vef Alþingis.

Í kjölfar umfjöllunar nefndarinnar um málið vill meiri hluti velferðarnefndar árétta sérstaklega:

Nefndin fjallaði um mikilvægi og nauðsyn sóttvarnalaga til að vernda almannaheill. Að mati meiri hlutans er frumvarpið tímabær endurskoðun á lögunum til að skýra betur heimildir og úrræði sem stjórnvöld hafa þegar farsóttir breiðast út og hætta er á útbreiðslu smits frá einstaklingum.

Meiri hlutinn leggur því áherslu á að beiting sóttvarnaráðstafana geti haft víðtæk áhrif á daglegt líf fólks og samfélagið allt. Með frumvarpinu er því lagt til að kveðið verði skýrt á um það í lögum til hvaða ráðstafana megi grípa til að skerða stjórnarskrárvarin réttindi, í hvaða tilvikum og að meðalhófs skuli gætt. Ráðstafanir styðjast þannig við viðhlítandi lagaheimild og verða ekki framkvæmdar nema í þágu almannahagsmuna eða til verndar heilsu eða réttindum annarra.

Þá fjallaði nefndin um breytingar á stjórnsýslu sóttvarna. Breytingarnar lúta helst að stöðu sóttvarnalæknis en lagt er til að hann verði skipaður af ráðherra, líkt og landlæknir, samhliða því að ábyrgð hans á framkvæmd sóttvarna heyri beint undir yfirstjórn ráðherra en ekki landlækni. Þannig mun sóttvarnalæknir teljast embættismaður í skilningi laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.

Þó mun sóttvarnalæknir starfa áfram innan embættis landlæknis, þrátt fyrir að gert sé ráð fyrir að hann sé sjálfstæður í störfum sínum. Því er í frumvarpinu lagt til að ákvæði í 4. gr. laga um landlækni og lýðheilsu, um að landlæknir beri ábyrgð á framkvæmd sóttvarna, verði felld brott. Líkt og fram kemur í greinargerð frumvarpsins hefur ábyrgð landlæknis á sóttvörnum verið formlegs eðlis, en gildandi sóttvarnalög fela honum engin tiltekin verkefni, heldur eru sóttvarnalækni falin öll helstu verkefni laganna.

Meiri hlutinn bendir á að í frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir breytingu á verkefnum embættis landlæknis, heldur einungis skipun sóttvarnalæknis til að skýra betur stöðu hans, sérstaklega gagnvart ráðherra.

Einnig fjallaði nefndin um farsóttanefnd. Lagt er til að fella niður sóttvarnaráð og að nýtt fjölskipað stjórnvald, farsóttanefnd, verði sett á laggirnar og skili tillögum til ráðherra um opinberar sóttvarnaráðstafanir. Markmiðið er að koma ábyrgð á slíkum tillögum á fleiri hendur með breiðari þekkingu sem og að styrkja sóttvarnalækni og almannavarnir varðandi stefnu og ákvarðanir við farsóttum og koma á fót formlegum samráðsvettvangi við helstu viðbragðsaðila.

Við meðferð málsins var rætt um skipan nefndarinnar með hliðsjón af hlutverki hennar þar sem umsagnaraðilar gerðu tillögu um að tilteknir aðilar með sérfræðiþekkingu, svo sem hjúkrunarfræðingur með sérþekkingu á sýkingavörnum eða fulltrúi Landspítala með þekkingu á greiningu sjúkdóma, skyldu eiga sæti í nefndinni. Meiri hlutinn telur ekki rétt að festa sérþekkingu á tilteknar heilbrigðisstofnanir enda getur það falið í sér ákveðna takmörkun. Þá hefur sóttvarnalæknir, sem á sæti í farsóttanefnd, sérfræðimenntun í læknisfræði og þekkingu á smitsjúkdómum og faraldsfræði þeirra. Þá bendir meiri hlutinn einnig á, í tengslum við sjónarmið umsagnaraðila um að í farsóttanefnd eigi að sitja fulltrúar með breiða skírskotun, að farsóttanefnd er heimilt samkvæmt frumvarpinu að kveðja tvo menn til viðbótar til að sitja í nefndinni, sem hafa málfrelsi og tillögurétt, telji nefndin tilefni til. Meiri hlutinn telur mikilvægt að í farsóttanefnd sé tiltekin sérfræðiþekking til staðar en bendir jafnframt á að henni er ætlað að vera vettvangur fyrir helstu viðbragðsaðila. Því er mikilvægt að stofnanir geti tilnefnt einstaklinga sem geta í krafti stöðu sinnar innan viðkomandi stofnunar tryggt skilvirkni og öryggi í viðbrögðum við faraldri. Meiri hlutinn leggur hins vegar til breytingu á 2. mgr. 8. gr. frumvarpsins í því skyni að veita farsóttanefnd rými til að fá inn í nefndina fjölbreyttari sjónarmið og breiðari þekkingu, telji hún þörf á hverju sinni. Gerð verður nánari grein fyrir breytingunni í umfjöllun um breytingartillögur.

Nefndin fjallaði að auki um aðkomu Alþingis að sóttvarnaráðstöfunum.

Í 2. mgr. 18. gr. frumvarpsins eru nýmæli um skyldu ráðherra til að upplýsa um og rökstyðja ákvarðanir sínar um opinberar sóttvarnaráðstafanir fyrir velferðarnefnd Alþingis. Einnig er í 3. mgr. gert ráð fyrir að ráðherra upplýsi Alþingi um sóttvarnaaðgerðir með mánaðarlegri skýrslugjöf enda hafi aðgerð varað lengur en átta vikur.

Hvað þetta varðar voru fyrir nefndinni reifuð sjónarmið um að Alþingi þyrfti að eiga meiri aðkomu að ákvörðun um sóttvarnaráðstafanir þar sem slíkar ákvarðanir gætu haft víðtækar afleiðingar fyrir samfélagið.

Meiri hlutinn tekur undir mikilvægi aukinnar aðkomu Alþingis að þessum málum en telur ekki unnt að fallast á það að þingið eigi að taka ákvörðun um sóttvarnaráðstafanir. Ráðherra, sem ber ábyrgð á stjórnarframkvæmdum á sínu málefnasviði, tekur ákvörðun um sóttvarnaráðstafanir á grundvelli faglegra sjónarmiða og gerir svo þinginu grein fyrir ákvörðun sinni, forsendum hennar og rökstuðningi.

Að mati meiri hlutans er það fyrirkomulag sem frumvarpið mælir fyrir um í samræmi við stöðu þingsins sem löggjafa og eftirlitsaðila með stjórnvöldum. Frumvarpið miðar jafnframt að því að tryggja stöðu velferðarnefndar sem virks eftirlitsaðila með ákvörðunum ráðherra. Meiri hlutinn bendir einnig á að heimilt er á grundvelli þingskapa að verða við tíðari upplýsingagjöf, svo sem með skýrslugjöf eða minnisblöðum, telji þingið þörf á því.

Þá fjallaði nefndin um reglugerðarheimildir þar sem reifuð voru sjónarmið um að frumvarpið fæli í sér mikið valdframsal til framkvæmdarvaldsins. Gert er ráð fyrir að ráðherra mæli fyrir um mörg atriði í reglugerðum. Ákvæði sem helst koma til skoðunar eru þau sem varða opinberar sóttvarnaráðstafanir, en þar er gert ráð fyrir að ráðherra setji reglugerð, ýmist að fenginni tillögu sóttvarnalæknis eða farsóttanefndar, þar sem kveðið er á um sóttvarnaráðstafanir.

Að mati meiri hlutans ganga ákvæðin ekki lengra en nauðsyn ber til. Ekki er hægt að sjá fyrir öll tilvik sem upp geta komið þegar alvarlegir sjúkdómar breiðast út í samfélaginu og bregðast þarf við með hröðum hætti. Að því virtu hefur ráðherra reglugerðarheimildir til að bregðast við mögulegum aðstæðum með reglusetningu um opinberar sóttvarnaráðstafanir.

Meiri hlutinn áréttar þó að við setningu almennra stjórnvaldsfyrirmæla verður ráðherra ætíð að taka tillit til þeirra hagsmuna sem reglurnar varða og meginreglna stjórnsýsluréttar. Það er einnig mikilvægur varnagli að þær séu settar að fenginni tillögu sóttvarnalæknis eða farsóttanefndar og að í frumvarpinu sé mælt sérstaklega fyrir um gildistíma þeirra.

Að auki fjallaði nefndin um málsmeðferð frelsissviptinga fyrir dómstólum vegna hættu á útbreiðslu smits frá einstaklingum og opinberar sóttvarnaráðstafanir. Í ákvæðum 21.–24. gr. frumvarpsins eru heimildir fyrir sóttvarnalækni til að grípa til aðgerða þegar grunur er á um að einstaklingur hafi smitsjúkdóm, til að fyrirbyggja eða hefta útbreiðslu smits sem ógnar almannaheill. Meðal slíkra aðgerða eru sóttkví og einangrun. Samkvæmt umræddum ákvæðum skal bera slíkar aðgerðir undir héraðsdóm ef stjórnvaldsákvörðun hefur í för með sér frelsissviptingu í skilningi 67. gr. stjórnarskrár og viðkomandi einstaklingur neitar að hlíta ákvörðuninni. Einstaklingur á þó alltaf rétt á að bera slíka ákvörðun undir dóm og skal honum leiðbeint um þann rétt þegar stjórnvaldsákvörðun sem beinist að honum er tekin.

Umfjöllun nefndarinnar laut því að umræddum málsmeðferðarúrræðum samkvæmt ákvæðum frumvarpsins og rétti einstaklinga til að fá ákvörðun um frelsissviptingu endurskoðaða með tilliti til lögvarinna hagsmuna. Fram komu sjónarmið um að einstaklingar sem sæta einangrun eða sóttkví á grundvelli stjórnvaldsákvörðunar verði samkvæmt almennum málsmeðferðarreglum að eiga lögvarða hagsmuni til að bera lögmæti stjórnvaldsákvörðunar undir dómstóla og fá úrlausn á máli sínu. Bent var á að sú staða gæti komið upp að þegar frelsissviptingu lýkur, eftir að hámarki 15 sólarhringa, gæti einstaklingur ekki lengur átt lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um lögmæti stjórnvaldsákvörðunar fyrir dómstólum. Það kæmi sérstaklega til skoðunar í tengslum við áfrýjun til Landsréttar.

Í minnisblaði frá heilbrigðisráðuneyti er bent á að samhljóða ákvæði megi finna í 5.–12. gr. gildandi sóttvarnalaga sem bætt var við lögin í febrúar 2021. Nú þegar hefur fengist reynsla af framkvæmd ákvæðanna frá tímum Covid-19-faraldursins. Þá bendir ráðuneytið á að dómstólar hafi viðurkennt lögvarða hagsmuni þrátt fyrir að ákvörðun sé lokið, en slík mál einskorðast við að einstaklingur geti átt lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um lögmæti ákvörðunarinnar ef hann höfðar mál til heimtu miskabóta eða viðurkenningar skaðabótaskyldu.

Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið ráðuneytisins og telur að umræddar málsmeðferðarreglur gæti nægilega að réttindum þeirra sem ákvarðanir beinast að og möguleikum þeirra að fá skorið úr um lögmæti slíkra ákvarðana. Mikilvægt er að hafa þá hagsmuni í huga sem vegast á þegar skerða á frelsi einstaklinga, þ.e. ráðstafanir í þágu verndar lífs og heilsu borgara á móti þeim hagsmunum sem skerðast með ráðstöfunum.

Sambærileg sjónarmið komu fram í tengslum við ákvæði í 27. og 28. gr. frumvarpsins um opinberar sóttvarnaráðstafanir og að þær gætu takmarkað mannréttindi sem vernduð eru í stjórnarskrá. Líkt og bent er á í greinargerð er í sumum tilvikum nægilegt að takmarkanir opinberra sóttvarnaráðstafana styðjist við lög svo þær teljist heimilar.

Meiri hlutinn telur ljóst að mörg álitaefni geta komið upp í tengslum við opinberar sóttvarnaráðstafanir og að þær kunni að takmarka mannréttindi. Meiri hlutinn bendir á það sem fram kemur í greinargerð með frumvarpinu um að heildarmarkmið þess sé að heimildir stjórnvalda til opinberra sóttvarnaráðstafana séu skýrar og í samræmi við kröfur lögmætisreglu og lagaáskilnaðarreglu stjórnarskrárinnar.Einnig má benda á þann annan tug dóma og úrskurða sem fallið hafa í dómskerfinu um opinberar sóttvarnaráðstafanir þar sem ákvarðanir sóttvarnalæknis um einangrun og sóttkví hafa verið staðfestar. Þá áréttar meiri hlutinn að ákvæði sem fjalla um sóttvarnaráðstafanir, hvort sem þær miðast að einstaklingum eða almenningi, skuli hafa það að markmiði að bregðast við farsótt sem ógnar lífi og heilsu manna, í samræmi við mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar.

Þá fjallaði nefndin um stjórnvaldssektir samkvæmt 35. gr. frumvarpsins. Samgöngustofu er falið að leggja stjórnvaldssektir á flugrekendur, útgerðir og umráðendur loftfara og skipa ef þeir sinna ekki skyldu sinni til að tryggja sóttvarnir samkvæmt ákvæðinu og samkvæmt reglugerð ráðherra, sem sett er á grundvelli þess, ef hætta er á að samfélagslega hættulegur sjúkdómur berist frá landinu. Var stofnuninni falið þetta hlutverk tímabundið á tímum Covid-19 faraldursins á grundvelli eldri loftferðalaga. Gerðar voru athugasemdir við að stofnuninni yrði falið þetta hlutverk en meiri hlutinn telur rétt að líta til lagasetningar í Covid-19 faraldrinum og telur að Samgöngustofa sé enn það stjórnvald sem er í lykilaðstöðu á grundvelli eftirlitshlutverks síns að fara með þessa heimild. Meiri hlutinn telur eðlilegt að fagstofnun á borð við Samgöngustofu hafi þessa heimild til álagningar stjórnvaldssekta.

Að lokum fjallaði nefndin um samhæfingu sóttvarna og almannavarna. Var það rætt sérstaklega í samhengi við frumvarp til nýrra laga um almannavarnir sem nú er til meðferðar hjá allsherjar- og menntamálanefnd. Meiri hlutinn telur árangursríka samhæfingu sóttvarna og almannavarna mikilvæga og telur nokkur ákvæði frumvarpsins vera til þess fallin að stuðla að því. Með 8. gr. frumvarpsins er samstarf sóttvarnalæknis og almannavarna formgert í lögum og þá er kveðið á um í 3. mgr. 9. gr. frumvarpsins að farsóttanefnd skuli vera vettvangur fyrir samhæfingu aðgerða innan heilbrigðiskerfisins og almannavarnakerfisins gegn samfélagslega hættulegum sjúkdómum. Þá kveður 10. gr. frumvarpsins, um samvinnu stofnana, á um að sóttvarnalæknir skuli í starfi sínu hafa samvinnu við ríkislögreglustjóra vegna almannavarna.

Fyrir nefndinni vógust einnig á sjónarmið um orðanotkun og 38. gr. frumvarpsins um öryggisbirgðahald, en um frekari umfjöllun á því vísast til nefndarálits.

Meiri hluti velferðarnefndar leggur til breytingar á frumvarpinu:

Í fyrsta lagi er lögð til breyting er varðar orðskýringar í 8. tölulið 3. gr. frumvarpsins. Í umsögn sóttvarnalæknis kemur fram að hann telji rökréttara að nota hugtakið „ónæmisaðgerð“ áfram í stað orðsins „ónæmisörvun“. Í mörg ár hafi hugtakið „ónæmisaðgerð“ verið notað í lögum yfir skipulagða gjöf bóluefnis eða mótefnis í starfi sóttvarnalæknis. Í greinargerð með frumvarpinu segir um 8. tölulið 3. gr. að orðalagi hafi verið breytt frá gildandi lögum til samræmis við athugasemdir Landspítala og sóttvarnalæknis, en sóttvarnalæknir vísaði til þess í umsögn sinni að þær breytingar hefðu ekki verið í samræmi við hans athugasemdir.

Í minnisblaði heilbrigðisráðuneytis kemur fram að það setji sig ekki á móti breytingu á hugtakinu, ef það er unnið í samvinnu við Landspítala og sóttvarnalækni.

Í samráði við þá aðila leggur meiri hlutinn til að hugtakinu „ónæmisörvun“ í 8. tölulið 3. gr. frumvarpsins verði breytt í „ónæmisaðgerð“ í samræmi við athugasemdir sóttvarnalæknis um frumvarpið. Samhliða er lagt til að orðinu verði skipt út í þeim ákvæðum sem vísa til „ónæmisörvunar“.

Í öðru lagi er lögð til breyting er varðar vísun til nefndar samkvæmt 9. gr. laga um heilbrigðisþjónustu. Í samráði við heilbrigðisráðuneyti er lagt til að felld verði brott vísun til mats hæfnisnefndar samkvæmt 9. gr. laga um heilbrigðisþjónustu, en með breytingu var ákvæði laganna sem fjallaði um hæfnisnefndir fellt brott og nefndin því ekki lengur til. Því er talið óþarft að vísa áfram til 9. gr. laga um heilbrigðisþjónustu.

Þá er í þriðja lagi lögð til breyting er varðar embætti sóttvarnalæknis. Meiri hlutinn telur rétt að gera breytingu á því orðalagi sem notað er um starf sóttvarnalæknis í frumvarpinu. Eins og komið hefur fram er með frumvarpinu lagt til að sóttvarnalæknir verði skipaður af ráðherra, líkt og landlæknir. Til aðgreiningar á embætti landlæknis annars vegar og sóttvarnalæknis hins vegar telur nefndin eðlilegra að í frumvarpinu sé vísað til sviðs sóttvarnalæknis um starf hans í stað þess að vísað sé til embættis sóttvarnalæknis jafnvel þótt sóttvarnalæknir sé í reynd embættismaður. Telur meiri hlutinn þessa breytingu til þess fallna að skýra hlutverk og stöðu sóttvarnalæknis til aðgreiningar frá embætti landlæknis.

Að lokum er í fjórða lagi lögð til breyting er varðar farsóttanefnd. Meiri hlutinn telur rétt að farsóttanefnd hafi aukið rými til að fá inn í nefndina fjölbreyttari sjónarmið og breiðari þekkingu telji hún þörf á hverju sinni. Meiri hlutinn leggur því til að heimild nefndarinnar til að kveðja til tvo menn til viðbótar til að sitja í nefndinni, telji hún tilefni til, verði útvíkkuð þannig að nefndinni sé heimilt að kveðja til tvo til fjóra til viðbótar til setu í nefndinni. Þá ætti nefndinni að vera fært að kveðja til setu í nefndinni aðila með ólíka þekkingu.

Þá eru lagðar til fáeinar málfarsbreytingar sem þarfnast ekki sérstakrar umfjöllunar.

Vísast að öðru leyti til ítarlegri umfjöllunar um breytingartillögur í áliti meiri hluta velferðarnefndar.

Að framansögðu virtu leggur meiri hluti velferðarnefndar til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir.

Undir álit meiri hluta velferðarnefndar rita, auk þess sem hér stendur, hv. þingmenn Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir, Grímur Grímsson, Sigurþóra Steinunn Bergsdóttir og Þóra Gunnlaug Briem.

Frú forseti. Að lokum vil ég þakka nefndarmönnum í hv. velferðarnefnd fyrir mjög gott samstarf við vinnslu þessa máls. Sú vinna varð svo sannarlega til þess að gera gott mál enn betra og er það þakkarvert. —Takk fyrir.