utanríkis- og alþjóðamál 2025.

Virðulegi forseti. Heimurinn bíður ekki eftir Íslandi. Hann bíður ekki eftir því að við klárum umræðuna, sættum ólík sjónarmið, mótum nýjar reglur eða finnum hinn fullkomna tíma til þess að taka afstöðu. Á meðan við ræðum hlutina heldur heimurinn áfram að snúast. Friðhelgi landamæra er brotin, borgir eru sprengdar og börn grafin undan rústum. Alþjóðalög eru virt að vettugi. Viðskipti eru notuð sem vopn. Mannréttindi eru fótum troðin og frjálslynd lýðræðisríki um allan heim spyrja sig sömu spurningar og við: Hvernig á að bregðast við þegar hriktir í stoðunum sem við byggjum öryggi okkar og velferð á? Það er í mínum huga spurningin sem liggur til grundvallar hér í dag, ekki aðeins hvað utanríkisþjónustan hefur gert á liðnu ári eins og kemur fram í þessari frábæru skýrslu, sem ég er mjög stolt af eins og þið heyrið, heldur hvert Ísland ætlar að stefna í heimi sem hefur breyst hraðar en flest okkar hefðu viljað trúa.

Að búa langt frá heimsins vígaslóð hefur hingað til fært okkur ákveðna og jafnvel ímyndaða fjarlægð frá átökum og öryggisógnum hvers tíma. En ég held að það blasi við okkur öllum að utanríkismál eru ekki lengur og hafa raunar aldrei verið fjarlæg. Við finnum áþreifanlega fyrir þeim í heimilisbókhaldinu okkar, matarkörfunni, netöryggi fyrirtækja, öryggi sæstrengja, aðgengi íslenskra útflutningsfyrirtækja að mörkuðum, og í því hvort við getum áfram treyst því að alþjóðalög og -reglur gildi jafnt fyrir smá ríki og stór.

Virðulegi forseti. Við Íslendingar höfum reynslu af því að takast á við áföll. Við bregðumst hratt við þegar náttúran minnir á sig, eldgos hefjast eða snjóflóð falla. Þá stöndum við saman og sjáum glögglega styrk samfélagsins okkar. En utanríkismál kalla ekki aðeins á viðbrögð við áföllum. Þau kalla á langtímahugsun. Þau kalla á pólitískt hugrekki og skýra sýn áður en áfallið dynur yfir því að smáþjóð getur ekki byrjað að hugsa um öryggi sitt þegar hættan er komin upp að dyrum. Smáþjóð getur ekki byrjað að verja alþjóðalög þegar búið er að brjóta þau eða tekið þátt í heiminum aðeins þegar það er þægilegt. Við getum ekki bara stigið inn í þegar það er þægilegt fyrir okkur.

Þessi heimsmynd hefur líka knúið okkur til að endurmeta öryggi Íslands. Á liðnu ári var lögð fram fyrsta formlega stefna Íslands í varnar- og öryggismálum. Það er stórt skref. Og það var löngu tímabært. Við getum ekki lengur leyft okkur að ræða öryggismál eins og þau séu jaðarmál eða feimnismál. Þau eru það ekki. Þau eru grunnskylda ríkisins. Öryggi snýst um að taka ábyrgð og tryggja að samfélagið okkar geti staðist áföll, að innviðir virki, fjarskipti haldi og að við séum ekki berskjölduð gagnvart þeim sem vilja veikja lýðræðisríki innan frá. Ógnir samtímans eru ekki alltaf íklæddar einkennisbúningi. Þær birtast m.a. í gegnum falsfréttir, netárásir og tilraunir til að grafa undan trausti á lýðræðið sjálft. Þess vegna verðum við að tala af meiri alvöru um upplýsingaóreiðu, um netöryggi, um viðnámsþrótt samfélagsins, um það hvernig við tryggjum að Ísland sé ekki veikur hlekkur í öryggiskeðju lýðræðisríkja. Við sitjum ekki með hendur í skauti heldur hefur ríkisstjórnin m.a. hert enn frekar á netöryggi og vörnum með því að styrkja netöryggissveitina, CERT-IS, til að treysta öryggi íslenska netumdæmisins.

Á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins í Haag á síðasta ári voru teknar ákvarðanir sem endurspegla þennan nýja veruleika okkar. Þar samþykktu aðildarríkin að stórauka framlög til varnarmála. Ísland þarf, eins og önnur ríki bandalagsins, að axla sína ábyrgð. Við getum verið friðelskandi þjóð en á sama tíma tekið varnir okkar alvarlega. Smáríki sem skilur að samstaðan felur í sér gagnkvæmar skyldur. Það þýðir ekki að Ísland verði eitthvað annað en Ísland. Við verðum áfram herlaust ríki. En herleysi má ekki vera afsökun fyrir varnarleysi. Herleysi þýðir ekki að við þurfum ekki að hugsa, að við þurfum ekki að fjárfesta eða ekki leggja okkar af mörkum, þvert á móti.

Í skýrslunni sem hér er til umræðu er vitnað í orð Cícerós: „Silent enim leges inter arma.“ Lögin þagna á tímum ófriðar. Þessi setning er merkileg og á merkilega vel við í dag. Við sjáum hvernig lögin einmitt þagna þegar ofbeldið nær yfirráðum, og hvernig alþjóðalög verða veik þegar ríki velja að líta undan. En lögin þagna ekki af sjálfu sér. Þau þagna þegar ríki hætta að verja þau. Þegar við segjum: Þetta kemur okkur ekki við. Ekki í þetta sinn. Og það er nákvæmlega það sem Ísland má aldrei gera. Við megum ekki líta undan. Það er nokkuð ljóst að í huga stórveldanna og margra ríkja eru alþjóðalög bara einhvers konar hömlur. En fyrir Ísland og okkur Íslendinga eru þau skjöldur. Ég þarf auðvitað ekki að minna þingmenn á það hver efnahagslögsaga okkar er, 200 mílurnar sem við erum stolt af. Ef hafréttarsáttmálinn er ekki virtur þá höfum við ekki sterkan skjöld. Þetta er dæmi um að alþjóðalög skipta okkur öllu máli og okkar tilvist. Þau eru ein af undirstöðum fullveldis okkar. Þau eru ástæðan fyrir því að smáríki eiga sæti við borðið, eiga rödd og eiga rétt. Við höfum notað þessa rödd að mínu mati skynsamlega en við megum aldrei láta lögin þagna.

Innrásarstríð Rússa í Úkraínu heldur áfram að vera helsta ógn við öryggi Evrópu. Það er ekki bara eitthvað sem gerðist. Stjórnvöld í Kreml tóku ákvörðun um að ráðast inn í sjálfstætt ríki, brjóta alþjóðalög og reyna að breyta landamærum Evrópu með hervaldi. Það er algjörlega á kristaltæru hver er árásaraðilinn og hver það er sem er að verja sig. Úkraína hóf ekki þetta stríð og fólkið í Úkraínu vill, eins og við Íslendingar, fá að lifa við frið og vera frjáls í eigin landi, í öruggri Úkraínu, í öruggri Evrópu. Ef Evrópa er frjáls, ef Evrópa er örugg gildir það líka fyrir okkur Íslendinga. Þess vegna hefur Ísland m.a. staðið með Úkraínu með mannúðarstuðningi, með efnahagslegum stuðningi, með pólitískri samstöðu og já, með varnartengdum stuðningi líka. Ég veit að það síðasta hefur reynst sumum erfitt. Við Íslendingar eru friðelskandi þjóð. Við viljum hvorki stríð né vopnaskak. Við viljum frið, virðulegi forseti, en friður kemst ekki á með því einu að óska hans á meðan árásaraðilinn heldur áfram. Við stuðlum ekki að friði með því að segja þeim sem ráðist er á að bíða bara rólegir og vona að sprengjurnar hætti að falla.

Hvað myndum við sjálf vilja ef á okkur væri ráðist? Ef ráðist væri á íslensk heimili, íslenskir innviðir væru sprengdir, íslensk börn svæfu í sprengjubyrgjum og við bæðum vini okkar um hjálp, myndum við þá vilja að þeir svöruðu: Við ætlum bara að liggja lágt, við sendum ykkur eitthvað annað, því það hentar okkur betur pólitískt, af því að annars verður umræðan hérna heima svolítið óþægileg? Viljum við að þetta væru svörin sem við fengjum ef við værum í aðstöðu Úkraínu? Nei, aldeilis ekki. Við myndum vilja að þeir hlustuðu á okkar þarfir og þess vegna hlustum við Íslendingar á Úkraínu. Við erum sterk rödd í þeim hópi þeirra ríkja sem hafa staðið með Úkraínu, til að mynda Norðurlöndunum og öðrum hlutum Evrópu sem og Kanada.

Stuðningur við Úkraínu er liður í því að verja alþjóðakerfið og þar með okkur sjálf. Ef landvinningar Rússa verða samþykktir veikist alþjóðakerfið varanlega og sendir öðrum skilaboð um að slík framganga geti hreinlega borgað sig. Þess vegna verður stuðningur Íslands við Úkraínu að halda áfram. Ekki af því að við viljum stríð heldur af því að við viljum réttlátan og langvarandi frið. Auðvitað gildir sama grundvallarprinsipp og -afstaða þegar við horfum til Palestínu. Það er ekki hægt að tala af trúverðugleika um alþjóðalög í Evrópu en þegja þegar þau eru brotin annars staðar. Það er ekki hægt að segja að mannúð skipti máli í einu samhengi en verði flóknari í öðru. Á Gaza hafa almennir borgarar verið myrtir miskunnarlaust. Börn, fjölskyldur, heilbrigðisstarfsfólk, hjálparstarfsfólk. Mannúðaraðstoð hefur ekki komist óhindrað til þeirra sem þurfa á henni að halda. Grunninnviðir hafa hrunið og alþjóðasamfélagið hefur því miður oft reynst máttvana. Ísland hefur á liðnu ári beitt rödd sinni með ákveðnari hætti í málefnum Palestínu. Við höfum tekið þátt í alþjóðlegri vinnu um tveggja ríkja lausnina, tekið á móti utanríkisráðherra Palestínu og undirritað samstarfsyfirlýsingu og höfum í fyrsta sinn lagt fram sjálfstæða greinargerð til Alþjóðadómstólsins í Haag um skyldur Ísraels sem hernámsaðila. Auk þess vinnum við nú að greinargerð í máli Suður-Afríku gegn Ísrael fyrir Alþjóðadómstólnum þar sem tekist er á um hugtakið hópmorð eða þjóðarmorð. Við teljum það vera alþjóðadómstóla að segja nákvæmlega til um það hvenær um þjóðarmorð er að ræða eða ekki af því að við treystum á alþjóðalög og við treystum líka á alþjóðadómstóla.

Allt skiptir þetta máli. Ekki vegna þess, virðulegi forseti, að við teljum okkur geta leyst þessa erfiðu deilu ein heldur vegna þess að smáríki eiga ekki að bíða eftir leyfi til að standa með alþjóðalögum, bíða eftir leyfi til að standa með mannúð. Það verður líka að segja skýrt að það felst engin andúð í því gagnvart einum né neinum að krefjast þess að alþjóðalög séu virt. Það er ekki öfgafull afstaða að segja að börn eigi ekki að svelta. Það er ekki róttækni að krefjast mannúðaraðstoðar, verndar borgara og raunverulegrar pólitískrar lausnar. Það er lágmarkskrafa.

Virðulegi forseti. Á sama tíma er nýr veruleiki að verða til í alþjóðaviðskiptum. Við erum að sjá hvernig viðskipti og öryggi renna saman eiginlega í eitt. Hráefni, orka, tækni, flutningsleiðir og markaðsaðgangur eru ekki lengur aðeins efnahagsmál. Þau eru líka öryggismál. Þetta fundum við skýrt í hagsmunagæslu Íslands vegna verndarráðstafana Evrópusambandsins gagnvart járnblendi síðastliðið sumar. Þar reyndi á stöðu Íslands á innri markaði EES. Þar reyndi á það hvernig við tryggjum að Ísland gleymist ekki þegar stórir ríkjahópar grípa til aðgerða í nafni efnahagslegs öryggis. Þar sýndu íslensk stjórnvöld og ekki síður atvinnulíf okkar hvað hægt er að gera þegar unnið er saman. Við fengum ekki allt sem við vildum. Það verður að segja eins og er. En aldrei hefur verið ráðist í jafn víðtæka og samstillta hagsmunagæslu í slíku máli. Sú vinna skiptir máli til framtíðar. Heimurinn er að færast frá því að líta á fríverslun sem sjálfsagðan ávinning yfir í að líta á viðskipti í gegnum öryggisgleraugu. Ríki eru að loka, verja, takmarka og stýra miklu meira en áður. Það er vont fyrir okkur sem trúum á það að frelsi og opinn markaður muni stuðla að frelsi, friði og öryggi þjóða. Við Íslendingar megum ekki sofna á verðinum og vona bara að þetta reddist allt. Það gerir það ekki. Markaðsaðgangur reddast ekki af sjálfu sér. EES-samningurinn viðheldur sér ekki sjálfur. Fríverslunarsamningar verða ekki til án pólitískrar forystu. Þess vegna þarf Ísland að vera vakandi, virkt og óhrætt við að sækja sína hagsmuni.

Og þá komum við að Evrópu. Það er stundum eins og umræðan um Evrópu á Íslandi sé föst í gömlum hjólförum, eins og við séum enn að rífast um heim sem var til fyrir fimmtán eða tuttugu árum síðan. En Evrópa hefur breyst. Bandalög hafa breyst. Heimurinn hefur breyst. Ísland verður að ræða sína stöðu út frá veruleikanum eins og hann er núna, ekki eins og hann var eða út frá einhverri óskhyggju.

EES-samningurinn hefur reynst Íslandi gríðarlega vel. Hann er ein mikilvægasta efnahagslega stoð okkar og hefur fært íslenskum fyrirtækjum aðgang að mörkuðum, neytendum aukin réttindi og samfélaginu mjög mikla hagsæld og við munum standa svo sannarlega vörð um hann áfram. En EES-samningurinn er líka að verða hluti af stærra samhengi. Hann snýst ekki lengur aðeins um viðskipti heldur um efnahagslegt öryggi, pólitíska stöðu og tengsl okkar við þau ríki sem deila með okkur gildum og hagsmunum. Þetta er m.a. það dýrmæta við þessi samskipti og þess vegna þarf umræðan um Evrópu að vera heiðarleg, ekki byggð á hræðslu eða á gömlum víglínum og ekki byggð á því að halda þjóðinni frá upplýsingum. Þjóðin á að fá að vita hvað er í boði. Hún á að fá að taka upplýsta ákvörðun. Stjórnmálamenn eiga ekki að óttast það að spyrja þjóðina, spyrja þjóðina hvort við eigum að klára samning við Evrópusambandið og síðan fara í aðra þjóðaratkvæðagreiðslu.

Ég segi aftur: Í komandi þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður er ekki verið að kjósa um aðild að ESB. Það er um margt að semja. Við Íslendingar munum setja fram okkar ýtrustu kröfur, staða okkar í þeim samningaviðræðum er sterk og hana eigum við að nýta því þetta er ekki síst kynslóðamál. Það er ekki hættulegt að vita meira. Með því að segja já þá erum við að halda þessum dyrum opnum. Með því að segja nei þá erum við að loka þessum dyrum.

Virðulegi forseti. Þróunarsamvinna og mannúðaraðstoð hefur einnig staðið frammi fyrir meiri áskorunum en lengi hefur sést. Mörg ríki hafa dregið úr framlögum sem alþjóðastofnanir finna sannarlega fyrir á sama tíma og þörfin eykst. Við skulum tala hreint út: Þróunarsamvinna er ekki skraut á utanríkisstefnu ríkja. Hún er hluti af því að byggja upp frið og stöðugleika til lengri tíma. Þegar stúlkur fá menntun, styrkist samfélagið. Þegar mæður fá heilbrigðisþjónustu, lifa börnin. Þegar fólk fær aðgang að menntun, hreinu vatni, orku, auðlindum og atvinnu minnka líkur á átökum og örvæntingu sem um leið minnkar líkur á því að fólk leggi á flótta. Íslensk þróunarsamvinna byggir einmitt á þessari sýn. Í samstarfi við Malaví, Sierra Leóne og Úganda í gegnum áherslustofnanir okkar og í gegnum GRÓ, þar sem íslensk sérþekking nýtist fólki frá þróunarlöndum sem snýr heim með þekkingu sem getur breytt samfélögum. Þetta er mannúðleg utanríkisstefna.

Það á ekki síður við þegar kemur að loftslagsbreytingum og vernd hafsins sem eru meðal stærstu áskorana samtímans og snerta grunnforsendur öryggis og lífsskilyrða okkar. Hér er ég m.a. Golfstrauminn í huga og nýjustu spár um framtíð hans sem getur orðið mjög örlagarík fyrir Ísland. Fyrir þjóð sem byggir afkomu sína að verulegu leyti á sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda er þetta grundvallarmál. Þess vegna leggjum við áherslu á aðgerðir í loftslagsmálum því að framtíð okkar allra er þar undir. Það skiptir máli að Ísland haldi áfram að standa vaktina, sérstaklega þegar aðrar þjóðir skila auðu.

Það sama á við um mannréttindin. Ísland situr nú í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Það er ábyrgð sem við öxlum á tímum þar sem sótt er að mannréttindum víða um heim. Við sjáum bakslag í réttindum kvenna, árásir á réttindi hinsegin fólks og tilraunir til að gera mannréttindabaráttu tortryggilega, eins og hún sé einhver tískubóla eða innflutt hugmyndafræði. Við sjáum það jafnvel hér heima. Mannréttindi eru ekki hugmyndafræði. Jafnrétti er ekki öfgar. Réttur fólks, virðulegi forseti, til að vera það sjálft er ekki ógn við samfélagið. Það er einmitt styrkur samfélagsins og við Íslendingar eigum að segja það skýrt, mjög skýrt, heima og heiman. Við eigum ekki að lækka róminn vegna þess að einhverjum öðrum finnst óþægilegt að við tölum um jafnrétti. Við eigum ekki að hætta að tala um réttindi kvenna eða láta eins og réttindi hinsegin fólks skipti engu vegna þess að það er stefna einhverra annarra þarna úti í heimi. Þvert á móti. Það er einmitt núna að mínu mati sem rödd Íslands á að heyrast.

Virðulegi forseti. Utanríkisþjónustan átti 85 ára afmæli á árinu sem leið. Á slíkum tímamótum er eðlilegt að líta yfir farinn veg. En það er auðvitað enn mikilvægara að horfa fram á við. Verkefni utanríkisþjónustunnar verða ekki einfaldari, þau verða flóknari. Við þurfum að verja hagsmuni Íslands í viðskiptum, sinna borgurum í neyð erlendis, vinna að öryggi landsins, fylgja eftir mannréttindum, þróunarsamvinnu og alþjóðalögum og tryggja að rödd Íslands heyrist þar sem ákvarðanir eru teknar. Umfangið hefur aukist. Í borgaraþjónustunni voru 6.500 mál skráð á síðustu sex mánuðum og áritunarmálum hefur fjölgað og þetta eru ekkert lítil mál. Þetta er stórmál. Þetta er þjónusta við fólk, þetta er þjónusta við Íslendinga á ferð, í neyð, í flóknum aðstæðum, þjónusta við fyrirtæki, við fjölskyldur og alla þá sem þurfa á því að halda að ríkið sé til staðar, líka utan landsteinanna.

Virðulegi forseti. Í upphafi sagði ég að heimurinn biði ekki eftir Íslandi en það þýðir ekki að Ísland sé áhrifalaust, þvert á móti. Við höfum rödd, við höfum tengsl, við höfum trúverðugleika. Við höfum sögu sem sýnir að smáríki geta haft áhrif þegar þau vita hvað þau standa fyrir en til þess þarf pólitíska sýn. Við getum ekki bæði verið með og á móti. Við getum ekki vilja njóta skjóls alþjóðakerfisins en hika þegar þarf að verja það. Við getum ekki talað um fullveldi Íslands en yppt öxlum þegar fullveldi annarra er brotið eða ógnað. Við getum ekki sagt að mannréttindi skipti máli en þagnað þegar á móti blæs.

Þetta er tími afstöðu, virðulegi forseti, tími þar sem Ísland þarf að vera virkur þátttakandi, ekki áhorfandi. Við þurfum að standa með vinum okkar og bandalagsríkjum, verja friðinn með festu, ekki óskhyggju, standa með alþjóðalögum, jafnvel þegar það er pólitískt óþægilegt. Og ekki síst er þetta tími þar sem við þurfum að styrkja Evróputengslin (Forseti hringir.) innan NATO sem annars staðar og sækja fram fyrir íslenska hagsmuni. Við þurfum að hugsa um börnin okkar og barnabörnin. Við þurfum að þora að horfa til framtíðar og gefa framtíðarkynslóðum sömu tækifæri. Þetta eru stór tækifæri sem við stöndum frammi fyrir og við þurfum helst að fjölga þeim.