utanríkis- og alþjóðamál 2025.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir þessa skýrslu sem að vanda er umfangsmikil og er það auðvitað í samræmi við efni málsins sem eru utanríkis- og alþjóðamál og þátttaka Íslands í þeim öllum saman. Það gefst náttúrlega ekki tækifæri til að reifa hverja einustu efnisþætti þessarar skýrslu en hún er ágæt og liggur hér frammi og á netinu og er fróðleg fyrir alla að renna í gegnum hana.
Ég tel, virðulegur forseti, kannski óhjákvæmilegt í ljósi aðstæðna í dag að ræða aðeins um Evrópusambandið og þá vegferð sem ríkisstjórnin er í, sem er sú að vilja kanna hvort Ísland geti átt heima í Evrópusambandinu og hefst það með þjóðaratkvæðagreiðslu hér einhvern tíma síðar á árinu. Það á að kanna hug almennings til þessa og ef fólk álpast til, eins og ég hef orðað það, að veita þeim aðildarviðræðum brautargengi þá færu fram einhverjar miklar viðræður sem tækju einhvern tíma til að kanna ýmsa þætti í þessu. Ég ætla kannski ekki að fara beint yfir í þá sálma en ég vil hins vegar nefna hér í þessu sambandi — sem mér hefði alveg fundist ástæða til að fjalla um í þessari skýrslu en ég hygg að sé kannski ekki gert af því þetta varðar Evrópusambandið. Hér er rætt um Evrópska efnahagssvæðið og samskipti okkar við Evrópusambandið að því leyti en ég held að það hefði alveg verið einnar blaðsíðu virði að fjalla aðeins um þróunina á Evrópusambandinu í dag og setja fram einhverja sýn íslenskra stjórnvalda hvað varðar þá þróun. Það er auðvitað talað hér svolítið um Evrópusambandið eins og það sé bara einhver fasti eða taki engum breytingum en það er öðru nær; eins og öll ríki eða ríkjasambönd þróast það auðvitað og tekur einhverjum breytingum. Menn greina hins vegar nokkurt ákall um svolítið róttæka breytingu á Evrópusambandinu þessa dagana. Þannig hefur bæði framkvæmdastjóri Evrópusambandsins sem hingað kom nú síðasta sumar nefnt það nýverið — og held ég að hún hafi reyndar ítrekað það nokkrum sinnum í ræðum og riti — að Evrópusambandið þyrfti að fara að breyta um stjórnskipulag með því að hverfa frá því grundvallaratriði sem Evrópusambandið byggir á sem felst í einróma samþykki allra aðildarríkja fyrir veigamiklum ákvörðunum og neitunarvaldi einstakra ríkja í því sambandi.
Nú er bent á að það sé jafnvel mikilvægt að fara að hugleiða það að afnema þetta þannig að það verði ekki í boði að eitt ríki neiti tilteknu máli framgangi eða geti tafið tiltekin mál með neitun. Þetta er í anda þess sem Draghi, fyrrverandi forsætisráðherra á Ítalíu og núverandi bankastjóri Evrópska seðlabankans, hefur haldið fram og kannski með afdráttarlausari hætti en von der Leyen hefur verið að gera síðustu daga. Hann hefur bent á og kallað eftir því og talið það æskilega þróun að Evrópusambandið þróist yfir í þjóðríki fremur en ríkjasamband eins og það er í dag. Hann bendir á að öðruvísi geti Evrópusambandið ekki tekist á við þann djúpstæða efnahagslega vanda sem bæði Evrópusambandið stendur frammi fyrir en líka einstök ríki Evrópusambandsins í alþjóðlegu samhengi. Draghi hefur bent á og leggur áherslu á það, eins og menn eru að gera þessi dægrin, að alþjóðastjórnmálin og alþjóðahagkerfin séu í einhverju uppnámi þessa dagana. Ég er ekki viss um að ég geti tekið undir að það sé eitthvað sérstakt þessa dagana. Bæði alþjóðastjórnmál og alþjóðakerfið, svo ég dragi nú á flot eitt leiðindahugtak sem mönnum er tamt að nota í þessari umræðu, hafa auðvitað alltaf verið því marki brennd að það er alltaf alls konar uppnám einhvers staðar í heiminum sem hefur áhrif á vestræn ríki. Ég legg áherslu á að það skiptir okkur mestu máli, og allan heiminn í rauninni líka, hver staðan í hinum vestrænu ríkjum er á hverjum tíma. En hann bendir á að það sé eitthvert sérstakt uppnám núna og nefnir Kína sem helstu ástæðuna fyrir því. Það er athyglisvert að hann geri það og reyndar eru fleiri sem fjalla um efnahagsmálin að benda á Kína sem mikla ógn við stöðugleika og framfarir á Vesturlöndum.
Þetta er svolítið önnur orðræða en við eigum kannski að venjast hér á Íslandi þegar verið er að ræða um alþjóðastjórnmál þar sem Rússland er skúrkurinn í alþjóðastjórnmálum og alþjóðaefnahagslífi. En það er hans mat — ég veit að fleiri eru sammála því og að margir geti tekið undir þetta að einhverju leyti — að Kína sé ákveðin ógn við framfarir á Vesturlöndum. Í því sambandi er verið að benda á að Kínverjar hafa viðhaft óréttmæta viðskiptahætti að ýmsu leyti þegar kemur að tækni og þróun; hafa hent inn á markaðinn vörum sem framleiddar eru með þrælavinnu og hafa getað hent inn á markaði vörum sem eru langt undir verði og langt undir því sem nokkur önnur ríki gætu mögulega framleitt. Þetta er nefnt sem dæmi um það. Draghi hefur nefnt að ESB í dag sé í raun samansafn af löndum sem hvert er með neitunarvald í þessu ríkjasambandi og hvert og eitt land er með sérhagsmuni. Hann hefur varað við þessu og, eins og ég segi, nefnt að ESB þurfi að taka breytingum og þróast í átt að þjóðríki.
Ég hef svo sem enga sérstaka skoðun á þessu. Ég nefni þetta bara sem dæmi um að það eru málsmetandi menn og leiðtogar innan Evrópusambandsins sem eru að tala fyrir því að Evrópusambandið taki stórstígum breytingum, stórfelldum breytingum, í bæði eðli og formi. Mér finnst eiginlega ekki koma til greina að hér á Íslandi eigi að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við þetta samband, hvað þá að menn fari í þessar aðildarviðræður ef til þess kæmi, án þess að þessi þróun á Evrópusambandinu hafi verið rædd eða kynnt íslenskum almenningi, í það minnsta íslenskum stjórnmálamönnum og þeim sem eru í forystu hér fyrir stefnumörkun, bæði í íslensku atvinnulífi og menningarlífi og þar fram eftir götunum.
Ég vil nefna það, undir þessari umræðu hér, að þessi þróun Evrópusambandsins mun auðvitað eiga sér stað; hvort hún verður í þessa átt eða einhverja aðra ætla ég ekki að fullyrða um. Ég bara bendi á þetta og ég held að þetta skipti miklu máli, þ.e. að Íslendingar viti að þeir kunni að ganga inn í eitt Evrópusamband sem er kannski eins og það er nákvæmlega núna í dag en innan skamms verður það bara kannski orðið allt öðruvísi ríkjasamband þar sem einstakt ríki hefur ekki neitunarvald og lögð er áhersla á að meirihlutavald og hin stóru og sterku lönd stjórni og ráði för. Það er líka rétt að hafa það í huga, og það vekur mér kannski ugg í brjósti, að þessar hugleiðingar þessara forsvarsmanna Evrópusambandsins koma til vegna einskiptisviðburða í Evrópusambandinu. Menn fara ekkert dult með það að þetta er nefnt vegna andstöðu Orbáns, fráfarandi forsætisráðherra Ungverjalands, við tiltekinn lánasamning eða við að styrkja fjárframlög til Úkraínu. Maður veltir því fyrir sér þegar svona lítið þarf til — ég kalla það lítið þegar einn forsætisráðherra í einu landi leggst gegn tiltekinni aðgerð, af hvaða toga svo sem hún kann að vera, og hans ríki leggst gegn henni tímabundið, af því að Ungverjaland er eftir allt lýðræðisríki í Evrópusambandinu, að þá missi menn fótanna í Evrópusambandinu og tali strax um að breyta þurfi öllum reglunum út af þessu litla atriði. Menn máttu vita að þeir gætu unnið þessum málflutningi, um fjárstreymi til Úkraínu, fylgi með næstu ríkisstjórn sem kæmi. Hvað gerðist í Ungverjalandi? Jú, ríkisstjórn Orbáns féll. Þar eru komnir nýir menn í brúna en allt að einu eru menn að tala um þessar grundvallarbreytingar á Evrópusambandinu.
Ég vil líka nefna það sem ég las um á vef utanríkisráðuneytisins í fréttamolum sem kallast Brussel-vaktin og það er ástæða til að þakka fyrir hana. Þar er reifað um fréttamola frá Brussel og af nógu er að taka, ég held að þetta fréttabréf komi út vikulega og það telur margar blaðsíður. Þar vöktu athygli mína fyrirhugaðar breytingar á almannatryggingakerfinu í Evrópusambandinu, á löggjöf Evrópusambandsins um almannatryggingar — ekki löggjöf einstakra ríkja heldur löggjöf Evrópusambandsins sjálfs sem mun hafa áhrif á hvert einasta ríki líka. Ráðherraráðið og Evrópuráðið ætla núna að endurskoða þetta en ágreiningur hefur verið á milli aðildarríkja um samspil milli frjálsrar farar vinnuafls, sem við tökum þátt í, og samspil velferðarkerfisins. Þetta er held ég atriði sem Íslendingar í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður að Evrópusambandinu þurfa að fá mjög skýr svör um og þurfa að gefa rækilegan gaum.
Mig langaði líka að nefna hér í lokin að það er fjallað um umfang borgaraþjónustunnar og nefnt að það sé vanmetið. Það rifjar upp margar spurningar sem ég fæ oft frá hinum almenna borgara, ef má segja svo hér utan þings, sem spyr mig gjarnan: Af hverju erum við með allar þessar sendiskrifstofur? Af hverju erum við að reka þetta? Þetta kostar mikið fé, sendiráð úti um allt. Nú nýverið var opnað sendiráð á Spáni, við höfum getað lifað hingað til án þess að hafa sendiráð á Spáni. Þótt það séu þúsundir Íslendinga á Spáni á hverjum tíma þá höfum við ekki þurft sendiráð. Ég velti því fyrir mér hvort ekki sé kominn tími til þess að endurskoða aðeins hlutverk sendiskrifstofa og sendiráða á Íslandi. Getur það verið eðlilegt að skattgreiðendur og þessar sendiskrifstofur séu að liðsinna íslenskum borgurum sem dvelja einhvers staðar eða lenda í einhverju hnjaski út um allar trissur með hinu og þessu? Menn segja: Stundum deyr einhver í útlöndum, það þarf að flytja fólk til Íslands. Eru ekki komnir svo margir aðilar inn á þennan markað sem geta aðstoðað Íslendinga erlendis og jafnvel miklum mun betur en íslenska utanríkisþjónustan, skrifstofufólk á skrifstofum hér í miðborginni eða á einhverjum sendiskrifstofum úti um allan heim? Ég velti þessu fyrir mér af því að ég hef ekki getað svarað þessu fólki nákvæmlega hvað það er, fyrir utan það að menn eru að reyna að rækta einhver viðskiptatengsl en það auðvitað gerir atvinnulífið að mestu leyti sjálft. Mér finnst bara þessi yfirskrift sem ég sé í skýrslunni, að umfang borgaraþjónustu sé vanmetið, ætti að vera hæstv. utanríkisráðherra og fólkinu í utanríkisþjónustunni tilefni til þess að endurskoða umfangið og verkefnið.
Svo eru mörg atriði sem mig langaði líka að koma inn á en kemst ekki í, m.a. er það þátttaka Íslands í málsókn Suður-Afríku gegn Ísrael sem vísað er til að byggi á þingsályktun sem þingið samþykkti árið 2023 sem fól í sér kröfu um að alþjóðalögum sé fylgt í einu og öllu. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða, virðulegur forseti, að þessi þingsályktunartillaga gerði alls ekki ráð fyrir því (Forseti hringir.) að Ísland myndi mörgum árum seinna fara að höfða mál með Suður-Afríku gegn Ísraelsmönnum, Ísrael og ísraelska ríkinu. (Forseti hringir.) Mér finnst ekki sómi að því að vísa í þessa þingsályktunartillögu sem samstaða var á þingi um nokkrum dögum eftir hryðjuverk Palestínumanna 7. október 2023.
