utanríkis- og alþjóðamál 2025.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér skýrslu utanríkisráðherra og ég er ein af þeim sem hafa hvatt til þess að við ræðum utanríkismál oftar, ég tala nú ekki um á tímum sem þessum. Tíminn er samt frekar naumur og ef farið væri í stóra fylgiskjalið þá er auðvitað af mjög mörgu að taka. Ég ætla því að reyna að afmarka mig við öryggis- og varnarmál, norrænt samstarf og vonandi koma líka eitthvað inn á Evrópusambandsumræðuna.
Virðulegur forseti. Í kaflanum um öryggis- og varnarmál er auðvitað farið yfir nýju stefnuna okkar í þeim málum og ég bara fagna því og ég held að það hafi verið mjög gott að við höfum komist að sameiginlegri niðurstöðu í þeim málum. Það er kannski grundvallaratriði, virðulegur forseti, varðandi utanríkisstefnu þjóðar, að það er nauðsynlegt að um hana ríki víð og breið sátt á Alþingi. Með öðrum orðum að þó að nýjar ríkisstjórnir taki við og auðvitað vilji leggja sitt mark á alla málaflokka þá er ég þeirrar skoðunar að leita eigi eftir breiðri sátt þegar kemur að utanríkismálum því þau séu einfaldlega þannig málaflokkur að það er ekki hægt að taka U-beygjur hægri vinstri. Þannig hefur það almennt verið og hef ég setið í utanríkismálanefnd og ég veit að hæstv. utanríkisráðherra þekkir það vel, hafandi setið þar líka lengi, að í gegnum tíðina höfum við almennt verið nokkuð sammála um allar breiðu línurnar þegar kemur að utanríkismálum. Norrænt samstarf fellur þar undir, það hefur verið mikill stuðningur við norrænt samstarf. Þegar almenningur er spurður þá er það eitt af því samstarfi sem er hvað mestur stuðningur við. Þess vegna finnst mér líka mjög mikilvægt að við tölum ekki bara um norrænt samstarf á sviði menningarmála, starfið í Norðurlandaráði og norrænu ráðherranefndinni hefur mikið verið á sviði menningar- og menntamála og þess háttar, heldur líka um varnarsamstarf. Hér er aðeins farið yfir sögu þess, talað er um varnarsamstarf í norrænu samhengi og fyrir mjög stuttu síðan var það algjört tabú. Það mátti í rauninni ekki ræða varnarmál á vettvangi Norðurlandaráðs eða Norðurlandanna og það var vegna þess að Svíar höfðu verið uppteknir af sinni hlutleysisstefnu og Finnar vildu ekki ýta of mikið á stóra björninn hinum megin við landamærin, nágranna sína Rússa. Þetta umbyltist svo við innrás Rússa í Úkraínu þegar Svíar og Finnar voru fljótir að hlaupa til og óska eftir inngöngu í NATO. Það finnst mér ekki síst bera vitni um það að þessar sterku þjóðir, ég tala nú ekki um í samanburði við litla Ísland, litu ekki á Evrópusambandið sem varnarbandalag, sem það er ekki, heldur vildu þær fara í stærsta og öflugasta varnarbandalag í heimi sem er NATO. Ég hef líka talað fyrir því að það eigi að vera umræða um varnarmál á norrænum vettvangi og hér er aðeins minnst á Stoltenberg-skýrsluna en Stoltenberg eldri skilaði skýrslu til norrænu ráðherranefndarinnar þar sem hann lagði til að auka þyrfti samstarf á sviði utanríkis-, varnar- og öryggismála. NORDEFCO kemur svo í kjölfarið og það er ágætissamstarf en ég er kannski að nefna þetta líka hér vegna þess að Norðurlandaráð er búið að afgreiða tillögur um breytingar á Helsingfors-sáttmálanum, sem er svona stjórnarskrá norræns samstarfs, þar sem lögð er áhersla á að öryggis- og varnarmál séu skrifuð þar inn. Það er tillaga sem núna liggur fyrir norrænu ráðherranefndinni að takast á við og því miður er það svo að það á eitthvað að bíða með þann hluta og einbeita sér að því að sjá til þess að Grænlendingar og Færeyingar og Álendingar geti komið að fullu inn í norrænt samstarf. Það styð ég svo sannarlega og er mikill talsmaður þess en ég held að það megi ekki gleyma þessum norræna varnarvinkli.
Virðulegur forseti. Ég ætla að tengja þetta inn í norðurslóðamálin því ef ég horfi á Ísland og okkar öryggis- og varnarmál þá held ég að það séu norðurslóðamál sem eru langstærsti málaflokkurinn þar. Það að huga að öryggis- og varnarmálum á norðurslóðum er bara öðruvísi en kannski í Suður- eða Mið-Evrópu. Það eru bara aðrar aðstæður. Bandaríkjamenn, sem hafa borið hitann og þungann af hernaðarlegri uppbyggingu innan NATO-ríkjanna sem við erum með varnarsamning við, höfðu í rauninni lagt mjög litla áherslu á norðurslóðamál. Það er bara tiltölulega stutt síðan að þau tóku út úr skjalaskápnum aftur norðurslóðamál og settu þau svolítið á dagskrá. Ég hef því verið talsmaður þess og finnst að Ísland eigi að tala statt og stöðugt fyrir því að Norðurlöndin komi sér saman um ákveðna stefnu á sviði norðurslóðamála og séu með virkt samstarf á sviði öryggis- og varnarmála sem er auðvitað að einblína á þetta svæði sem við erum jú á, sem eru norðurslóðir. Nú er töluvert horft til Kanada og ég hef fullan skilning á því. Það liggur m.a. fyrir Norðurlandaráði tillaga um að auka samstarf enn frekar við Kanada. Í umræðu um það á síðasta þingi í Osló í síðustu eða þar síðustu viku nefndi ég að við mættum samt sem áður ekki gleyma Bandaríkjunum sem eru auðvitað og eiga að vera mikilvægur samstarfsaðili. Rússar eru helmingurinn af norðurslóðum og ekki getum við horft á þá sem samstarfsaðila í neinu eins og staðan er og algerlega óvíst og erfitt að sjá fyrir sér hvenær og hvernig það muni með einhverjum hætti breytast. Ég held því að þegar við ræðum um öryggis- og varnarmál þá eigi lykiláhersla okkar Íslendinga að vera á norrænt samstarf, á frið og öryggi á norðurslóðum og þar eigum við að leggja alla okkar þyngd þegar að þessum málaflokki kemur. Þá er mjög gott að horfa til hinna Norðurlandanna og reyna að sameinast um það. Það er líka gott að horfa til Kanada að sjálfsögðu en Bandaríkin mega ekki gleymast í því samhengi. Það er farið ágætlega yfir það í skýrslunni og segir þar, með leyfi forseta: „Fjölþáttaárásir eru hins vegar mest aðkallandi áskorun lýðræðisríkja í breyttu öryggis- og varnarumhverfi Evrópu.“ Ég tek undir þetta og þarna held ég líka að það sé miklu sterkara að vinna með þessum nágrannaríkjum okkar. Þó að þetta sé að einhverju leyti innan NATO þá er það samt að mjög takmörkuðu leyti og hvert og eitt ríki svolítið látið bera ábyrgð á þessum málaflokki. Þess vegna held ég að við eigum miklu meira sameiginlegt og eigum að ræða þessi mál sérstaklega við hin Norðurlöndin, sem við höfum gert og beitt okkur fyrir, ég held að við sjáum strax árangur af því.
Í umfjöllun um NORDEFCO er talað um að þátttaka Íslands hafi aukist á sviði NORDEFCO því að það var svolítið þannig að þetta voru bara hernaðarmálaráðherrarnir og við vorum svolítið út undan. Ég vil nefna í því samhengi að ég lagði fram fyrirspurn til hæstv. utanríkisráðherra út af því að Norðurlöndin skrifuðu undir samstarf varðandi dróna, annars vegar rannsóknir og þróun og hins vegar kaup á drónum og Ísland var ekki þar með. Svar hæstv. ráðherra var eitthvað á þá leið að við gætum það sannarlega ef við vildum en það hefði kannski meira verið horft til þessa í hernaðarlegum tilgangi. Ég held, virðulegur forseti, að við megum aldrei missa boltann í þessu. Ég held að það gagnist okkur hvað mest að leggja áherslu á samstarf við Norðurlöndin og ég held að meira að segja í þessum drónamálum, því þetta átti líka að vera varðandi rannsóknir og þróun, að það sé eitthvað sem ætti að geta nýst Landhelgisgæslunni okkar og við ættum að geta verið fullur þátttakandi að.
Tíminn er að renna út. Þetta er allt of stuttur tími fyrir svona stórt mál en ég verð líka að fá að nefna Úkraínu. Ég ætla bara að leyfa mér að hrósa hæstv. ráðherra fyrir að hafa staðið vaktina hvað Úkraínu varðar og jafnframt hvetja okkur þingmenn hér til að gleyma því ekki. Maður heyrir að það er komin þreyta í umræðuna varðandi Úkraínu, bæði hjá almenningi og líka hjá þingmönnum, og það má ekki gerast. Þetta er auðvitað mál sem tengist okkur Íslendingum miklu meira en ýmislegt annað sem er að gerast í þessum heimi. Þá ætla ég ekki að tala niður þær hörmungar sem hafa orðið í átökum milli Ísraels og Palestínumanna eða í Afríku eða annars staðar. En Úkraína er í Evrópu og varnir Úkraínu skipta okkur á Íslandi miklu meira máli því það skiptir Evrópu alla máli. Ég ætla því að hrósa hæstv. ráðherra fyrir að hafa staðið vaktina hvað Úkraínu varðar og ég vil hvetja okkur þingmenn til að sammælast um það.
Virðulegur forseti. Ég verð að óska eftir því að fara í aðra ræðu því ég hef ekkert náð að tala um Evrópusambandið sem þó er efni í nokkrar ræður.
