samgönguáætlun fyrir árin 2026--2040 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2026--2030.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar um tillögu til þingsályktunar um samgönguáætlun fyrir árin 2026–2040 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2026–2030. Samgönguáætlun er mjög innihaldsríkt og þýðingarmikið plagg sem tekur á mikilvægum samgönguinnviðum, vegum, brúm, höfnum, flugvöllum, vetrarþjónustu, almenningssamgöngum, uppbyggingu hjóla-, göngu- og reiðstíga, sjóvörnum, farneti, ferjum og jarðgöngum. Samgönguáætlun býr til framtíðarsýn til næstu 15 ára um úrbætur, viðhald og stefnu fyrir þessa innviði og, eins og áður sagði, aðgerðaáætlun til fimm ára.

Síðasta samgönguáætlun var samþykkt á Alþingi árið 2020 og rann út árið 2024. Því hefur verið skýrt ákall um að klára málið á þessu þingi. Það þolir enga bið. Það heyrðum við vel við meðferð málsins í umhverfis- og samgöngunefnd en nefndinni bárust 143 umsagnir auk minnisblaða frá innviðaráðuneyti, Fjarskiptastofu og Vegagerðinni og tók nefndin á móti fjölda gesta. Gögn málsins eru aðgengileg undir málinu á vef Alþingis. Mig langar að þakka öllum umsagnaraðilum fyrir að láta sig málið varða og eins langar mig að þakka innviðaráðuneytinu, Vegagerðinni og nefndarritaranum okkar fyrir sín mikilvægu framlög og síðast en ekki síst nefndarmönnum í umhverfis- og samgöngunefnd fyrir gott og gefandi samstarf nú sem endranær.

Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er skýrt kveðið á um að auka eigi fjárfestingar í samgöngum og hefja kraftmiklar framkvæmdir um land allt, rjúfa kyrrstöðu í jarðgangagerð og vinna á viðhaldsskuld í vegakerfinu. Í samgönguáætlun birtast þessar áherslur en aukning á fjárframlagi frá síðustu áætlun er 157 milljarðar kr. á tímabili aðgerðaáætlunar, fer úr 204 milljörðum kr. í 361 milljarð. Er sú fjárhæð fullfjármögnuð í fjármálaáætlun. Heildarfjármagnið sem áætlunin gerir ráð fyrir á tímabilinu til 2040 er tæplega 1.010 milljarðar kr.

Það er ekki hægt að sleppa því að tala um innviðaskuldina í samhengi við samgönguáætlun. Við sem hér erum þekkjum vel þá umræðu og fólkið í landinu finnur fyrir þessari margumtöluðu skuld á eigin skinni. Samtök iðnaðarins greindu ástand og framtíðarhorfur helstu innviða á Íslandi árið 2025 og þar kom fram að mesta innviðaskuldin væri í vegakerfinu eða á bilinu 265–290 milljarðar kr. Þá á eftir að telja til innviðaskuld í höfnum landsins, á flugvöllum og svo ekki sé minnst á ferjurnar sem allar eru smíðaðar á síðustu öld fyrir utan eina. Mig langar að leggja áherslu á hversu alvarleg staða þetta er. Við höfum verið að safna upp áþreifanlegri skuld sem er velt yfir á framtíðarkynslóðir. Hún birtist í grotnandi vegum, fjölda einbreiðra brúa, skertu burðarþoli, verri vetrarþjónustu og meiri slysahættu. Þessu verðum við að breyta og þessu erum við að breyta, m.a. með stórauknu framlagi til viðhalds. Við hækkum fjárframlög til viðhalds um 5 milljarða í ár, úr 12–13 milljörðum í 17,5 milljarða og strax á næsta ári verður 20 milljörðum varið í viðhald og þannig verður það áfram á komandi árum, en á síðasta ári var sett aukafjárframlag í viðhald fyrir 3 milljarða. Við eigum það til að vilja frekar tala um nýframkvæmdir og höfum kannski að einhverju leyti gleymt því á liðnum árum að vegakerfið er einhver stærsta eign íslenska ríkisins og það er nauðsynlegt að viðhalda þessari dýrmætu eign með markvissum hætti svo að hún tapi ekki verðmæti sínu. Það skiptir líka máli fyrir öryggi vegfarenda, verðmætasköpun, lífsgæði og samkeppnishæfni landsins að vegirnir sem búið er að leggja séu öruggir og í lagi. Við erum að tala um 97,5 milljarða fjárframlag í viðhald á fimm ára tímabili aðgerðaáætlunar í staðinn fyrir um 65 milljarða ef miðað væri áfram við 12–13 milljarða á ári. Þetta er alvöruaðgerð sem styður við markmið um að greiða niður uppsafnaða innviðaskuld, styrkja burðarþol og bæta ástand vegakerfisins, brúa og annarra samgöngumannvirkja.

Ég skal alveg vera hreinskilin með það hérna, virðulegur forseti, að það var freistandi í meðferð áætlunarinnar að seilast í viðhaldspottinn til að fjármagna mikilvægar nýframkvæmdir. Nóg er af mikilvægum og aðkallandi nýframkvæmdum um allt land. En það er nákvæmlega vandamálið sem hefur verið uppi síðustu ár. Freistnivandi stjórnmálafólks, það að vilja skilja eftir sig nýjar framkvæmdir, hefur komið niður á fjármögnun viðhalds. Þetta er líka betri meðferð á fjármagni því kostnaður við að endurbyggja vegi sem hafa fengið að grotna niður er margfalt meiri en kostnaður við tímabært viðhald og styrkingar. Það er ódýrast og skilvirkast að fara í viðhald þegar ástand vegarins er að færast frá því að teljast gott og niður í sæmilegt. Þá komum við í veg fyrir að niðurbrotsferill vegarins fari af stað. Undanfarið hefur viðhaldið þurft að beinast að vegum sem eru komnir í slæmt eða mjög slæmt ástand sem er miklu dýrari framkvæmd því niðurbrot vegarins er orðið það mikið.

Við erum því að tala um stefnubreytingu. Viðhald hefur verið í skötulíki árum saman og nú erum við hætt að reka samgöngukerfið á yfirdrætti komandi kynslóða og ætlum að sinna mikilvægu viðhaldi, laga þakið sem lekur áður en við kaupum heitan pott í garðinn.

Eins og þau ykkar sem hafa farið í gegnum nefndarálit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar hafa séð er umfjöllun um innviðafélagið fyrirferðarmikil þrátt fyrir að það mál sé til meðferðar í hv. fjárlaganefnd, en þessi tvö mál, samgönguáætlun og innviðafélag, eru mjög samofin. Fyrir áhugasama er umfjöllunina að finna í kaflanum Fjármögnun samgönguframkvæmda og verkefni innviðafélags. Í mörg ár hefur verið rætt um að stofna félag til að halda utan um stærri framkvæmdir, en ekki orðið að veruleika, og hefur í þeim efnum verið horft til vina okkar í Færeyjum og danska félagsins Sund & Bælt meðal annarra. Árið 2020 voru samþykkt lög um samvinnuverkefni um samgönguframkvæmdir þar sem Vegagerðinni var veitt heimild til að gera samninga við einkaaðila um að fjármagna, hanna, byggja, reka og viðhalda tilteknum samgönguinnviðum í ákveðinn tíma, m.a. með heimild til veggjalda. Nú kunna margir að spyrja sig hver munurinn sé á þessum svokölluðu PPP-verkefnum og innviðafélaginu og mér þykir mikilvægt að fara aðeins yfir það hér.

PPP-lögin frá 2020 snerust um hvernig mætti fjármagna einstök verkefni með þátttöku einkaaðila. En einkaframkvæmdir eru ekki sjálfkrafa ódýrari eða betri. Innviðafélagið sem nú er rætt um snýst hins vegar um að stofna sérstakt ríkisfélag, svokallað C-hluta félag sem stendur fyrir utan ríkisreikning og heldur utan um fjármögnun, rekstur og uppbyggingu stórra samgönguverkefna til lengri tíma. PPP er verkfæri fyrir einstök verkefni en innviðafélagið er nýtt kerfi utan um verkefnin í heild og má líkja við Sund & Bælt sem er í 100% eigu danska ríkisins og heldur utan um stór samgöngumannvirki eins og brúna yfir Stórabelti, danska hlutann af Eyrarsundsbrúnni og Femern Bælt-göngin milli Danmerkur og Þýskalands í gegnum dótturfélagið Femern. Innviðafélagið verður opinbert hlutafélag sem hefur það hlutverk að fjármagna, flýta og framkvæma tiltekin stærri samgönguverkefni sem uppfylla skilyrði um fjárhagslega sjálfbærni og standast svokallað markaðspróf. Í því felst m.a. að verulegur hluti kostnaðar verkefna sé fjármagnaður með tekjum af notendum og að verkefnið beri sjálfstæða fjárhagslega áhættu.

Meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar vill í þessu samhengi árétta að lykilforsenda þess að verkefnið standist markaðspróf er að notendur hafi raunhæfa valkosti. Í því felst að bæði sé til staðar gjaldfrjáls og raunhæf hjáleið og að tryggð sé fullnægjandi aðgengileg og samkeppnishæf þjónusta almenningssamgangna á viðkomandi svæðum. Það leiðir til þess að ekki öll verkefni samgönguáætlunar henta til framkvæmda á vegum innviðafélagsins. Verkefni sem hafa takmarkað umferðarmagn eða standa ekki undir sér með notendagjöldum eiga síður heima í framkvæmda- og eignasafni þess. Það getur átt við um mörg verkefni jarðgangaáætlunar og verða slík verkefni því áfram fjármögnuð með hefðbundnum hætti innan samgönguáætlunar eða með sérstakri fjármögnun með eða án innviðafélagsins.

Meiri hlutinn leggur áherslu á að mörg þau verkefni sem koma til greina sem verkefni innviðafélags eru þegar hluti af samgönguáætlun og fjármögnun innan hennar en við meðferð áætlunarinnar tók meiri hlutinn ákvörðun um að stjörnumerkja nokkur verkefni sem eru líkleg til að falla að markmiðum innviðafélags og standast markaðspróf og felur stjörnumerking í sér skilaboð Alþingis um hvaða verkefni kunni að koma til greina fyrir tilfærslu inn í innviðafélag. Verði slík tilfærsla að veruleika og fjármögnuð verkefni færð úr samgönguáætlun yfir í innviðafélag getur það skapað svigrúm innan samgönguáætlunar sem nýta má til að fjármagna önnur verkefni sem ekki eru fjármögnuð að fullu, þar á meðal jarðgangaverkefni og/eða flýta öðrum forgangsverkefnum. Yfirlit yfir stjörnumerkt verkefni er í fyrrnefndum kafla um fjármögnun samgönguframkvæmda og verkefni innviðafélags en meiri hlutinn leggur áherslu á að þau muni halda sinni stöðu innan samgönguáætlunar nema samningar náist um annað í samræmi við lög um umgjörð innviðafélags.

Auk þess að stjörnumerkja til frekari skoðunar hjá innviðafélagi verkefni sem þegar voru í samgönguáætlun telur meiri hlutinn einnig rétt að til viðbótar verði fleiri verkefni tekin til sérstakrar skoðunar án fjármögnunar á þessu stigi. Þau eru tvöföldun Hvalfjarðarganga, göng undir Reynisfjall, göng undir Öxnadalsheiði og Setbergsgöng í Hafnarfirði. Á þessum tímapunkti liggur ekki fyrir hvaða verkefni á samgönguáætlun færast til framkvæmda hjá innviðafélagi. Þó má vera ljóst að það getur gerst hratt þegar frumvarp til laga um félagið og tillaga um samgönguáætlun hafa verið samþykkt á Alþingi.

Nefndin fékk fjölmargar áskoranir og hvatningu frá umsagnaraðilum til að flýta og bæta við verkefnum á samgönguáætlun og bindur meiri hluti nefndarinnar miklar vonir við að þegar innviðafélagið fer á flug muni skapast svigrúm innan ramma fimm ára aðgerðaáætlunar til að bæta við og/eða flýta verkefnum.

Nefndin ræddi hver væru fyrstu forgangsverkefni til breytinga á samgönguáætlun ef slíkt svigrúm skapaðist og stillti upp tillögu fyrir 6,3 milljarða kr. sem tekur mið af vegabótum á Kjalarnesi, ein af lægstu upphæðunum sem tengjast verkefnum sem meiri hlutinn leggur til að verði stjörnumerkt. Engin ákvörðun hefur verið tekin um að verkefni flytjist til og verði fjármagnað með veggjöldum í stað þess að vera fjármagnað í samgönguáætlun, enda verður að virða sjálfstæði innviðafélagsins við mat á því. En í töflunni á bls. 18 í nefndaráliti meiri hlutans endurspeglast þau mikilvægu tækifæri sem skapast til að flýta verkefnum samgönguáætlunar með tilkomu innviðafélags. Umfjöllun um þau verkefni sem listuð er upp á þessum forgangslista eru í öðrum köflum nefndarálitsins en þar má m.a. finna mikilvæga framkvæmd á Suðurlandi, Breiðbalakvísl – Fossála, sem tekur út tvær einbreiðar brýr á hættulegum stað á hringveginum, viðbótarframlag í Öxi, hrunvarnir á Suðurfjarðavegi, 50% hækkun á framlagi í sjóvarnir, aðflugsljós á Akureyrarflugvöll, undirbúning fyrir nýja ferju fyrir Breiðafjörð sem væri jafnframt varaskip Herjólfs, flýtingu á mikilvægum framkvæmdum á Skarfaskersbryggju í Þorlákshöfn og Ekjubrú í Vestmannaeyjum ásamt fleiru.

Meiri hlutinn telur að með stofnun innviðafélags sé stigið mikilvægt skref til að bæta umgjörð um fjármögnun og framkvæmd stærri samgönguverkefna. Með því skapast aukinn sveigjanleiki til að hraða framkvæmdum, bæði stórframkvæmdum sem fjármagnaðar eru í gegnum innviðafélagið sem og mikilvægum framkvæmdum um allt land sem áfram verða á vegum Vegagerðarinnar og fjármagnaðar í samgönguáætlun.

Forgangsröðun jarðganga var mikið til umræðu þegar samgönguáætlun var kynnt í vetur enda stórt hagsmunamál fyrir íbúa og atvinnulíf á hverju svæði fyrir sig. Jarðgöng eru víða eina leiðin til að tryggja öruggar og góðar heilsárssamgöngur milli byggða og þörfin er mikil, sérstaklega á Vestfjörðum, Tröllaskaga og Austfjörðum. Meiri hlutinn leggur ekki til breytingar á þeirri röðun sem ráðherra lagði fram í þingsályktunartillögu um samgönguáætlun en bendir hins vegar á að númeruð röðun jarðgangakosta var fyrst kynnt til sögunnar í samgönguáætlun árið 2020 og hefur sú röðun ekki enn komið til framkvæmda. Jarðgangagerð felur í sér umfangsmiklar og fjármagnsfrekar innviðaframkvæmdir sem háðar eru margvíslegum ytri forsendum og telur meiri hlutinn að röðunin sé stefnumarkandi áætlun stjórnvalda fremur en ófrávíkjanleg framkvæmdaröð til lengri tíma.

Hafist verður handa við framkvæmdir á Fljótagöngum strax á næsta ári og undirbúningur gengur samkvæmt áætlun. Ný Fljótagöng munu auka öryggi verulega en núverandi leið milli Fljóta og Siglufjarðar er verulega berskjölduð gagnvart jarðsigi, skriðuföllum, grjóthruni og snjóflóðahættu. Það er raunveruleg hætta á að núverandi Siglufjarðarvegur rofni eða falli í sjó fram. Á tíma fimm ára aðgerðaáætlunar eru fjármagnaðar rannsóknir og undirbúningur að Súðavíkurgöngum, Fjarðagöngum, göngum um Mikladal og Hálfdán. Fyrir eru Fjarðarheiðargöng fullrannsökuð. Meiri hlutinn telur mjög mikilvægt að sem flest jarðgangaverkefni verði fullrannsökuð og tilbúin til framkvæmda þannig að hægt sé að bregðast við hratt þegar fjárhagslegt svigrúm skapast.

Meiri hlutinn telur brýnt að hefja undirbúning að Hvalfjarðargöngum II og setur þau stjörnumerkt inn í samgönguáætlun með það fyrir augum að þau gætu verið fýsilegur kostur fyrir innviðafélagið. Það sama má segja um göng um Reynisfjall, göng undir Öxnadalsheiði og Setbergsgöng í Hafnarfirði sem öll eru stjörnumerkt til skoðunar fyrir innviðafélagið. Markmiðið er skýrt: Við ætlum að rjúfa stóra stoppið sem verið hefur í jarðgangamálum á Íslandi og byrja að bora á ný, sjö árum eftir að síðustu jarðgöng kláruðust.

Samgöngur til Vestmannaeyja hafa verið í brennidepli síðustu mánuði enda hefur hvert áfallið ofan í annað átt sér stað ásamt óvenjuslæmum veðurskilyrðum sem hafa gert dýpkun mjög krefjandi. Umfjöllun um málefni Vestmannaeyja má finna í kaflanum um ferjur og ferjuleiðir í nefndaráliti meiri hlutans. Umhverfis- og samgöngunefnd hélt opinn fund um stöðu samgangna til Vestmannaeyja þar sem þessi málefni voru rædd við hæstv. innviðaráðherra og þar kom fram að ráðherra ætlar að móta löngu tímabæra ferjuáætlun. Ferjuleiðir milli Vestmannaeyja og Landeyjahafnar, Hríseyjar og Árskógsstrandar, Grímseyjar og Dalvíkur og Stykkishólms og Brjánslækjar eru skilgreindar sem hluti af grunnneti samgangna í samgönguáætlun. En ferjurnar sem sinna þessum leiðum voru allar smíðaðar á síðustu öld fyrir utan Herjólf IV. Baldur er til að mynda 35 ára í ár og aðrar ferjur enn eldri.

Í þessu samhengi leggur meiri hlutinn til að við aðgerðaáætlun bætist ný aðgerð undir markmið um öruggar samgöngur þess efnis að mótuð verði ferjuáætlun þar sem sett verður fram heildstæð stefna um framtíð ferjusamgangna, þar með talið tímasett framkvæmda- og kostnaðaráætlun um endurnýjun flotans með tilliti til samgönguþarfa, umhverfissjónarmiða og orkuskipta. Þá leggur nefndin mikla áherslu á að leitað verði leiða til að fjármagna undirbúning að nýrri ferju í stað Baldurs, sem geti þá jafnframt gegnt hlutverki varaferju fyrir Herjólf IV en núverandi Baldur uppfyllir ekki þær kröfur sem varaskip þarf að uppfylla fyrir Vestmannaeyjar. Það er ljóst að 6.000 manna samfélag verður að búa við tryggari samgöngur en sköpuðust í vetur. Vegagerðin er búin að semja við alþjóðlegt fyrirtæki sem býr yfir mun betri og öflugri skipum en þau sem hafa sinnt dýpkun síðustu ár og mun það taka við verkefninu frá og með september 2026. Það eru miklar vonir bundnar við að þessi ráðstöfun muni skila betri árangri og meiri nýtingu á Landeyjahöfn.

Meiri hlutinn leggur líka til nýja aðgerð um viðbragðshóp vegna samgöngurofs sem myndi eiga við í ástandi eins og skapaðist á nýliðnum vetri í samgöngum til Vestmannaeyja. Hópurinn hefði það hlutverk að skoða öll möguleg viðbrögð til að draga úr tjóni og áhrifum á íbúa og atvinnulíf og miðla upplýsingum hratt og vel þegar verulegt samgöngurof verður. Hann verði skipaður fulltrúum úr innviðaráðuneyti, Vegagerðinni og fulltrúum byggðarlags. Það verður að leita allra leiða til þess að hægt sé að bregðast hratt við þegar álíka ástand skapast á ný því að sagan segir okkur að það er meira en líklegt til að endurtaka sig.

Samgönguáætlun er ákveðin hreyfiafl sem kemur af stað ýmsum úrbótum í samgöngukerfi landsins en á sama tíma er hún líka plagg sem mótar framtíðarsýn til lengri tíma, setur stefnuna um hvert skuli halda með ýmsum stefnum, aðgerðum og markmiðum.

Í nefndarálitinu má finna fjölmargar stefnumarkandi breytingartillögur um markmið og aðgerðir og ætla ég að fara yfir nokkur atriði hér. Fyrst varðandi vetrarþjónustu, en á fyrsta tímabili áætlunarinnar er gert ráð fyrir að fjárveiting til vetrarþjónustu aukist um tæpa 14 milljarða kr. frá því sem gert var ráð fyrir í tillögu sem lögð var fram haustið 2023. Þrátt fyrir þessa aukningu teljum við í meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar að enn sé verulegt bil á milli þeirrar þjónustu sem veitt er og þeirrar sem þörf er á miðað við þarfir samfélaga sem endurspegluðust í umsögnum. Meiri hlutinn telur brýnt að endurskoðun sem staðið hefur yfir á vinnureglum og viðmiðum fyrir vetrarþjónustu ljúki sem fyrst.

Í samgönguáætlun er lögð aukin áhersla á almenningssamgöngur sem mikilvægan hluta af samgöngukerfinu og raunhæfan valkost við einkabílinn. Markmiðið er að skapa heildstætt og aðgengilegt samgöngukerfi þar sem ólíkir ferðamátar vinna saman og fólk hefur fleiri valkosti í sínum daglegu ferðum. Áhersla er lögð á að bæta tengingar milli byggðakjarna, efla almenningssamgöngur bæði á höfuðborgarsvæðinu og landsbyggðinni og samþætta betur almenningssamgöngur, göngu og hjólreiðar. Jafnframt er lögð áhersla á að þjónustan verði einfaldari, skilvirkari og aðgengilegri fyrir notendur. Almenningssamgöngur um allt land þurfa að vera ákjósanlegur kostur. Fólk þarf að vilja nýta sér þjónustuna og til þess þarf hún að vera áreiðanleg, hagkvæm og sniðin að þörfum notenda. Aukin áhersla er lögð á virka ferðamáta og tengingu samgangna við lýðheilsu. Horft er til þess að samgöngukerfið stuðli ekki aðeins að greiðum ferðum heldur einnig að bættri heilsu, aukinni hreyfingu og betri lífsgæðum. Áhersla er lögð á öruggt aðgengi fyrir gangandi og hjólandi vegfarendur og að skipulag samgangna styðji við daglegar hreyfingu fólks, líka á landsbyggðinni. Samgöngur eru ekki einungis innviðir heldur einnig mikilvægt tæki til að efla lýðheilsu og styrkja samfélög.

Samgönguáætlun leggur jafnframt ríka áherslu á sjálfbærni og orkuskipti. Markmiðið er að draga úr losun frá samgöngum og styðja við umbreytingu samgöngukerfisins til framtíðar með aukinni notkun hreinna orkugjafa og innviða sem styðja við þá þróun. Áherslan snýr ekki eingöngu að tæknilegum lausnum heldur einnig að því að byggja upp samgöngukerfi sem styður við fjölbreyttari ferðamáta og dregur úr umhverfisáhrifum. Með því að efla almenningssamgöngur, virka ferðamáta og orkuskipti er unnið að sameiginlegum markmiðum um sjálfbærara, hagkvæmara og umhverfisvænna samgöngukerfi.

Og talandi um stefnu og framtíðarsýn; samgöngusáttmáli höfuðborgarsvæðisins er hluti af samgönguáætlun, enda framlag ríkisins í verkefnið umtalsvert eða 35 milljarðar á tímabili aðgerðaáætlunar, um 7 milljarðar á ári. Ásamt ríkinu eru það sex sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu sem standa sameiginlega að samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins um metnaðarfulla uppbyggingu á samgönguinnviðum og almenningssamgöngum á höfuðborgarsvæðinu til ársins 2040. Samgöngusáttmálinn felur í sér sameiginlega framtíðarsýn og heildarhugsun fyrir skipulagssvæðið. Styttri ferðatími, minni tafir, aukið umferðaröryggi, áhersla á að draga úr kolefnisspori, stórbættar almenningssamgöngur, fjölgun hjóla- og göngustíga og uppbygging stofnvega er kjarninn í uppfærðum samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins sem var undirritaður fyrir tveimur árum. Þá var gildistími sáttmálans lengdur til ársins 2040 til að tryggja raunhæfan tímaramma fyrir undirbúning og fjármögnun.

Sjálfstæð greining á samfélagslegum ábata af verkefnum samgöngusáttmálans bendir til verulegs ávinnings vegna styttri og áreiðanlegri ferðatíma og minni umferðartafa. Heildarfjárfesting samgöngusáttmálans nemur 311 milljörðum kr. en ábatinn er metinn 1.140 milljarðar kr. til 50 ára. Það þýðir að fyrir hverja krónu sem lögð er í verkefnið fær samfélagið 3 krónur til baka. Verkefni samgöngusáttmálans skiptast í fjóra meginflokka, sem eru stofnvegir, borgarlína og strætóleiðir, göngu- og hjólastígar og verkefni tengd umferðarstýringu, -flæði og -öryggi. 42% fjárframlags fara í stofnvegi þar sem ráðist verður í sex stór verkefni við stofnvegi til viðbótar við þau þrjú sem lokið er á vegum sáttmálans. 42% fara í að byggja upp borgarlínu og strætóleiðir en almenningssamgöngur verða stórbættar með uppbyggingu borgarlínu í sex lotum, 13% fara í hjóla- og göngustíga og 3% í að fjárfesta í nýrri tækni og búnaði til að bæta umferðarflæði og -öryggi á stofnvegum. Í umsögnum og samskiptum við nefndina kom fram breiður stuðningur sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu við að samgöngusáttmálinn gangi eftir.

Við undirbúning samgönguáætlunar sóttu hafnir um framlag til framkvæmda fyrir um 50 milljarða kr. á tímabili áætlunarinnar. Þar af gæti framlag ríkissjóðs numið allt að 22 milljörðum. Það er því ljóst að þörfin á úrbótum í höfnum landsins er mjög mikil. Framlag ríkisins er hins vegar 6,1 milljarður kr. og því nauðsynlegt að forgangsraða hafnarframkvæmdum í samgönguáætlun. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. hafnalaga skal framlag ríkissjóðs ekki raska ótilhlýðilega samkeppni milli hafna samkvæmt ákvæðum EES-samnings. Á þeim forsendum eru fjórar hafnir sem hafa ekki fengið styrk frá ríkinu fyrir framkvæmdum. Þær eru Faxaflóahafnir, Kópavogshöfn, Hafnarfjarðarhöfn og Hafnir í Fjarðabyggð. Í samgönguáætlun er nú lögð fram breyting á hlutfalli ríkisstyrks vegna hafnarframkvæmda hjá þeim höfnum sem standa vel fjárhagslega og eru sett fram ákveðin skilyrði í þeim efnum sem eru að meðalárstekjur yfir þriggja ára tímabil séu yfir 450 millj. kr. og að meðalframlegð sé yfir 300 millj. kr. Styrkhlutfall þeirra hafna sem falla undir skilyrði lækkunar styrkhlutfalls er mismunandi eftir eðli framkvæmda, hvort um sé að ræða nýframkvæmdir, endurbyggingar, nýja brimvarnargarða, viðhaldsdýpkun eða vegna kaupa á dráttarbát. Þær hafnir sem falla undir breytinguna eru Hafnasamlag Norðurlands, Vestmannaeyjahöfn, Hafnir Ísafjarðarbæjar, Hafnir Múlaþings og Þorlákshöfn. Með þessu er verið að beina fjármagni ríkisins í auknum mæli þangað sem þörfin er meiri, til hafna sem hafa ekki möguleika á að fara í stórar framkvæmdir án verulegs ríkisstuðnings. Hafnir sem breytingin nær til fá áfram styrk frá ríkinu en hlutfallslega minni en þær hafnir sem standa ekki á eins sterkum fótum.

Að lokum vil ég gera grein fyrir einu breytingartillögunni sem meiri hlutinn lagði til sem felur í sér tilfærslu á fjármagni. Meiri hlutinn leggur til að fresta fyrirhugaðri færslu á hringvegi um Egilsstaði og gerð hringtorgs á gatnamótum hringvegar og Skriðdals- og Breiðdalsvegar á árunum 2029–2030 og nýta fjármagnið, 800 millj. kr., í að setja meiri kraft í framkvæmdir á Öxi á fyrsta tímabili áætlunarinnar. Að mati meiri hlutans væri æskilegt að auka enn frekar framlag í framkvæmdir á Öxi ef svigrúm skapast á tíma samgönguáætlunar og leggur það til í yfirliti yfir forgangsverkefni sem setja á fram sem breytingartillögu við samgönguáætlun síðar í samhengi við svigrúm sem gæti skapast með tilkomu innviðafélags, eins og ég gerði grein fyrir fyrr í ræðu minni.

Virðulegi forseti. Hér hefur á engan hátt átt sér stað tæmandi yfirferð um innihald nefndarálitsins enda er það langt og ítarlegt og aðgengilegt á vef Alþingis fyrir þau sem vilja kafa dýpra ofan í það. Félagar mínir í meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar koma síðar líka með ræður þar sem þau munu fara áfram yfir áherslur meiri hlutans sem birtast í nefndarálitinu.

Ef ég dreg þetta saman hér í lokin, virðulegi forseti, þá eru stóru tíðindin þau að við erum að laga þann halla sem hefur verið á viðhaldi á einni stærstu eign íslensku þjóðarinnar, þjóðvegakerfinu, með stórauknu fjárframlagi. Við erum að rjúfa kyrrstöðuna í jarðgangagerð. Við erum að leggja fram mun skýrari áætlun til fimm ára og hún er fjármögnuð í fjármálaáætlun. Fram undan er bylting í almenningssamgöngum á höfuðborgarsvæðinu og í fyrirliggjandi áætlun kemur skýrt fram að við ætlum að móta skýra sýn um hvernig megi bæta þær líka um allt land svo þær myndi heildrænt kerfi. Við erum að bæta verulega í framlög til vetrarþjónustu. Við erum að koma á fót innviðafélagi sem mun geta gerbreytt samgöngukerfinu okkar hratt með því að flýta, fjármagna og framkvæma stórframkvæmdir og á sama tíma búa til stóraukið svigrúm í samgönguáætlun til að fara í bráðnauðsynlegar framkvæmdir um allt land. Það eru að fara að eiga sér stað kaflaskil í sögu samgangna á Íslandi. Samgöngukerfið er ein stærsta eign íslensks samfélags. Það tengir íbúa landsins saman og skapar gríðarleg verðmæti og lífsgæði. Við verðum að standa vörð um fjöregg þjóðarinnar á sama tíma og við ætlum að sýna mikinn metnað til að gera kerfið stærra og betra landsmönnum öllum til heilla.