samgönguáætlun fyrir árin 2026--2040 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2026--2030.

Virðulegur forseti. Það er með mikilli ánægju og stolti sem ég stend hér sem einn nefndarmanna í umhverfis- og samgöngunefnd sem standa að baki nefndaráliti sem framsögumaður málsins, hv. þm. Ása Berglind Hjálmarsdóttir kynnti hér áðan. Ég vil byrja á því að þakka henni og meiri hlutanum og teyminu og út af fyrir sig nefndinni allri fyrir mjög góða vinnu í þessu máli. Það hafa auðvitað komið gríðarlega margir gestir fyrir nefndina og mjög mikið af innsendum erindum og eins og álitið ber með sér þá reyndi nefndin býsna mikið í sameiningu að ræða og fjalla um það sem þar stóð upp úr og beina ábendingum til ráðuneytisins til framtíðar en auðvitað líka að þeim veruleika sem samgönguáætlunin lýsir. Og hver er hann nú?

Í fyrsta lagi þá felur þessi samgönguáætlun það í sér að það er verið að hlúa að grunninum, undirstöðunni. Það er verið að hlúa að samgöngukerfinu sjálfu. Hvernig er það gert? Jú, það er með því að vinna á viðhaldsskuld, vinna á innviðaskuld og ekki bara með orðum heldur með því að fjármagna og setja fjármuni í stórauknum mæli til þessara atriða. Það eru tæpir 100 milljarðar settir til viðhalds á næstu fimm árum og það felur í sér og kannski lýsir sér best í því að viðhald á undanförnum árum hefur verið um 12, 13 milljarðar á ári, eru rúmir 17 í ár og fara upp í 20 á ári á gildistíma áætlunarinnar. Og það þarf. Ég held að allir sem hafa ferðast um landið viti að það þarf. Þetta gerir mann ánægðan og ég tek undir með framsögumanni í því að auðvitað hefði verið hægt að skjóta upp flugeldum í staðinn því þetta eru bara svona heildartölur. En þær eru m.a. það sem kallað hefur verið eftir frá umsagnaraðilum því að undirbúningur þessarar samgönguáætlunar felur í sér mjög mikla hlustun af hálfu þingsins.

Númer tvö er ábyrgð. Þessi samgönguáætlun kallast á við þann ramma sem er tryggður í fjármálaáætlun. Hún er fjármögnuð. Það hafa samgönguáætlanir ekki alltaf verið og það hefur bæði leitt til þess að væntingarnar um framkvæmdir og verkefni hafa verið meiri en hægt er að standa við og það sjá allir í hendi sér til hvaða vantrausts og gremju það getur leitt en í einstökum tilvikum hafa reyndar einstök verkefni þanist út þannig að þau hafa sogað til sín fjármagn frá öðrum verkefnum, jafnvel með takmarkaðri aðkomu Alþingis. Það er auðvitað eitthvað sem gengur ekki og þingið er að senda þau skilaboð að með því að halda sig innan ramma fjármálaáætlunar varðandi samgönguáætlun þá eigi líka að virða forgangsröðun sem samþykkt var í þinginu og virða þessa ramma. Það að verkefnið sé á samgönguáætlun á að leiða til þess að verkefnið komist til framkvæmda.

Í raun var samgönguáætlun á sínum tíma, ég held að það hafi verið 1978, ein fyrsta langtímaáætlunin sem ríkið réðist í að gera og var lengi vel eina langtímaáætlunin sem var með einhverjum hætti fjármögnuð og það var styrkur hennar. Það hefur verið veikleiki hennar að þetta samband hafi rofnað. Núna, þegar boðuð hafa verið frumvörp um fjárfestingaráætlun í heild sinni fyrir Ísland með langtímasýn í fleiri málaflokkum, sem við hljótum öll að fagna, þá skiptir svo miklu máli að þessi prinsipp séu virt til að að þessar áætlanir hafi raunverulegt gildi. Samgönguáætlun ber með sér að hún er blanda af fjárfestingarverkefnum og rekstrarverkefnum, þ.e. viðhaldsverkefni geta verið svo róttæk að um sé að ræða algera endurgerð, sem eru fjárfestingar, en oft eru þetta í raun rekstrarverkefni eins og snjómokstur er dæmi um, rekstur almenningssamgangna líka. Almennt er ég þeirrar skoðunar að ríkið mætti gera skýrari greinarmun á fjárfestingum og rekstri og fara með fjárfestingar eins og fyrirtæki og sveitarfélög, þ.e. afskrifa yfir lengri tíma og draga þannig fram hver afleiddur kostnaður og rekstrarkostnaður er en í rauninni ekki bara fjárstreymi út úr ríkissjóði.

Ég vildi fara hér yfir nokkrar áherslur sem samgönguáætlun felur í sér. Í fyrsta lagi, sem er kannski aðeins ómögulegt, þá fjallaði nefndin töluvert um markmiðin, sjálfa framtíðarsýnina og meginmarkmiðin sem hafa kannski ekki mikið breyst á undanförnum árum og hún bætti í raun inn sérstakri áherslu á lýðheilsu. Rannsóknir hafa sýnt að samgöngumál og ferðavenjur geta haft bæði jákvæð og neikvæð áhrif á lýðheilsu, stuðlað að hreyfingu eða ekki, leitt til lélegra loftgæða eða bætt þau. Slíkum markmiðum og aðgerðum er bætt inn ásamt aðgerðum sem koma úr skýrslu um fjölbreyttar ferðavenjur sem var fylgiskjal með samgönguáætluninni. Nefndin fór kerfisbundið í gegnum tillögur í þeirri skýrslu og bætti þeim inn. Það eru líka nokkrar fleiri aðgerðir sem komu fram sem ábendingar í umfjöllun nefndarinnar sem er bætt í aðgerðalistann. Þar má t.d. nefna eftirfylgni með hinni nýju borgarstefnu fyrir Reykjavíkursvæðið og Akureyrarsvæðið. Þar er kallað eftir því að sett sé fram heildstæð sýn á þjónustu almenningssamgangna, ekki bara innan höfuðborgarsvæðisins eins og það hefur verið skilgreint, heldur í raun allt svæðið frá Hvítá til Hvítár. Ef við horfum á þróun þessa svæðis á tíma samgönguáætlunar til 2040 þá skiptir mjög miklu máli að horfa á hlut almenningssamgangna og efla þær á þessu svæði. En það sama á við um Eyjafjarðarsvæðið og tengist auðvitað hugmyndinni um Akureyri sem svæðisborg.

Þarna eru líka mjög áhugaverð verkefni sem lúta að hjólreiðum, ekki á höfuðborgarsvæðinu heldur um landið allt, bæði innan þéttbýlis og milli þéttbýlisstaða og jafnvel tengdum ferðaþjónustu meðfram hringveginum. Þarna er kallað eftir því að það sé unnið úr greiningum og alls kyns stefnumótun sem lýtur að betri tengingum milli miðborgar Reykjavíkur og Keflavíkurflugvallar, verkefni sem hafa oftast gengið undir nafninu Keflavíkurlest en gætu líka verið annars konar útfærðar almenningssamgöngur, öflugar og hraðskreiðar. Hér er ég bara að snerta á nokkrum atriðum til að vekja athygli á því að það leynist fleira hér, það er fleira matur en feitt kjöt. Það eru ýmis nýmæli og hugsun sem felast í markmiðum og aðgerðum með samgönguáætlun.

Eins og nefndarálitið ber með sér er í meginatriðum tekið undir tillögu ráðherra að forgangsröðun verkefna og verkefnalista. Það er ekki þar með sagt að umhverfis- og samgöngunefnd hafi ekki fundið það í störfum sínum og þegar gestir komu á fund eða umsagnir voru lesnar að það er gríðarlega mikið kallað eftir enn frekari framkvæmdum og fyrr um land allt. Það er kallað eftir jarðgöngum sem eru á jarðgangaáætlun og það er kallað eftir öflugri fjármögnun og flýtingu á þessum verkefnum. Hvernig á að mæta því? Það er erfitt innan ramma samgönguáætlunar en því er mætt með frumvarpi um innviðafélag sem er búið að afgreiða út úr fjárlaganefnd og verður hér á dagskrá þingsins á næstu dögum. Innviðafélagið á að vera nýtt tæki, umgjörð utan um það að geta tekið stór, ný verkefni til að flýta þeim, fjármagna og framkvæma þau.

Þær spurningar geta ljóslega vaknað hvort þetta félag sem hugsað er í raun utan ríkisreiknings í svokölluðum C-hluta, ef þannig má að orði komast, aftengi heildarsýn og samgöngumál og samgönguáætlun annars vegar og val þeirra stórverkefna sem á að ráðast í á vegum innviðafélags hins vegar. Því er lýst í nefndarálitinu hvernig þetta samhengi er hugsað. Í samgönguáætlun eru þau verkefni stjörnumerkt sem er líklegt eða hugsanlegt að geti fallið vel að hlutverki innviðafélags. Tvær þumalputtareglur, sem eru í raun eðlileg viðmið hvað það varðar, voru að verkefnið þyrfti að vera ekki innan við 5 milljarðar, það er sem sagt bara fyrir stærri verkefni, og í öðru lagi að verkefnin væru líkleg til þess að standast svokallað markaðspróf, þ.e. að umferð væri næg til að veggjöld stæðu undir alla vega 50% af tekjum sem þyrfti vegna viðkomandi verkefnis. Það er hluti af breytingartillögum umhverfis- og samgöngunefndar að stjörnumerkja allmörg verkefni, auk jarðgangaáætlunar, sem komi líka til skoðunar, verkefni á jarðgangaáætlun komi líka til skoðunar og við listann eins og hann kom frá ráðherra í tillögu að samgönguáætlun var bætt fernum jarðgöngum; Hvalfjarðargöngum II, Öxnadalsheiði, Reynisfjalli og Setbergsgöngum í Hafnarfirði. Þannig hefur innviðafélagið, þegar það kemst á laggirnar, úr umtalsverðu að moða. Með þessu er ekki verið að segja að öll þessi verkefni henti eða fari þar inn strax en þessi verkefnapakki kæmi til skoðunar. Þegar innviðafélagið er komið að þeirri niðurstöðu, eftir samtöl við fjárfesta, að leggja til eða vilja ráðast í tiltekið verkefni er gerður um þau samningur við innviðaráðherra. Þeir samningar koma til kasta fjárlaganefndar og umhverfis- og samgöngunefndar. Þá er búið að lýsa bæði eðli og umfangi verkefnanna, hvað þau kalla á í veggjöldum, hver sé kostnaðar- og ábatagreiningin og hver sé t.d. verkaskiptingin gagnvart Vegagerðinni, það getur verið spurning sem vaknar, sérstaklega þegar um er að ræða verkefni sem eru kannski vel á veg komin í undirbúningi eða eru jafnvel að einhverju leyti í miðri framkvæmd eða eitthvað slíkt, af því að nú erum við auðvitað að fara af stað. Þessir samningar eiga að ramma þetta inn, annars vegar að virða sjálfstæði félagsins og hins vegar að tryggja aðkomu Alþingis.

Og hvað fær samfélagið út úr þessu fyrirkomulagi sem gæti virst flókið svona við fyrstu sýn? Jú, stóraukinn kraft, kraft í viðbótarverkefni, stór og umfangsmikil verkefni á vegum innviðafélagsins, en ekki bara það heldur skapast líka svigrúm þegar verkefni sem núna eru á samgönguáætlun fara inn í innviðafélagið. Það svigrúm er hægt að nýta til þess að mæta þeim fjölmörgu ábendingum og óskum sem umhverfis- og samgöngunefnd bárust við meðferð málsins. Við tökum sérstakt dæmi um þetta þar sem við stillum upp hvaða verkefnum væri hægt að flýta og setja á dagskrá ef og þegar verkefni af stærðargráðunni 6,3 milljarðar færu inn í innviðafélagið. Þessu er lýst í sérstakri töflu og ég bendi áhugasömum á að skoða hana þó að ég undirstriki að það er auðvitað ekki búið að ákveða að það verkefni sem þarna er nefnt og er tengt Kjalarnesi fari inn í innviðafélag. Það veltur á þessu verkferli sem ég var að lýsa. Allir hljóta að sjá hversu áhugavert það er, til þess að geta fjölgað samgönguverkefnum um land allt, að verkefni af þessu tagi komi til kasta innviðafélagsins því það eru allir landshlutar sem njóta þess að það verði aukið svigrúm, alls ekki bara þeir þar sem verkefnið er.

Það má segja að við séum þegar með ákveðið innviðafélag á höfuðborgarsvæðinu, Betri samgöngur. Það byggir ekki á nákvæmlega sömu fjármögnunarleið heldur samningum ríkisins við sveitarfélögin og í raun fordæmalausri þátttöku sveitarfélaganna í fjármögnun þessara innviða með beinum framlögum og líka með því að samþykkja að lögð verði á svokölluð umferðar- og flýtigjöld sem þó kalla á sérstaka lagasetningu. Framsögumaður fór vel yfir hvernig verkefni samgöngusáttmálans, sem þetta samkomulag heitir, skiptast í stofnvegi, 42%, borgarlínu- og strætóleiðir upp á 42%, hjóla- og göngustíga upp á 13% og umferðarljósastýringu, umferðarflæði og öryggisaðgerðir upp á 3%. Þetta eru alls yfir 300 milljarðar og verkefni sáttmálans eru á fullri ferð. En það var kallað eftir því að verkefni sáttmálans yrðu sýnilegri í samgönguáætlun og þess vegna eru birtar skýringarmyndir, eins og eru í samgönguáætlun sjálfri af verkefnum um landið, í nefndarálitinu með stuttri umfjöllun um helstu viðfangsefni samgöngusáttmálans. Jafnframt er gerð sú tillaga til samræmis við það þegar samgönguáætlun var samþykkt síðast, að það verði ein tafla sem sýnir framkvæmdatöflu fyrir uppfærðan samgöngusáttmála í samgönguáætluninni þannig að þetta komi inn í það sem fái samþykki Alþingis hér eftir þessa síðari umræðu.

Það mætti mörgu bæta við í umfjöllun um þessa miklu áætlun. Þetta er í raun langtímaáætlun til 15 ára sem segir fyrir um ráðstöfun 1.000 milljarða í samgöngumál og innviði á Íslandi. Ég ætla ekki að lýsa því hvað ég er áhugasamur um að svona fjárfestingaráætlun verði líka til sem ein heild fyrir aðra málaflokka einnig. Við getum tekið hjúkrunarheimili sem dæmi eða skólastofnanir og annað þannig að þingið hafi á einum stað heildarsýn, ekki bara yfir samgöngumál og samgönguinnviði heldur líka orkumál og orkuinnviði og velferðarmál og skólamál þannig að þingið fái þessa heildarforgangsröðun til umfjöllunar og umræðu og geti gert ráð fyrir fjármunum í það sem mikilvægast þykir hverju sinni.

Ég ætla að á endanum að veita innsýn í það sem kom mér, sem hef lengi tekið þátt í og fylgst með samgöngumálum, á óvart. Það var í fyrsta lagi þegar gestakomur voru og hvað mörg sveitarfélög um landið tóku upp mikilvægi sjóvarna og að það væri ekki nægilega vel um þær búið í samgönguáætlun. Undir þetta get ég tekið og hef svo sem lagt fram þingmannamál um að hugað verði að því að sjóvarnir verði teknar sömu tökum og ofanflóðavarnir, þ.e. snjóflóð. Í öðru lagi kom mér á óvart að við værum ekki farin að hugsa um samgöngumálin og innviði sem þeim tengjast í þessu stóra samhengi áfallaþols og varnarmála. Það er sérstakur kafli um það í álitinu. Í þriðja lagi höfum við fengið kynningu á því í fjárlaganefnd að Isavia og Icelandair og flugið stefna að tvöföldun flugs innan örfárra ára til Keflavíkur en innviðirnir og varaflugvallakerfin hafa ekki verið fjármögnuð og hugsuð nægjanlega til að mæta því. Um þetta er talað í nefndarálitinu sem talar að öðru leyti fyrir sig sjálft. (Forseti hringir.)

Ég vil ítreka þakkir til allra nefndarmanna og annarra sem komu á fund nefndarinnar eða sendu inn ábendingar fyrir þeirra ómetanlega framlag.