samgönguáætlun fyrir árin 2026--2040 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2026--2030.
Herra forseti. Við ræðum hér samgönguáætlun fyrir árin 2026–2040 og sérstaka framkvæmdaáætlun sem fyrsta hluta af þeirri áætlun, 2026–2030 eða til næstu fimm ára. Það er af mörgu að taka en ég vildi kannski rétt koma inn á í byrjun þessarar ræðu að sá sem hér stendur var í umhverfis- og samgöngunefnd á síðasta kjörtímabili og verið lengi í fjárlaganefnd, sjö, átta ár af síðustu tíu, og ég þekki orðið ágætlega þetta umhverfi. Með árunum hefur þetta svolítið þróast hjá þeim sem hér stendur út í það að við ættum kannski að fara að endurskoða markmiðin eða hvernig við stöndum að gerð samgönguáætlunar. Við lentum t.d. í því, ég var í undirnefnd umhverfis- og samgöngunefndar á síðasta kjörtímabili þar sem við vorum að vinna að samgönguáætlun þá og við vitum að það kjörtímabil kláraðist ekki að fullu, að það náðist ekki að klára það verkefni. En það sem er kannski oft erfiðast og það sem þingsályktunartillaga um samgönguáætlun lendir oft í, er að einstök mál í óskyldum málaflokki innan samgangna stoppa kannski alla áætlunina. Við erum með vegina hérna undir, samgöngur á landi, við erum með hafnirnar og við erum með flugið þannig að bara eitt atriði í einhverjum af þessum málaflokkum sem eru þarna undir getur stoppað allt plaggið. Og síðan kemur þessi óvissa sem spratt upp núna í sambandi við þetta mál. Það er búið að vinna mjög lengi að því að skapa forgangsröðun jarðganga og þá breytir hæstv. ráðherra málaflokksins, Eyjólfur Ármannsson innviðaráðherra, forgangsröðuninni. Þetta er svona eitt dæmi um það hvernig þetta hefur þróast og ég held að hafi verið svolítið eins og síðustu naglarnir í kistu þessarar hugmyndafræði. Það er svo erfitt greinilega að búa til sátt um að hér sé einhver nálgun sem getur færst á milli kjörtímabila. Þarna var allt sett upp í loft og við þekkjum síðan allt sem því hefur fylgt. Framkvæmd sem var tilbúin, búið að eyða 600, 700 milljónum í hana, Fjarðarheiðargöng, en svo var því öllu frestað og hún færð aftur fyrir Fljótagöng. Nú er reiknað með að þar hefjist framkvæmdir á næsta ári, við vonum að þær rannsóknir gangi vel fyrir sig, og að á þessum fyrsta framkvæmdahluta samgönguáætlunar klárist svo framkvæmdin fyrir rúmlega 20 milljarða.
Það eru síðan ótrúlega mörg atriði sem hægt er að taka hér. Það kemur kannski hv. þingmönnum ekki á óvart að ég einbeiti mér svolítið að fluginu enda af nógu að taka þar. Það hefur verið í gangi átak á undanförnum árum eins og uppbygging á Akureyrarflugvelli, undirbúningur á Egilsstaðaflugvelli sem er tilbúinn, öllum undirbúningi er nánast lokið og það er hægt að hefja framkvæmdir strax með því að grafa út fyrir akbrautinni, þessum fyrsta áfanga sem er reiknað með í þeirri framkvæmd á Egilsstöðum. Þar með bætist við pláss á jörðu niðri fyrir fjórar til sex farþegaþotur á þessari akbraut, svokölluðu lúppu, á norðurenda brautarinnar á Egilsstöðum sem er fyrsti hluti þeirrar framkvæmdar. Síðan þarf að stækka flughlað og klára akstursbrautina, við þekkjum þetta. Svo kæmi kannski síðar, sem er ekkert inni í þessari áætlun, að lengja flugbrautina eða flugvöllinn á Egilsstöðum.
Ég vildi síðan koma inn á helstu atriði varðandi varaflugvallargjaldið. Sá sem hér stendur stýrði starfshópi sem Jón Gunnarsson, þáverandi samgönguráðherra, skipaði í maí, júní 2017 og skilaði af sér í lok nóvember 2018, þar sem var m.a. rætt um loftbrúna, sem við kölluðum skosku leiðina, og um uppbyggingu alþjóðaflugvallakerfis landsins. Þar er ein forsenda þess að fjármagna kerfið að setja á þetta varaflugvallargjald, 200 kr. Það var lagt til að það væri 100–300 kr. og það var síðan ákveðið að það yrði 200 kr. á fluglegg, á farþega, til þess að fjármagna kerfið. Þetta gjald var tekið í notkun 1. nóvember 2023 og hafa verið innheimtar á ársgrundvelli um 1.500–1.600 milljónir síðan þá sem ættu að duga til þess að byggja upp alþjóðaflugvelli landsins á einhverjum áratug og gjörbreyta þessari stöðu sem er uppi varðandi kerfið, þ.e. fjármagna framkvæmdir við Akureyrarflugvöll, Egilsstaðaflugvöll og Reykjavíkurflugvöll.
Gamla varaflugvallargjaldið var tekið af í maí 2011 og þá hrundi fjármögnun kerfisins í heild sinni. Það var á tímum fyrri vinstri stjórnar, 2009–2013. Það var ákveðið að hætta með gamla varaflugvallargjaldið sem hafði raunverulega fjármagnað kerfið með nokkuð góðum árangri í töluvert langan tíma árin þar á undan þannig að það hafi náðst ákveðinn árangur í að viðhalda kerfinu. Eftir að gamla varaflugvallargjaldið var tekið af fóru allir innviðir að grotna niður. Síðan komu ákveðnir peningar í gegnum Covid-framkvæmdir í mars 2020 eins og á Akureyrarflugvelli við flugstöðina og flughlað sem hafa hjálpað til í stóru myndinni. Þess vegna er þetta mjög vont. Ég er ánægður með það að meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar í sínu nefndaráliti kemur sérstaklega inn á varaflugvallargjaldið og lögin á bak við það og hvernig eigi að fara með það fjármagn.
Auðvitað veit sá sem hér stendur það vel að lög um opinber fjármál voru sett fyrir tíu árum og við ákveðum ekki í gegnum gjöld eða skattheimtu nákvæmlega í hvað peningarnir fara en hér í þinginu hefur verið mikill vilji fyrir því að það fjármagn sem kæmi með varaflugvallargjaldinu myndi skila sér til uppbyggingar alþjóðaflugvalla landsins. Það er bara þannig. Ég held að flestir hafi áttað sig á því á síðustu árum að það skiptir gríðarlega miklu máli að þetta kerfi sé öflugt og standi undir því mikla flugi sem hefur verið að byggjast upp í landinu. Raunverulega er þetta flugöryggismál númer eitt, tvö og þrjú. 26. febrúar fyrr á þessu ári sýndi okkur fram á það þegar 16 vélar, 15 af þeim farþegaþotur Icelandair, lentu í Reykjavík, á Akureyri og Egilsstöðum, fimm þotur á Reykjavíkurflugvelli, átta á Akureyri og þrjár á Egilsstöðum. Ég hélt kannski að þetta myndi sýna sig aðeins sterkar í þessari samgönguáætlun en það gerir og þess vegna er ég með breytingartillögu varðandi þetta sem ég ætla að fara aðeins í gegnum, sem snýr að uppbyggingu alþjóðaflugvallakerfisins og þá út frá flugöryggishagsmunum og ætti að vera algjörlega innan þess ramma sem varaflugvallargjaldið gefur.
Í framlagðri samgönguáætlun var gert ráð fyrir að aðflugsljósin á norðurendanum á Akureyrarflugvelli yrðu sett upp á öðrum hluta samgönguáætlunar. Í þessari breytingartillögu er lagt til að á næsta ári komi 250 milljónir í þá framkvæmd. Fyllingarnar út við pollinn þar þurfa að síga. Á seinna árinu, 2028, myndu koma inn 182 milljónir til að koma ljósunum fyrir og þeim búnaði. Málið er að þetta er miklu stærra mál heldur en bara að setja ljós eins og eru sunnan við flugbrautina. Þeir sem hafa skoðað alþjóðaflugvöllinn og eru af Suðurnesjum þekkja þessi ljós, þetta eru þessi blikkandi ljós sem leiða vélarnar síðasta spölinn inn til lendingar og hafa mikil áhrif á lágmörkin í aðfluginu. Ný aðflugsljós á Akureyrarflugvelli myndu einmitt hafa þau áhrif að það væri hægt að lækka enn frekar aðflugslágmörkin til lendingar fyrir braut 19 á Akureyri, sem er bara stórt atriði varðandi rekstraröryggi vallarins en ekki síður út frá flugöryggishagsmunum.
Síðari tillagan snýr að því að í samgönguáætlun eins og hún er lögð fram, ég sé ekki breytingar á því í nefndarálitinu, er gert ráð fyrir fimm ára framkvæmdatíma á Egilsstaðaflugvelli, framkvæmdir upp á 3,2 milljarða, minnir mig að það sé eða 3 milljarðar og 250 milljónir jafnvel, það gæti verið talan líka. Þetta er annaðhvort. Það er ekkert mál og það hef ég bara kannað, að þessi framkvæmd klárist á þremur árum. Það er óþarfi að vera að lengja í svona framkvæmd. Fyrsta árið fer í að fergja, grafa út og fergja því það er töluvert mýrlendi þarna, og eftir 12–14 mánuði er hægt að hefja framkvæmdir og leggja möl og fara síðan í að malbika og klára þessa framkvæmd. Á 30 mánuðum á algjörlega að vera hægt að klára þessa framkvæmd. Það væri það eðlilegasta í þessari framkvæmd og myndi stuðla enn frekar að flugöryggi og við gætum þess vegna náð núna á þremur árum þessu stóra markmiði sem er að hægt sé að taka við þetta 12–14 vélum á Akureyrarflugvelli og síðan svipuðum fjölda, 10–12 vélum á Egilsstöðum. Þessu getum við náð fyrir 3,2 milljarða á Egilsstöðum á mjög skömmum tíma.
Inni í þessu varðandi aðflugsljósin eru líka ljós sem er gert ráð fyrir í framkvæmdahluta áætlunarinnar á brautinni þegar lent er til austurs á Reykjavíkurflugvelli við Skerjafjörðinn. Þar eru aðflugsljós líka og síðan á Egilsstaðaflugvelli við norðurendann, sem vonandi fara fljótlega af stað. Þetta eru allt flugöryggismál sem falla beint undir varaflugvallargjaldið og fjármögnun í gegnum það. Í þjónustusamningi ríkisins við Isavia innan lands á undanförnum mörgum árum hefur verið framkvæmdafé til uppbyggingar, viðhalds og nýframkvæmda í flugvallakerfi landsins upp á 350–500 millj. kr. Þetta kemur allt fram í skýrslunni frá því í lok árs 2018 um uppbyggingu innanlandsflugvallakerfisins. Núna virðist vera að allt það fjármagn til innanlandsflugvallakerfisins í þessari samgönguáætlun sé tekið út. Það er útskýrt með þeim hætti að varaflugvallargjaldið eigi að renna til alls kerfisins til framkvæmda og viðhalds. Það stenst ekki þau lög sem eru um varaflugvallargjaldið eins og ég kom inn á áðan. Þess vegna eru það mikil vonbrigði að þegar við erum komin loksins með flugvallakerfi sem getur verið fullfjármagnað þá sé verið að rífa úr því. Loksins þegar við erum búin að ná þeim árangri varðandi flugvallakerfin að fjármagna þau, þá er farið að búta þau niður.
Ég ætla að klára þetta með svokallaðar stjörnumerktar framkvæmdir í samgönguáætlun. Það eru einmitt þessi sömu aðflugsljós sem er gert ráð fyrir í sambandi við — ef Kjalarnesið, 6,3 milljarðarnir myndu renna undir innviðafélagið þá er þetta einn af þeim punktum sem eru merktir undir það, þá væri hægt að fara í þessi aðflugsljós við norðurendann á Akureyrarflugvelli. Málið er bara að við eigum að halda okkur við það plan sem er í gangi, það sem er búið að undirbúa og vinna að síðasta áratuginn, að skapa forsendur fyrir því að styrkja kerfið í staðinn fyrir að vera með þetta. Mig grunar bara að hv. þingmenn í samgöngunefnd hafi ekki alveg verið með heildarmyndina af því sem er búið að vinna í og fengið nægilega góðar upplýsingar. Það má vel vera að það hafi gengið eitthvað mikið á innan kerfisins en höldum því fjármagni sem hefur komið í gegnum varaflugvallargjaldið fyrir þær framkvæmdir sem það er ætlað til samkvæmt þeim lögum sem Alþingi samþykkti í júní 2023. Þá náðist mikill árangur í þessum málum sem mér finnst núna vera í afturför með þessu.
Í heild sinni má segja um samgönguáætlun að hún er afturhlaðin. Ef skoðum það sem á að falla til í fyrsta áfanga og síðan áfanga tvö og þrjú. Hún er mjög afturhlaðin, áætlunin.
Í tengslum við samgönguáætlun höfum við sem erum í fjárlaganefnd verið að ræða innviðafélagið og þar var nefndarálit meiri hluta tekið út í gær eða fyrradag. Það er mjög tengt þessu. Það hefur verið talað um fullfjármagnaða samgönguáætlun frá upphafi þessa kjörtímabils af nýrri ríkisstjórn. Þetta er í rauninni forsendan á bak við innviðafélagið. Ef innviðafélagið klárast ekki með þeim hætti að það fjármagni kerfið þá er ekki um að ræða fullfjármagnaða áætlun. Þetta er svolítið orðskrúð, hvernig þetta hefur verið sett fram, vegna þess að við eigum algjörlega eftir að sjá að þetta virki allt saman. Kannski eru helstu áhyggjur þess sem hér stendur varðandi innviðafélagið þær hvort þessi rammi á bak við innviðafélagið verði nægilega sterkur, að lífeyrissjóðir landsins komi inn og síðan erlendir sjóðir og aðrir sem hafa hug á að koma hérna inn í framkvæmdir eða gætu hugsað sér það varðandi samgöngur á Íslandi, hvort sem er með beinu eignarhaldi eða í gegnum skuldabréfamarkað, þ.e. að löggjöfin verði það góð að þessir aðilar geti hugsað sér að koma að fjárfestingum í þessu í gegnum þetta félag. Við skulum sjá hvernig það allt saman virkar. Síðan er þriðja atriðið í þessu tengslin við fjármálaáætlun, sem er líka að klárast hérna í þinginu, og við fjárlög hvers árs, hvernig þetta mun allt ganga fyrir sig.
Ég vil síðan aðeins halda áfram fyrir norðan, í Norðausturkjördæmi, ég byrjaði á norðurhlutanum. Það er gott að það er loksins að hafast að fara í framkvæmdirnar við Skjálfandafljót við Ófeigsstaði, það gæti vonandi orðið á næsta ári, ef ég man rétt. Það er töluvert verkefni. Það eru vonbrigði hins vegar að það er alltaf verið að fresta því að leggja af einbreiðu brúna yfir Skjálfandafljót við Fosshól, við Goðafoss, svo fólk átti sig kannski betur á því hvað við erum að tala um þar. Brúin var komin langleiðina í öllu ferlinu, það átti að fara í framkvæmdir 2020–2021, minnir mig, en miðað við þessa áætlun er hún í öðrum hluta samgönguáætlunar þannig að þá er a.m.k. komin tíu ára seinkun á þeirri brú. Það er mjög mikilvægt atriði að hún komist sem fyrst inn. Þetta er hættulegur staður. Það er aflíðandi brekka að brúnni og það er náttúrlega mikill ferðamannastaður við Goðafoss og mikil traffík þarna á veginum þannig að það eru vonbrigði.
Svo vildi ég halda aðeins áfram með þjóðveg 1, nýja brú yfir Jökulsá á Fjöllum, sem er náttúrlega ein helsta innviðaframkvæmd til að tengja saman Norður- og Austurland, hún er komin töluvert aftarlega í samgönguáætluninni. Árið 2014 eða 2015 voru nánast að hefjast framkvæmdir við þá brú, það var komið mjög langt í öllum ferlum en þá hófst gosið í Holuhrauni. En eins og þetta stendur núna þá er búið að breyta hönnuninni á henni og færa hana aðeins til þannig að hún þoli meiri flóð í Jökulsánni en það lítur út fyrir að það geti orðið 20 ára seinkun á þeirri brú.
Lagarfljótið, brúin á milli Fellabæjar og Egilsstaða hefur líka færst töluvert aftar miðað við þær hugmyndir sem hafa verið í gangi. Ég hef tekið eftir því varðandi hringtorgið á Egilsstöðum, við Egilsstaðabúið og miðbæinn á Egilsstöðum, að það er verið að tala um að fresta því, takmarka einhverja fjárfestingu þar upp á 800 milljónir þar og færa aftar og talað um að þær fari þá frekar í Öxi, Axarveg um Öxi. En þá held ég að af þessum 800 milljónum eigi bara 400 að fara í það. — Er það á hreinu að það eru 800 milljónir? Það er samt yfir mjög langt tímabil þannig að Öxi klárast ekki nema á ótrúlega löngu tímabili vegna þess að við sjáum að fjármagnið kemur mjög seint inn og nær yfir mjög mörg ár.
Suðurfjarðavegurinn, sem er einn af hættulegustu köflum, svörtustu blettum landsins, þá er ég að tala um slys á milljón ekna kílómetra, virðist ekki fá mikinn framgang. Reyðarfjarðarbotninn, það er jákvætt að hann kemur þarna inn núna vonandi fljótt og vel, það er mikilvæg framkvæmd.
Það er rétt hjá framsögumanni málsins að þetta er mikilvægt plagg eins og kom fram í ágætri ræðu hv. þingmanns hér áðan. Þetta er mjög mikilvægt plagg en eins og hlutir hafa þróast þá hef ég áhyggjur af þessu ferli og ég myndi vilja skoða það hvort hægt sé að betrumbæta þetta verkferli. Miðað við það hvernig er forgangsraðað og áætlunum breytt í tengslum við þessa samgönguáætlun þá hef ég miklar áhyggjur af því hvernig þetta hefur verið að þróast.
Herra forseti. Maður komst ekki langt með það sem maður ætlaði sér að segja. Við sjáum til hvort það verði ræða síðar í þessu máli.
