samgönguáætlun fyrir árin 2026--2040 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2026--2030.

Herra forseti. Samgönguáætlun er eitt mikilvægasta stjórntæki sem Alþingi hefur yfir að ráða. Hún snýst ekki eingöngu um vegi, brýr, hafnir eða flugvelli, þótt umræðan kjarnist oft um það, hún snýst líka um það hvernig við ætlum raunverulega að byggja landið okkar upp, hvernig við ætlum að tengja samfélögin saman og hvernig við ætlum að skapa skilyrði fyrir atvinnu, búsetu og verðmætasköpun til framtíðar. Það er einfaldlega þannig að við þurfum að hafa það í huga að samgönguáætlun og markmið hennar er ein af lykilundirstöðum ákvarðana bæði einstaklinga, fjölskyldna og fyrirtækja í landinu.

Tökum sem dæmi 20 ára ungmenni, sem er að velja sér búsetu og framtíð. Það lítur á landið vítt og breitt og spyr sig eflaust: Get ég búið á heimaslóðum, get ég fengið vinnu, þjónustu og tengingu við umheiminn, bæði þannig að ég geti keyrt á öruggan máta á milli sveitarfélaga í vinnu, notað almenningssamgöngur eða flogið á vit ævintýra yfir hafið? Þegar 40 ára foreldri sem rekur fyrirtæki úti á landi tekur fjárfestingarákvörðun þarf það að vita hvort vegir og flugsamgöngur verði yfirleitt í lagi eða til staðar eftir fimm eða tíu ár. Tökum sem dæmi 55 ára mann á Norðurlandi sem flýgur til læknis í Reykjavík. Hann þarf að geta treyst því að flugvöllurinn á Akureyri uppfylli alþjóðlegar öryggiskröfur. Slæmar samgöngur er einfaldlega skaðlegar þegar kemur að heilbrigði og geta haft afgerandi áhrif á heilsu almennt. Margir hafa talað um að þær séu lífsbrú á milli landsbyggðar og höfuðborgar þar sem mestöll heilbrigðisþjónustan er veitt. Þess vegna skiptir máli að samgönguáætlun sé ekki eingöngu bara eitthvert skjal sem er lagt fram á Alþingi með einhverjum tölum og skrám yfir tiltekna vegi og brýr heldur raunverulegt verkfæri sem við getum notað og sem samfélög, einstaklingar og fyrirtæki geta byggt sínar ákvarðanir á.

Við vitum það öll að stór samgönguverkefni verða ekki til yfir eitt kjörtímabil. Frá hugmynd að veruleika geta liðið ár og jafnvel áratugir. Þess vegna hefur verið lögð áhersla á langtímastefnu sem skapar fyrirsjáanleika og stöðugleika. Það er framkvæmdaáætlun til fimm ára en í rauninni áætlun samt sem áður til 15 ára. Sveitarfélög um allt land treysta á þessa áætlun og hafa skoðanir á henni sem hefur sýnt sig í umsögnum um málið þegar þau taka ákvarðanir varðandi sína stefnu. Fyrirtæki treysta á samgönguáætlun þegar þau taka ákvarðanir um fjárfestingar. Íbúar treysta á samgönguáætlun þegar þeir meta og taka ákvarðanir um hvar þeir muni búa starfa, stofna fyrirtæki eða hreinlega fjölskyldu. Hótelið sem er að skoða uppbyggingu á Austurlandi, flugfélag sem er að meta hvort það fljúgi til eða frá Akureyri eða til eða frá Egilsstöðum, verktakinn sem er að ráða fólk til framkvæmda á landsbyggðinni, allir þessir aðilar taka ákvarðanir á grundvelli þess sem samgönguáætlun segir eða hreinlega segir ekki. Ef loforðin eru ekki fjármögnuð er fyrirsjáanleikinn brot af því sem hann þarf að vera. Þegar fyrirsjáanleikinn bregst þá dragast fjárfestingar saman, tækifærin fara og fólkið jafnvel með.

Við erum að sjá þetta gerast akkúrat núna í rauntíma meðan þessi umræða á sér stað. Sveitarstjórn Múlaþings samþykkti í gær samhljóða bókun þar sem hún lýsir því yfir að Austurland sé áfram skilgreint sem afgangsstærð í samgöngubótum ríkisins. Fjarðarheiðargöng, sem voru forgangsgefin og loforð veitt um, eru ekki lengur fyrst á dagskrá. Fjármunir sem eyrnamerktir voru hringtorgi á Egilsstöðum eru fluttir yfir í fjallveginn um Öxi. Sveitarstjórnin orðar þetta skýrt; þetta væru svik á gefnum loforðum ríkisvaldsins. Það má alveg segja að sveitarstjórnin hafi nokkuð til síns máls því þetta er nákvæmlega það sem gerist þegar samgönguáætlun hættir að vera bindandi langtímastefna sem er samþykkt af Alþingi og verður að pólitísku tækifærisskjali. Þess vegna er það í mínum huga engan veginn nógu gott þegar áætlunin hættir að vera sameiginleg langtímasýn þjóðarinnar og þingsins og verður þess í stað pólitískt plagg sem tekur meiri háttar og raunar stefnumótandi breytingum eftir áherslum hverrar ríkisstjórnar.

Hæstv. forseti. Þegar samgönguáætlun er skoðuð samhliða fjármálaáætlun vakna brýnar spurningar um forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. Það er vissulega verið að styðja enn frekar við heilbrigðismál og uppbyggingu á þeim vettvangi en þegar við styðjum hjúkrunar- og öldrunarþjónustu án þess að fjármagna innviðina þá erum við í raun að lána kynslóðum á eftir okkur reikninginn. Það er einfaldlega þannig að aðkallandi verkefni eru ekki öll fjármögnuð. Stór hluti lykilverkefna er einfaldlega ekki inni í fjárheimildum næstu ára. Samgönguáætlun er mikilvægt tæki en hún má ekki verða einfaldlega að lista yfir einhver loforð sem komandi ríkisstjórnum næstu ára og áratuga er gert að uppfylla.

Á síðustu misserum hafa stjórnvöld ítrekað réttlætt aukna gjaldtöku og nýjar álögur með vísan til innviðauppbyggingar. Kílómetragjald hefur verið tekið upp, ný gjöld hafa komið til sögunnar, aukin vörugjöld og svo má áfram telja Og nú liggur fyrir frumvarp þar sem veggjöld eiga að verða ein af meginstoðum fjármögnunar stórra samgönguverkefna. Þá er eðlilegt að spyrja hvort þeir fjármunir sem innheimtir eru í nafni innviðauppbyggingar séu í raun að skila sér með þeim hætti sem kynnt hefur verið fyrir almenningi. Fólk er almennt tilbúið að leggja sitt af mörkum þegar markmiðin eru skýr og tengsl gjaldsins og framkvæmdanna sýnileg. Traustið veikist ef sífellt er kallað eftir auknum fjárframlögum án þess að jafn skýrt liggi fyrir hvernig fjármununum er ráðstafað. Við á Alþingi köllum eftir skýrum svörum um þetta og almenningur sömuleiðis.

Herra forseti. Ég vil koma einnig að frumvarpinu um innviðafélag sem liggur fyrir þinginu. Markmið frumvarpsins er að hraða framkvæmdum og skapa aukið svigrúm til fjármögnunar stórra verkefna. Það er markmið sem ég held að við flestöll getum tekið undir. Ísland þarf á öflugri innviðauppbyggingu að halda og víða um land bíða mikilvæg verkefni eftir framkvæmdum. En þegar maður rýnir betur í frumvarpið þá kemur í ljós að hér er ekki aðeins verið að ræða nýja fjármögnunarleið. Hér er einnig verið að breyta því hvernig ákvarðanir um uppbyggingu innviða eru teknar. Samkvæmt frumvarpinu verður stofnað félag sem fær það hlutverk að fjármagna verkefni, taka lán, innheimta veggjöld og gera samninga um stórar framkvæmdir. Forsenda starfseminnar er að verkefnin standi að verulegu leyti undir sér fjárhagslega.

Samgönguáætlun er í eðli sínu samfélagsleg forgangsröðun. Þar vegast á sjónarmið um öryggi, byggðaþróun, atvinnulíf, aðgengi að þjónustu og þjóðhagslega hagsmuni. Slík forgangsröðun hefur hingað til verið á ábyrgð Alþingis, einmitt í gegnum samgönguáætlun. Í umsögnum sveitarfélaga og samtaka launafólks er bent á að með þessu fyrirkomulagi geti arðsemi fengið aukið vægi við val verkefna. Það er ekki óeðlileg ábending þegar fjárhagsleg sjálfbærni verður ein af lykilforsendum starfseminnar. Samgöngukerfi Íslands hefur hins vegar ekki verið byggt upp á arðseminni einni saman. Við höfum byggt upp innviði vegna þess að þeir tengja landið saman, tengja saman sveitarfélög og svæði, atvinnusvæði og ég tala nú ekki um þegar sveitarfélög sameinast í tengslum við menntamál og annað. Vegir skapa visst öryggi og þeir jafnvel stytta vegalengdir o.s.frv., en þeir gera líka fólki kleift að búa og starfa um allt land, sem er það sem við höfum sammælst um hér í þinginu, að styðja byggð um allt land. En þeir hagsmunir sem ég hef verið að telja hér upp eru ekkert alltaf metnir í rekstrarreikningi. Vegir á Austurlandi og Vestfjörðum, flugvöllurinn á Akureyri eða á Egilsstöðum, hafnir á Suðurnesjum eða Suðurlandi; allt þetta eru dæmi um samgöngur sem eru þjónusta við þjóðina, þjónusta við fólkið í landinu, ekki fjárfestingarverkefni sem ganga upp í bókhaldslegum reikningi.

Virðulegi forseti. Það sem vekur þó mesta athygli er að á sama tíma og stjórnvöld leggja aukna áherslu á gjaldtöku og fjármögnun utan hefðbundinna fjárlaga er verið að færa sífellt stærri hluta ákvarðanatökunnar frá Alþingi. Samgönguáætlun byggir á því að kjörnir fulltrúar taki afstöðu til forgangsröðunar verkefna og beri ábyrgð á þeim ákvörðunum gagnvart kjósendum. Innviðafélagið verður hins vegar sjálfstæður aðili með eigin stjórn, verði ekki gerðar breytingar á frumvarpinu, eigin rekstrarforsendur og verulegt svigrúm til að móta framkvæmd verkefna, fyrir utan að það ræður gjaldtöku sjálft. Í umsögnum um stofnun innviðafélags er bent á að í Danmörku og Noregi, sem oft eru nefnd sem fyrirmyndir, fari samgönguráðherra með eigandahlutverk gagnvart sambærilegum félögum. Hér á landi er hins vegar lagt til að það hlutverk verði hjá fjármála- og efnahagsráðherra. Sú ákvörðun sýnir í raun hvernig ríkisstjórnin lítur á verkefnið, að ekki er í raun um samgöngustefnu sem á að þjóna samfélagslegum markmiðum að ræða heldur fjármögnunarkerfi sem ætlað er að leysa áskoranir á efnahagsreikningi ríkisins, svokallað fjárfestingarfélag.

Við í Framsókn teljum að Alþingi þurfi að ræða þetta af fullri alvöru. Samgönguáætlun hefur gegnt mikilvægu hlutverki sem sameiginlegt verkfæri þjóðarinnar til að forgangsraða verkefnum á faglegum og lýðræðislegum grunni og við teljum að það sé mikilvægt að hún geri það áfram.

Þegar upp er staðið, virðulegi forseti, þá snýst þessi umræða sem ég er hér að taka um þrjú grundvallaratriði. Í fyrsta lagi hvort fjármunir sem innheimtir eru í nafni tiltekins verkefnis skili sér til þess verkefnis með gagnsæjum hætti. Í öðru lagi hvort samgönguáætlun sé raunverulegt verkfæri eða listi yfir loforð sem hafa ekki tryggða fjármögnun. Við sjáum að stór og jafnvel stærstu verkefnin bíða betri tíma og næstu ríkisstjórna. Hér hafa hv. þingmenn stjórnarflokkanna farið um og talað um að hér eigi að rjúfa kyrrstöðuna í jarðgangaáætlun og framkvæmdum, að nú eigi loksins að fara að bora göng. Hins vegar er litið fram hjá því að það voru göng tilbúin til útboðs sem búið var að hanna og voru einmitt í fyrsta forgangi í síðustu samgönguáætlun. Þeim hefur hins vegar bara verið ýtt til hliðar og allir fjármunirnir sem voru settir í undirbúning þessa verkefnis, sem er 600–700 milljónir á undanförnum árum. Ég veit ekki, ætli tíminn sem það hefur tekið að undirbúa þessi göngu sé ekki alla vega sex, sjö ár? Við getum reiknað í rauninni vinnutímann inn í þetta. Þessu er öllu saman bara hent út í hafsauga, skiptir ekki máli lengur. Við erum að tala um sveitarstjórnir, þetta er inni á svæðisskipulaginu fyrir austan. Fólk hefur sammælst um það að þetta sé verkefni og framkvæmd sem er mikilvægt að ráðast í, bæði af öryggissjónarmiðum, samfélagslegum sjónarmiðum og líka vegna loforða fyrri tíma. Þessi ákvörðun var tekin áður en ég tók sæti á Alþingi en sem kjörinn þingmaður kjördæmisins þá finnst mér afar mikilvægt að ég fylgi þessu eftir. Ég held að það skipti ekki máli endilega hvaða skoðanir við höfum á verkefnunum, þegar búið er að gefa loforð, búið að gefa sveitarfélögum loforð og gefa fyrirtækjum loforð og gefa íbúum loforð um ákveðnar framkvæmdir og viðkomandi aðilar hafa í rauninni gert sínar áætlanir út frá þeim, þá verða þeir að geta treyst á þær áætlanir, ekki að hér komi ný ríkisstjórn og hreinlega ýti þeim út af borðinu ef þær henta ekki þeirra pólitík og taka aðra ákvörðun.

Fljótagöng styð ég heils hugar, svo það sé skýrt tekið fram hér, og lagði m.a. heilmikla vinnu í það á síðasta kjörtímabili að útvega fjármagn svo að þær framkvæmdir myndu ekki tefjast við undirbúning ganganna og ég fagna því að það eigi að ráðast í þær framkvæmdir. Hins vegar, þegar við hlustum á málflutning þingmanna ríkisstjórnarflokkanna, þá heyrum við það alveg að það átti að stofna innviðafélag og innviðafélagið átti bara að fara í þessar framkvæmdir og hér væri hægt að gera allt. Þá veltir maður fyrir sér: Af hverju er þá ekki hægt að fara í Fjarðarheiðargöng og Fljótagöng, fyrst að Fjarðarheiðargöng eru tilbúin og fara bara í þessa hringtengingu sem búið er að lofa fólkinu á svæðinu? Jú, kannski vegna þess að þegar við horfum betur á innviðafélagið og uppbygginguna á því þá slær það mann strax að það á að fara í arðbær verkefni. Það á að fara í verkefni sem skila tekjum fyrir þetta fjárfestingarfyrirtæki. Önnur verkefni í rauninni mæta afgangi. Jú, það er kannski hægt að taka eitt og eitt, en þetta verður til þess að verkefni sem eru búin að bíða og sitja á hakanum árum og áratugum saman þurfa áfram að bíða. Það er mikilvægara og betra fyrir fjárfestingarfyrirtækið að taka inn þessi arðbæru verkefni.

Þetta er umræða sem ég tel að sé afar mikilvægt að við tökum hérna saman, bæði um samgönguáætlun og hvernig við viljum haga samgönguáætlun til framtíðar sem verkfæri og hvort við ætlum að hafa ákvarðanatökuna hér eða hvort við ætlum að framvísa þessu valdi til fjárfestingarfyrirtækis sem tekur þá í rauninni ákvarðanir um framkvæmdir á allt öðrum forsendum heldur en við höfum verið að gera fram til þessa.

I þriðja lagi snýst þetta líka um hvort Alþingi ætli í rauninni að gegna þessu lýðræðislega hlutverki áfram eins og ég sagði varðandi forgangsröðun stórra samgönguverkefna. Það er afar mikilvægt að við fáum skýr svör við þessum spurningum og að við höfum gagnsæi um tengsl gjaldtöku og framkvæmda. Við krefjumst þess líka að fjármögnun lykilverkefna sé rakin með skýrum hætti í fjárlagafrumvarpinu. Það er ekki að finna nú. Einnig þurfum við að sjá að Alþingi haldi yfirráðum yfir þeirri forgangsröðun sem samgönguáætlun á að vera.

Landið okkar, herra forseti, er dreifbýlt og þjóðin okkar á tilkall til samgangna sem þjóna öllum, ungum sem öldnum, minni fyrirtækjum sem og stærri og ekki aðeins þeim sem búa við góðar samgöngur og geta auðveldlega sótt þjónustu í sínu nærumhverfi heldur líka þeim sem búa þar sem fjarlægðirnar eru mestar. Þrátt fyrir að við sjáum að fjölgunin er hvað mest milli Hvítár og Hvítár og þéttnin er á suðvesturhorninu þegar kemur að íbúum landsins þá ber okkur samkvæmt stjórnarskrá að þjónusta landið allt. Það er ákvörðun að halda byggð í landinu og já, stundum þurfum við að taka þær ákvarðanir sem eru kostnaðarsamari en ef við fylgjum þeirri línu að halda byggð í landinu þá þurfum við að hafa öfluga innviði. Við þurfum að hafa öflugar samgöngur. Við þurfum að stytta vegalengdir á milli samfélaga og við þurfum að standa við gefin loforð, þó svo að það séu gefin loforð forvera okkar hér á Alþingi. Framtíð íbúanna og velferð ræðst af því hvort við forgangsröðum rétt og framkvæmum eins og gert var ráð fyrir, með fyrirsjáanleika í forgrunni og á grunni tryggrar fjármögnunar. Ef við vísum frá okkur stórum framkvæmdum til innviðafélags, sem getur verið ágætt og skynsamlegt, þá er ég ansi hrædd um að verkefni sem eru ekki eins arðbær, þar sem er minni umferð sem gefur augaleið að eru verkefni á landsbyggðinni, í dreifbýlinu, séu ekki tekin upp. Ef við ætlum að fara í þau verkefni og ef ríkisstjórnin ætlar að standa við gefin loforð og ráðast í framkvæmdir í dreifbýlinu — einmitt af því að veiðigjöldin áttu að fara í þær framkvæmdir, vörugjöldin áttu að fara í þær framkvæmdir og ég get örugglega talið upp meiri skattlagningu sem átti að renna í samgöngur — þá þarf eitthvað að skoða það og þá þarf að sýna fram á hvaðan þeir fjármunir koma? Eins og ég horfi á samgönguáætlun þá er hún ekki fullfjármögnuð, reyndar svolítið langt frá því. Það er ekki verið að sýna alveg á spilin þannig að það er kannski ágætt í ljósi þessarar umræðu hér að það komi fram upplýsingar um þetta sem ég er að velta hér upp. Ég held að það sé afar mikilvægt að þessar upplýsingar liggi fyrir áður en við förum að samþykkja samgönguáætlun, hvort sem við sitjum hjá eða annað, því að þetta er ansi stór breyting sem er verið að leggja hér til.

Rauði þráðurinn sem maður sér hér þegar maður horfir á heildina er jú, það á að fara í einhverjar framkvæmdir, það er verið að færa til eitthvert fjármagn til þess að reyna að þagga niður í Austfirðingum, en þeir sjá nú alveg í gegnum það eins og kom fram í bókun sveitarstjórnar Múlaþings. En við þurfum að hafa þetta skýrt. Við þurfum að ráðast í fjármögnun, ekki bara fresta verkefnum þannig að næsta ríkisstjórn geti tekið boltann og farið í þessar framkvæmdir sem búið er að lofa.