samgönguáætlun fyrir árin 2026--2040 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2026--2030.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér í síðari umræðu tillögu til þingsályktunar um samgönguáætlun fyrir árin 2026–2040 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2026–2030. Ég vil byrja á að þakka hv. umhverfis- og samgöngunefnd fyrir mikla vinnu við málið. Ég geri mér grein fyrir því að nefndarmenn hafa haft margar umsagnir til að fara yfir, kallað til sín fjölda gesta og setið yfir miklu magni af gögnum. Ég vil líka þakka þeim sveitarfélögum, landshlutasamtökum, fyrirtækjum, samtökum og íbúum sem lögðu málinu lið með sínum umsögnum. Þetta eru allt saman gögn sem skipta máli fyrir okkur þingmenn. Það er í þessum gögnum sem raunveruleikinn kemur fram eins og fólkið býr við hann á hverjum degi.

Það er afar margt jákvætt í þeirri samgönguáætlun sem við höfum hér til umræðu. Ég fagna auknum framlögum til viðhalds. Ég fagna því að menn horfist í augu við þá viðhaldsskuld sem safnast hefur upp í vegakerfinu. Það er ekki alltaf vinsælasta eða sýnilegasta verkefnið að setja peninga í viðhald. Það er oft skemmtilegra að klippa á borða við nýja framkvæmd en að fagna því að slitlag hafi verið endurnýjað, brýr styrktar eða vegir lagfærðir áður en þeir verða hættulegir. En það breytir því ekki að viðhald er ein mikilvægasta fjárfestingin í samgöngukerfinu.

Líkt og hv. þm. María Kristinsdóttir sagði í sinni ræðu í umræðunni í gær þá höfum við glímt við þann freistnivanda að seilast í viðhaldsfé til að bregðast við öðrum brýnum verkefnum. Ég skil vel hvernig það getur gerst. Þörfin fyrir nýframkvæmdir er mikil um allt land, þrýstingurinn er raunverulegur og verkefnin eru mörg hver afar brýn. En við getum ekki lengur leyft okkur að fjármagna nýjar framkvæmdir með því að fresta nauðsynlegu viðhaldi. Það er ekki sparnaður heldur bara stærri reikningur síðar þegar vegakerfið grotnar niður. Við getum ekki talað um öryggi í samgöngum ef við ætlum ekki að verja þessa stærstu eign ríkisins sem vegakerfið er. Þess vegna er þessi aukning í viðhald mikilvæg. Hún er kannski ekki stærsta flugeldasýningin í áætluninni en hún er eitt af því sem skiptir mestu máli fyrir öryggi vegfarenda og atvinnulíf í hinum dreifðu byggðum.

Ég ætla einnig að leyfa mér að fagna ýmsum verkefnum sem eru inni í áætluninni í Norðausturkjördæmi. Þar má nefna Fljótagöng sem eru afar brýnt verkefni vegna öryggismála, framkvæmdir við brú yfir Skjálfandafljót á norðausturvegi, framkvæmdir við Brekknaheiði sem skipta miklu máli fyrir Langanes og atvinnulíf á svæðinu eða hringveginn um Reyðarfjarðarbotn sem verður færður auk þess sem byggðar verða nýjar brýr yfir Sléttuá og Norðurá. Þetta eru allt mjög mikilvæg verkefni.

Virðulegur forseti. Samgönguáætlun snýst um forgangsröðun og þegar forgangsraðað er þá verða líka alltaf margar framkvæmdir eftir úti um allt land sem fólk saknar þess að sjá og vill sjá verða að veruleika fyrr. Axarvegur á Austurlandi er ein slík framkvæmd sem ég hefði viljað sjá meiri pening fara í, og fyrr, í upphaflegri tillögu ráðherra. Þess vegna fagna ég því sérstaklega að meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggi til að meira fjármagn fari í Axarveg í sínu nefndaráliti og breytingartillögum. Það er mikilvægt skref og jákvætt að sjá að nefndin hafi hlustað á alla þá umsagnaraðila sem lögðu áherslu á þennan veg. Vegurinn yfir Öxi er lykiltenging milli Héraðs og suðausturhluta landsins og hann er tenging milli byggðakjarna innan sama sveitarfélags. Raunar er það svo að loforð um Axarveg var ein af forsendum þess að ráðist var í sameiningu Djúpavogshrepps við Hérað í sveitarfélagið Múlaþing á sínum tíma. Axarvegur styttir leiðir verulega. Hann hefur áhrif á daglegt líf íbúa, rekstrarkostnað fyrirtækja, vöruflutninga, öryggi og aðgengi að þjónustu og menntun. Axarvegur myndi stytta vegalengdina milli Egilsstaða og Djúpavogs um allt að 70 km sem er engin smástytting. Um þennan veg fara ungmenni á milli heimilis og skóla en margir Djúpavogsbúar á framhaldsskólaaldri nema við Menntaskólann á Egilsstöðum. Til að gera langa sögu stutta fagna ég þessari tillögu nefndarinnar sérstaklega.

Svo vil ég einnig aðeins fjalla um hafnirnar og þá sérstaklega Seyðisfjarðarhöfn. Í upphaflegri tillögu að samgönguáætlun frá ráðherra var lagt til að endurskoðuð yrðu styrkhlutföll til hafnarframkvæmda. Þar er fjallað um að nokkrir hafnarsjóðir stæðu vel fjárhagslega, m.a. vegna tekna af skemmtiferðaskipum og aukinna vöruflutninga. Gert var ráð fyrir að stuðningur ríkisins við Seyðisfjarðarhöfn færi úr 60% í 40%. Þó að ég skilji vel rökin að baki því að endurskoða þessi styrkhlutföll til hafnarframkvæmda var þessi tillaga sem sneri að Seyðisfirði að mínu mati ekki nógu góð, enda tók hún ekki nægilegt tillit til stöðu einstakra hafna, hlutverks þeirra og þeirra fjárfestinga sem þegar höfðu verið undirbúnar. Sveitarfélagið Múlaþing benti réttilega á að lækkun úr 60% í 40% myndi setja fjárfestinga- og framkvæmdaáætlanir sveitarfélagsins í verulegt uppnám. Þar var sérstaklega bent á lengingu Strandarbakka, framkvæmd sem skiptir miklu máli fyrir hafnaraðstöðu, ferðaþjónustu og vöruþjónustu. Kostnaðaráætlun verkefnisins er um 1,5 milljarðar kr. Ef framlag ríkisins færi úr 60% í 40% myndi þátttaka ríkisins lækka úr um 900 milljónum í um 600 milljónir, sem hefði kollvarpað fjárhagsforsendum verkefnisins. Það er því fagnaðarefni að sjá að meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar leggi til að stuðningur ríkisins við Seyðisfjarðarhöfn verði áfram 60% eins og var áður. Það er mjög mikilvægt og það er rétt og ég fagna því.

Virðulegur forseti. Líkt og hv. þm. Jens Garðar Helgason minntist á í ræðu sinni í gær fengum við þingmenn Norðausturkjördæmis afar mikilvægt erindi um daginn, sent frá skólaráði Breiðdals- og Stöðvarfjarðarskóla. Ég hafði ekki tök á því að taka þátt í umræðunni í gær, enda þá bundinn í forsetastól, en ætla að nýta tækifærið hér og taka undir orð þingmannsins núna sem snúa að Suðurfjarðavegi. Staðan þar er einfaldlega algjörlega óboðleg. Um er að ræða vegarkafla sem börn þurfa að fara um daglega til og frá skóla og þetta er jafnframt hluti af þjóðvegi 1. Þetta er vegur þar sem veruleg hætta er á grjóthruni, krapa- og aurskriðum þar sem vegurinn er mjór og hlykkjóttur, þar sem útsýni er takmarkað, þar sem blindhæðir eru og einbreiðar brýr og þar sem þær varnir sem fyrir eru duga ekki gegn þeirri hættu sem blasir við. Við getum rætt samgönguáætlun í milljörðum og prósentum, í tímabilum og framkvæmdaáföngum en stundum er málið einfaldlega einfaldara en það, líkt og í þessu tilfelli. Börn eiga ekki að þurfa að fara daglega til skóla um veg sem allir vita að er hættulegur og sem stjórnvöld vita að þarf að bæta.

Ég fagna því að í nefndaráliti meiri hlutans er talað um hrunvarnir á Suðurfjarðavegi sem eitt þeirra verkefna sem hægt væri að ráðast í á árinu 2027 ef svigrúm skapast með tilkomu innviðafélags. Ég hef engu að síður smá áhyggjur af þessu „ef“. Það er ekki í hendi. Við verðum því að hugsa um hvað gerist ef sú áætlun með 6,3 milljarða svigrúmið vegna innviðafélagsins gengur ekki upp, ef verkefnið færist ekki nógu hratt inn í innviðafélagið og ef svigrúmið myndast seinna en vonir standa til. Þá getum við ekki sagt við börnin á Breiðdalsvík og Stöðvarfirði að þau þurfi bara að bíða. Ég tel að hrunvarnir og bráðaaðgerðir á Suðurfjarðavegi þurfi að vera eitt af þeim málum sem stjórnvöld fylgja eftir strax.

Virðulegi forseti. Ég ætla að fjalla aðeins um innviðafélagið. Ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa talað um þau tækifæri sem geta falist í stofnun innviðafélags. Rétt útfært getur það orðið mikilvægt tæki til að ráðast í stórar framkvæmdir hraðar en ella. Það getur breytt því hvernig við fjármögnum og framkvæmum stærstu samgönguverkefni landsins. Ég hef orðið var við gagnrýni og hef séð áhyggjur af því, m.a. í umsögnum, að innviðafélagið verði eingöngu félag sem starfi milli Hvítánna. Það eru áhyggjur sem ég skil vel en ef félag á að starfa á viðskiptalegum forsendum er eðlilegt að það horfi fyrst til verkefna þar sem umferð er mikil og þar sem gjaldtaka getur staðið undir stórum hluta kostnaðar. Slík verkefni eru helst í nágrenni höfuðborgarsvæðisins og á stærstu umferðaræðum landsins. Það sem er mikilvægt að hafa í huga er að þegar stór arðbær verkefni færast frá hinum hefðbundna farvegi samgönguáætlunar og inn í innviðafélagið getur skapast talsvert svigrúm í A-hluta ríkissjóðs. Það svigrúm á að nýtast til annarra brýnna verkefna um land allt, þar á meðal verkefna sem eru kannski ekki arðbær í viðskiptalegum skilningi en eru nauðsynleg fyrir öryggi, byggðaþróun, þjónustu og jafnræði. Þetta er lykilatriði. Innviðafélagið má ekki verða tæki til að flýta bara framkvæmdum þar sem umferðin er mest, það á líka að liðka fyrir framkvæmdum annars staðar með því að losa um fjármagn í samgönguáætlun. Þá fyrst mun innviðafélagið þjóna öllu landinu en ekki bara höfuðborgarsvæðinu.

Í nefndaráliti meiri hlutans eru nefnd dæmi um verkefni sem hægt væri að ráðast í þegar slíkt svigrúm skapast. Þar vil ég sérstaklega fagna aðflugsljósum á Akureyrarflugvelli sem hægt yrði að færa af öðru tímabili yfir á fyrsta tímabil. Það skiptir miklu máli. Akureyrarflugvöllur er ekki bara innanlandsflugvöllur þótt ég þurfi vissulega til þess að komast inn á heimasíðu Akureyrarflugvallar að fara inn á innanlandsflugvellir.is, sem mér finnst alltaf jafn óþolandi, en það er svo sem ekki tilefni þessarar umræðu. Akureyrarflugvöllur er í vaxandi mæli alþjóðleg gátt inn í landið. Hann skiptir máli fyrir ferðaþjónustu, atvinnulíf, nýsköpun og viðnámsþrótt landsins alls. Aðflugsljósin í Pollinum munu lækka aðflugslágmörk í lendingu til suðurs, bæta aðgengi í erfiðum veðurskilyrðum, auka öryggi og styrkja rekstrargrundvöll flugvallarins. Við höfum séð að millilandaflug um Akureyri hefur veruleg áhrif á Norðurland. Áhrifin teygja sig meira að segja alla leið austur. Millilandaflugið dreifir ferðamönnum betur um landið, skapar verðmæti utan háannatíma, styður við hótel, veitingastaði, ferðaþjónustu og menningarlíf. Ef við ætlum að byggja Akureyri upp sem raunverulega alþjóðlega gátt þarf líka rétta búnaðinn. Þess vegna fagna ég því að aðflugsljósin séu nefnd sem forgangsverkefni þegar svigrúm skapast.

Ég vil einnig fagna þeim framkvæmdum sem fram undan eru á Egilsstaðaflugvelli. Þar er m.a. gert ráð fyrir nýrri akbraut, flughlaði og aðflugsljósum. Egilsstaðaflugvöllur gegnir lykilhlutverki fyrir Austurland. Hann skiptir máli fyrir innanlandsflug, sjúkraflug og flugöryggi á landinu öllu sem hluti af varaflugvallarkerfinu. Það fengum við svo sannarlega staðfest nú síðast í febrúar. Vonandi mun Egilsstaðaflugvöllur á næstu árum einnig fá svipað hlutverk og Akureyrarflugvöllur við það að dreifa ferðamönnum um landið ef rétt er haldið á spöðunum. Ég hefði viljað sjá enn skýrari framtíðarsýn fyrir völlinn, þar á meðal varðandi lengingu flugbrautar en það er engu að síður jákvætt að sjá hve miklum forgangi Egilsstaðaflugvöllur er í á allra næstu árum.

Eitt vil ég þó fá að lýsa yfir vonbrigðum með. Það er að hringtorg á gatnamótum hringvegar og Eyjafjarðarbrautar eystri hafi ekki ratað á lista yfir þau verkefni sem ráðast mætti í þegar svigrúm myndast með innviðafélaginu. Í nefndarálitinu kemur fram að nefndinni hafi borist umsagnir um nauðsyn þessa hringtorgs og að ráðist yrði í þær framkvæmdir sem og tengingar göngu- og hjólastígs frá Akureyri til austurs. Það er tekið undir áhyggjurnar en eins og við vitum er umferð bíla mikil á þessu svæði, umferð gangandi og hjólandi hefur jafnframt aukist og slysahættan er umtalsverð vegna þess fjölda ferðamanna sem sækir Skógarböðin heim. Þess vegna finnst mér miður að verkefnið fái ekki sess í þeim pakka sem nefndin nefnir sem næstu mögulegu verkefni þegar svigrúm skapast en vona að það verði leiðrétt við næstu endurskoðun eða fyrr ef tækifæri gefst.

Virðulegur forseti. Þá kem ég að því máli sem stendur mér næst í þessari umræðu en það eru Fjarðarheiðargöng. Ég talaði fyrir Fjarðarheiðargöngum í aðdraganda kosninganna 2024 og ég talaði um Fjarðarheiðargöng í jómfrúrræðu minni á Alþingi. Ég hef talað um þau hér í þessum sal og í samtölum við íbúa, sveitarstjórnarfólk og aðra þingmenn. Ástæðan er sú að Fjarðarheiðargöng eru forsenda þess að sveitarfélagið Múlaþing, og í raun Austurland allt, geti orðið eitt raunverulegt atvinnu- og þjónustusvæði. Þau snúast um öryggi íbúa og ekki bara þegar þeir ferðast yfir heiðina, því eins og við vitum vonandi öll búa Seyðfirðingar við mikla náttúruvá. Það vorum við heldur betur minnt á þegar skriðurnar féllu í desember 2020 og eingöngu heppni að ekki hafi farið verr og heiðin hafi verið opin þann dag.

Fjarðarheiðargöng voru jafnframt forsenda sameiningar Seyðisfjarðarhrepps við Hérað í sveitarfélagið Múlaþing og fólk hefur haft réttmætar væntingar til þeirra síðan þau voru sett efst í forgangsröðun jarðgangakosta í samgönguáætlun árið 2020. Það eru því mikil vonbrigði fyrir mig að Fjarðarheiðargöng séu áfram hvergi á framkvæmdaáætlun. Ég segi það hreint út. Það eru vonbrigði, sérstaklega vegna þess að Fjarðarheiðargöng eru fullrannsökuð, hönnuð og tilbúin til útboðs. Það er búið að verja miklum tíma og miklu fé í undirbúning. Sveitarfélögin hafa skipulagt sig út frá þessari framtíðarsýn. Íbúar hafa treyst því að þetta væri næsta stóra skrefið í samgöngumálum Austurlands.

Núverandi vegur yfir Fjarðarheiði er erfiður, brattur, berskjaldaður fyrir veðri og lokast reglulega. Hann tengir Seyðisfjörð við Egilsstaði, við sjúkraflug, við heilbrigðisþjónustu og restina af landinu. Eftir að tillaga ráðherra að samgönguáætlun kom fram hafa einnig komið fram nýjar upplýsingar sem þarf að mínu mati að taka með í reikninginn, m.a. hefur verið rætt um að það gæti kostað hátt í 10 milljarða kr. samkvæmt Vegagerðinni að laga veginn yfir Fjarðarheiði ef ákveðið væri að blása Fjarðarheiðargöng af og ráðast fyrst í Fjarðagöng. Það skiptir miklu máli því ef Fjarðagöng verða gerð á undan Fjarðarheiðargöngum mun umferð frá Fjarðabyggð í meira mæli fara yfir Fjarðarheiði. Þá er ekki hægt að láta eins og núverandi vegur geti bara staðið óbreyttur. Ef við ætlum að færa meiri umferð yfir fjallveg sem þegar er hættulegur og ótryggur þá þarf að horfast í augu við kostnaðinn og áhættuna sem því fylgir. Ég hef einnig átt erfitt með þau rök að við höfum efni á þessum göngum og hinum en ekki Fjarðarheiðargöngum. Vissulega eru Fjarðarheiðargöng dýr, öll jarðgöng eru dýr, en öll göng kosta eitthvað svipað á hverju ári á meðan það er verið að grafa þau. Munurinn er sá að það tekur mislangan tíma.

Ég vil þó, þrátt fyrir þessi vonbrigði sem ég þarf að koma á framfæri, þakka umhverfis- og samgöngunefnd fyrir umfjöllun hennar um jarðgöng í nefndarálitinu. Þar er mikilvæg árétting. Þar kemur fram að númeraði listinn yfir jarðgangakosti sé ekki endilega ófrávíkjanleg framkvæmdaröð heldur frekar stefnumarkandi framtíðarsýn og að hluta til einhvers konar rannsóknaráætlun. Það er skynsamlegt því við þurfum að rannsaka sem flesta kosti og hafa verkefni tilbúin þegar fjárhagslegt svigrúm skapast. Það eru allir jarðgangakostir jákvæðir og mikilvægir en þá blasir einmitt við sérstaða Fjarðarheiðarganga; þau eru þegar fullrannsökuð og tilbúin til útboðs. Það er ekki hægt að setja þau í sama flokk og verkefni sem á eftir að rannsaka, hanna og undirbúa. Ef markmiðið er að hafa tilbúna kosti þegar svigrúm skapast þá eru Fjarðarheiðargöng augljóslega meðal þeirra verkefna sem standa fremst.

Ég fagna því einnig að nefndarálitið taki undir markmið Sambands sveitarfélaga á Austurlandi um hringtengingu Mið-Austurlands með Fjarðarheiðargöngum og Fjarðagöngum. Það er mikilvægt. Það var einnig gert í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar árið 2020. Alþingi er því enn og aftur að taka undir svæðisskipulag Austurlands og þá framtíðarsýn að hringtenging svæðisins sé nauðsynleg. Skilaboðin eru bara því miður að það verði ekki alveg strax. Austfirðingar hafa beðið lengi. Seyðfirðingar hafa beðið lengi. Íbúar á Héraði, í fjörðum og í Fjarðabyggð hafa beðið lengi. Það er erfitt að byggja upp traust ef langtímaáætlanir breytast með ráðherraskiptum og ef verkefni sem voru sögð næst á dagskrá eru skyndilega færð aftar án þess að að mínu mati fullnægjandi skýringar liggi fyrir.

Það leiðir mig að næstsíðasta atriðinu, virðulegi forseti. Ég hef áhyggjur af samgönguáætlun sem verkfæri. Árið 2020 greiddu allir flokkar á Alþingi atkvæði með samgönguáætlun og mér þykir það vel að það hafi orðið lendingin. Þegar við erum að afgreiða 15 ára áætlun þarf breið pólitísk sátt að liggja að baki. Fólk þarf að geta treyst þessu plaggi. Sveitarfélög þurfa að geta skipulagt sig út frá því, fyrirtæki þurfa að geta fjárfest út frá því. Íbúar þurfa að geta tekið ákvarðanir um búsetu, atvinnu og framtíð fjölskyldna sinna út frá því að langtímaáætlanir ríkisins séu meira en óskalisti þess ráðherra sem gegnir embættinu hverju sinni. Í Svíþjóð hefur sem dæmi ríkt sú hefð í stórum málum sem snúast um langtímaáætlanir að ríkisstjórn leitast við að ná breiðri sátt við stjórnarandstöðu. Breið pólitísk sátt verður markmið í sjálfu sér svo fjárfestar, fyrirtæki og almenningur viti að framtíðarsýn standi þótt ríkisstjórnir breytist. Við þurfum að tileinka okkur slíka hugsun í samgöngumálum. Samgönguáætlun á að vera stöðugt langtímaverkfæri.

Virðulegur forseti. Ég hef áður sagt hér í þessum sal að besta byggðastefnan sé innviðastefna. Með því á ég við að við hættum að hugsa um byggðamál fyrst og fremst sem sérstakar björgunaraðgerðir eftir á þegar ýmis vandamál koma upp, t.d. í einstaka atvinnugreinum, en leggjum þess í stað grunninn sem þarf til að fólk, sveitarfélög og fyrirtæki geti byggt upp til framtíðar. Sá grunnur er m.a. samgöngukerfi sem hægt er að treysta á, vegir sem lokast ekki stöðugt, hafnir sem geta sinnt hlutverki sínu, flugvellir sem tengja landshluta við bæði höfuðborgarsvæðið og umheiminn, jarðgöng sem rjúfa vetrareinangrun, öruggar leiðir fyrir börn í skóla og viðhald sem er sinnt áður en innviðirnir grotna niður. Þegar þessi grunnur er til staðar verður til raunverulegt svigrúm fyrir atvinnulíf, ferðaþjónustu, nýsköpun, sjávarútveg, landbúnað, menningu og daglegt líf. Þá erum við ekki bara að reyna að halda í það sem var til í gær, þá erum við að skapa forsendur fyrir því sem getur orðið til á morgun. Þess vegna skiptir samgönguáætlun svo miklu máli. Hún má ekki bara vera óskalisti, hún má ekki vera plagg sem breytist í hvert sinn sem skipt er um ráðherra, hún þarf að vera trúverðugt langtímaverkfæri sem sveitarfélög, fyrirtæki og íbúar geta treyst.

Ég mun styðja það sem hér er til bóta. Ég fagna auknu viðhaldsfé. Ég fagna auknu fjármagni í vetrarþjónustu. Ég fagna auknu fjármagni í Axarveg. Ég fagna framkvæmdum á norðausturvegi og nýjum brúm yfir Skjálfandafljót. Ég fagna leiðréttingunni varðandi Seyðisfjarðarhöfn. Ég fagna framkvæmdum á Egilsstaðaflugvelli. Ég fagna því að aðflugsljós á Akureyri séu á dagskrá og ég fagna því að nefndin taki undir þörfina fyrir hringtengingu Austurlands. En ég mun líka halda áfram að minna á það sem vantar og það sem brennur á fólkinu sem ég er kjörinn til að tala fyrir. Ég mun fagna því sem vel er gert en mun líka segja minn hug þegar mér þykir rangt forgangsraðað og þegar verkefni sem fólk hefur treyst á eru færð aftar án nægilega skýrra raka, því samgöngur eru ekki aukaatriði í lífi fólks heldur ráða því hvort börn komist örugg í skóla, hvort sjúklingar fái rétta þjónustu á réttum tíma, hvort fyrirtæki geti vaxið, hvort byggðarlög tengist hvert öðru og hvort fólk hafi raunverulegt frelsi til búsetu án þess að öryggi og tækifæri skerðist. Það er þess vegna sem við verðum að gera samgönguáætlun að áætlun sem fólk getur treyst á.

Forseti. Ég hef lokið máli mínu.