samgönguáætlun fyrir árin 2026--2040 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2026--2030.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér eitt mikilvægasta plagg sem kemur hér reglulega til umræðu á þinginu, samgönguáætlun. Samgöngur og samgönguinnviðir eru eitt stærsta velferðartækið sem við höfum því að með góðum samgöngum og greiðum sköpum við jarðveg fyrir hagvöxt, við drögum úr slysum, aukum öryggistilfinningu, aukum byggðauppbyggingu og svo mætti lengi telja. Ég hef alltaf sagt frá því ég kom hér á þing fyrir 13 árum, og hef verið meira og minna allan tímann í umhverfis- og samgöngunefnd og fjallað mikið um samgöngumál, að samgöngur séu eitt stærsta velferðarmálið þar sem þær skapa velferð á svo margan hátt.

Því eru það mikil vonbrigði hvernig þinginu hefur tekist til með að taka stórar ákvarðanir til framfara í samgöngumálum. Ég er ekkert að segja — það hafa verið teknar stórar ákvarðanir hér inn á milli og spýtt vel í og það hefur strax sýnt sig að það skilar sér. En síðustu ár hafa komið líka tímabil þar sem er ekki sett nóg í samgöngur og því miður er þessi samgönguáætlun, sem og núverandi fjármálaáætlun og fjárlög, mjög slæm hvað þetta varðar. Það er ekki verið að forgangsraða í þessa mikilvægu innviði en það er verið að reyna að beita ýmsum töfrabrögðum til að reyna að fela verkleysið og úrræðaleysið eða menn eru að plata sjálfa sig með því að setja á fót t.d. innviðafélag og annað slíkt, sem ég held að sé góð hugmynd en útfærslan þarf að vera rétt. Sú útfærsla sem er þar og hvernig margt er afsakað í þessu máli er ekki gott. Ég hef því miklar áhyggjur af því hvernig uppbygging samgangna verður í framtíðinni miðað við öll þau áform sem og þær útfærslur sem núverandi ríkisstjórn hefur á öllum þessum pakka, hvort sem það er fjármálaáætlunin, fjárlögin og svo þessi samgönguáætlun og útfærslan á innviðafélaginu. Þetta eru allt atriði sem gefa ekki góðar vísbendingar um framhaldið.

Fólk tók kannski eftir því að ég minntist ekkert á Betri samgöngur eða samgöngusáttmálann í þessari upptalningu. Það er nú bara út af því að það er ekki einu sinni í þessari samgönguáætlun. Það er engin framkvæmdatafla fyrir samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins í þessu. Sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu og framkvæmdarvaldið gerðu með sér eitthvert uppfærslusamkomulag á samgöngusáttmálanum þar sem hann hækkaði upp í 300 milljarða, heildarsamhengi hans. Þar sem það er engin framkvæmdatafla í þessari samgönguáætlun út af samgöngusáttmálanum þá er hægt að segja að í lögbundinni samgönguáætlun sé ekki gert ráð fyrir samgöngusáttmálanum og uppfærslan upp á 300 milljarða og samningurinn eins og hann stendur í dag hefur aldrei fengið efnislega umræðu á Alþingi og þar með hefur ekki virkjast nein fjárheimild og mun ekki virkjast í samgöngusáttmálanum. Verði þessi samgönguáætlun kláruð svona þá mun ekki vera fjárheimild fyrir einni framkvæmd í samgöngusáttmálanum, af því að það er engin framkvæmdatafla í samgönguáætlun og hún er lögbundin. Þetta er ekki flókið. Þetta gerir það að verkum líka að Alþingi Íslendinga hefur ekki fengið að segja eitt orð um það hvernig framkvæmdum er forgangsraðað í samgöngusáttmálanum, hvað á að samþykkja háar fjárhæðir í hverja framkvæmd, í hvaða röð á að fara í þær og hvaða framkvæmdir eiga að komast inn í samgönguáætlun og hverjar ekki. Þessi umræða hefur ekki farið fram, ekki eitt orð, og þar af leiðandi er ekki fjárheimild fyrir neinu.

Við ræddum hér mikið í öllum skattahækkunarmálum ríkisstjórnarinnar fyrir áramótin og síðasta vor og sumar hvernig ætti að verja þeim fjármunum. Ríkisstjórnin kom ítrekað með auknar álögur á fólk og fyrirtæki í landinu til að borga innviðaskuldina. Mest var talað um að setja það í samgöngurnar, borga innviðaskuldina sérstaklega í samgöngum með því að hækka veiðigjöld, setja vörugjöld, setja kílómetragjald, afnema samsköttun hjóna, lækka endurgreiðslur vegna vinnu á verkstað og setja á alls kyns ferðaþjónustuskatta og svo mætti lengi, lengi telja, hugmyndirnar voru svo miklar um framkvæmdir vegna skattahækkana. Það eina sem skilaði sér inn í þessa samgönguáætlun og inn í fjármálaáætlun og fjárlög voru þeir áætluðu 7 milljarðar sem áttu að fást af hækkun veiðigjalda. Þeir 12 milljarðar sem eru teknir beint af umferð, auknar álögur á umferð, á notkun veganna, notkun ökutækjanna — ekki ein króna í samgönguáætlun. Það er undir þeim kringumstæðum sem við erum að ræða þetta. Þeir fjármunir sem voru teknir af útgerðinni með veiðigjöldunum eða byggðum landsins skulum við segja, peningarnir voru nú fyrst og fremst teknir þaðan, fóru í viðhald vega og aukna vetrarþjónustu. Hvaða byggðarlag ætli hafi greitt mest af þessum fjármunum? Það er Vestmannaeyjabær sem hefur verið með slitróttar samgöngur í allt sumar. Ekki fengu þeir að sjá krónu heldur fengu þeir samdrátt eftir að það var búið að leggja þvílíkar álögur á þeirra samfélag. Og hér horfum við upp á samgönguáætlun þar sem er samdráttur í almenningssamgöngum, það á nú ekki að skilgreina ferjusiglingar á milli þannig en það er. Þetta átti að fara í vetrarþjónustu. Er það ekki viss vetrarþjónusta að moka sandinn? En það var ekki gert, bara svona eitt dæmi.

Svo er það þannig í öllu Suðurkjördæmi, ekki síst í mínum heimabæ, Reykjanesbæ, að þar er mikið af ökutækjum, mjög hátt hlutfall allra ökutækja sem keyrð eru á landinu er úr Reykjanesbæ, sérstaklega út af bílaleigunum, þannig að vörugjöldin og kílómetragjöld koma rosalega mikið úr Suðurkjördæmi út af ferðaþjónustunni og öðru slíku og þeim fyrirtækjum sem eru þar. Og hvað fáum við í staðinn? Jú, við fáum það að aðalvegurinn inn til landsins frá flugstöðinni, Reykjanesbrautin, sem tengir hliðið inn í landið við restina af landinu, hann var eiginlega bara afskrifaður, liggur við. Tekinn af árinu 2029, hann var kominn inn á framkvæmdatímabil samgönguáætlunar, og færður eitthvert aftur í buskann, til 2031. Hvað er kringum Reykjanesbraut? Jú, þarna fara flest ökutækin sem borguðu mest vegna skattahækkana um síðustu áramót. Þarna er samfélag sem þarf að búa við umferðina frá flugvellinum og álagið í kringum það og umferðarteppur. En hvað er þarna í kring? Jú, ríkið á Isavia sem er í mikilli uppbyggingu. Ríkið á líka allt Kadeco-svæðið og þróunarsvæðið sem Kadeco ætlar að byggja upp, sem er við eitt hringtorgið við Reykjanesbrautina, sem er stærsti flöskuhálsinn. Af því svæði fékk ríkið 10 milljarða í tekjur. En nei, hæstv. ríkisstjórn tekur bara peningana, eyðir þeim einhvers staðar í einhver gæluverkefni og seinkar þessari framkvæmd. En svo ræðir ríkisstjórnin hér um innviðafélag og ætlar að láta þessa ókláruðu Reykjanesbraut inn í innviðafélagið, það á ekki að klára hana en samt á að rukka á Reykjanesbrautinni. Það á að rukka á Reykjanesbrautinni til þess að fjármagna innviðafélagið og framkvæmdir annars staðar á landinu.

Allt sem ég gagnrýndi í frumvarpinu um innviðafélagið þegar kom fram og þingmenn hér kappkostuðu að segja að væri rangt — það stendur allt það sama í fjármálaáætlun sem verður til umræðu hér líka, allt það sama. Allt sem ég gagnrýndi og þau sögðu að stæðist ekki stendur líka í fjármálaáætlun. Þau ítrekuðu að þau ætluðu að gera þetta, eru enn þá með heimildirnar inni.

Svo er ein mesta atvinnuuppbygging á landinu úti á Reykjanesi. Það eru jarðhræringar og almannavarnaástand á svæðinu og þar er umræddur flugvöllur, hliðið inn í landið. Þarna er svokallaður Nesvegur eða Reykjanesvegur en hann er ekki einu sinni settur inn á samgönguáætlun. Hann kemst ekki einu sinni inn á hana, er ekki einu sinni klukkaður í þessu, vegur sem er gríðarlega mikilvægt öryggistæki. Hann er öryggistæki á margan hátt, veitir öryggi sem flóttaleið og varavegur og er öryggistæki vegna aukinnar umferðar, blandaðrar umferðar ferðamanna sem eru óvanir hér. Þetta er þröngur og hættulegur vegur. Á sama tíma eru þungaflutningar að stóraukast um veginn því þetta er vegur sem tengir saman höfnina í Þorlákshöfn við flugstöðina og stórskipahöfnina í Helguvík, vegur sem tengir suðurströndina inn að hliðinu út á landið og það er því mikið af ferðamönnum þarna líka. Þetta er vegur sem tengir útflutningsfyrirtækin og eldisfyrirtækin og fiskþurrkunarfyrirtæki við flugstöðina og aðra höfn. Nei, hann kemst ekki einu sinni á dagskrá. Á sama svæði þarf flóðavarnir eins og líka víðar um landið. Það er nú eitt af því sem er gefinn lítill gaumur. Flóðavarnir eru ekki mjög dýrar framkvæmdir en eru mjög mikilvægar.

Það sem er svo enn alvarlegra er að ríkisstjórnin virðist vera búin að blása algerlega það af að skipastóll Landhelgisgæslunnar komi í Njarðvíkurhöfn, sem er hagræðingaratriði og öryggisatriði. Hún er búin að taka bryggjukantinn í Njarðvíkurhöfn, sem var ætlaður m.a. fyrir Landhelgisgæsluna, af samgönguáætlun. Íbúar Suðurnesja og Reykjanesbæjar fengu háar skattahækkanir hér síðustu áramót en öllum samgönguframkvæmdum er slegið á frest eða þær teknar út úr samgönguáætlun. Þetta eru skilaboðin frá ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur; kaldar kveðjur. Þau taka ekki ákvörðun um að flytja skipastólinn, sem er einföld og góð ákvörðun að taka. Nei, þau taka bara höfnina út úr samgönguáætlun líka. Hvers lags framkoma er þetta?

Svo eru nokkur atriði sem mig langar að ræða og verð eiginlega að koma að því að ég get ekki rætt samgönguáætlun án þess að nefna tengivegina. Tengivegirnir eru einir mikilvægustu innviðir sem hægt er að fjármagna. Þetta eru svokallaðir ferðaþjónustuvegir og byggðavegir um allt land. Öll uppbygging sveitarfélaga fer um þessa tengivegi. Eitt af því sem ég er hvað stoltastur af, af því sem við náðum að gera hér í þinginu, var að við fórum í tengivegaátak. Við náðum þverpólitískri sátt um að auka framlög í svokallaðan tengivegapott úr, að mig minnir, 1,5 milljörðum upp í 2,5 milljarða ár eftir ár. Nú er búið að draga þetta saman aftur. Þingið er að reyna að setja nokkrar milljónir til að hækka þetta sum árin í áætluninni í breytingartillögu, eitthvert algjört djók. Tengivegirnir eru gríðarlega mikilvægir og það þarf að spýta í þar en ekki draga saman. Það er verið að draga saman alls staðar í þessari samgönguáætlun, sérstaklega í tengivegunum og líka í öllum almenningssamgöngum hringinn í kringum landið. Það á líka við um Suðurnesin, hliðið inn í landið, þar er dregið saman í almenningssamgöngum.

Hér eru gefin fögur fyrirheit um að ráðast á innviðaskuldina. Það á að gera með skattahækkunum og við sitjum uppi með samgönguáætlun sem heitir bara samdráttur frekar en samgönguáætlun sem er alvarlegt. Ég skora á stjórnarliða að endurhugsa þetta og fyrirkomulagið á innviðafélaginu sérstaklega. Ég kannast alveg við það að hafa talað fyrir innviðafélagi. Ég kannast við það að hafa lagt til gjaldtöku á stofnbrautum út frá höfuðborgarsvæðinu, enda færu þá fjármunirnir beint í það að flýta framkvæmdum á stofnbrautunum út frá höfuðborgarsvæðinu og gera þær betur úr garði og það væri dregið úr öðrum álögum á ökutæki með afnámi vörugjalda á ökutæki, það átti að fylgja því og fjármunirnir áttu að fara beint í það mannvirki sem er greitt fyrir að keyra um. Ef sú gjaldtaka hefði komið t.d. á Reykjanesbrautina, eins og ég nefndi, og það hefði allt verið framkvæmt eins og við fengum samþykkt hér í þinginu, þá væri búið að tvöfalda Reykjanesbrautina frá flugstöðinni að Holtagörðum. Það væru engin vörugjöld á ökutæki, gjöld sem voru hækkuð um síðustu áramót, og ekkert kílómetragjald heldur. Þá værum við í allt annarri stöðu og þetta hefði gefið aukið súrefni til að nýta það fjármagn sem færi í samgönguáætlun til að fara í aðrar samgönguframkvæmdir um land allt.

Eins og ég sagði hér í upphafi skipta samgöngumálin gríðarlega miklu máli. Samgöngur hafa áhrif á hagvöxtinn í landinu, á öryggi vegfarenda, á uppbyggingu byggðanna og öryggistilfinninguna. Þær eru stærsta velferðarmálið. Því ber okkur að vanda okkur. Ég hef miklar áhyggjur af því hvert þetta er stefna, hversu óábyrgt þetta er, bæði þessi samgönguáætlun og innviðafélagið, og hvað það er lítið sett aukalega í fjármálaáætlun og fjárlög þannig að ég hef miklar áhyggjur, mjög miklar áhyggjur.

Ég hef nú farið yfir það helsta í samgöngumálunum þó að ég gæti haldið margar aðrar ræðurnar um þetta og hef gert hér áður og hefði verið til í að fara mjög ítarlega yfir mörg önnur atriði í þessari samgönguáætlun af því að ég hef oft sagt að hún sé kannski of fjölbreytt. En ég læt þessa ræðu duga. Þetta er líklega síðasta ræðan mín hér í þessum þingsal og ég vil því þakka kærlega fyrir samstarfið og sérstaklega öllum sem koma að samgöngumálunum. Það hefur verið mjög fróðlegt, áhugavert og lærdómsríkt og þegar vel tekst til í samgöngumálum þá erum við að gera gagn hér. Því skora ég á þingheim að vanda sig í þessari samgönguáætlun og þeim sem á eftir koma. Samgöngurnar eru hjartað í starfsemi samfélagsins.