fjármálaáætlun fyrir árin 2027--2031.
Frú forseti. Ég ætla að leyfa mér að halda áfram með boltann sem hv. þm. Guðrún Hafsteinsdóttir hélt á lofti undir lokin. Ég held að það þurfi kannski ekki að koma á óvart að hæstv. ríkisstjórn vilji ekki mæta hér til samtals í lok ágúst. Hæstv. ríkisstjórn vill ekki mæta hér til samtals þegar málin eru rædd innan starfsáætlunar Alþingis. Það hefur verið óvanalega erfitt að draga ráðherra til umræðna um hin ýmsu mál það sem af er þessum þingvetri. Það kemur mér því miður ekkert á óvart að það sé lítill áhugi hjá stjórnarflokkunum á því að opna á samtal þegar líður á ágústmánuð, sérstaklega af ótta við að tala af sér sjálf í aðdraganda ESB-atkvæðagreiðslu. Var það ekki Jack Nicholson sem sagði í A Few Good Men, bíómyndinni forðum: „You can't handle the truth“, þú ræður ekki við sannleikann. Ætli það sé ekki svona að einhverju marki staðan sem ríkisstjórnin finnur sig í núna, sérstaklega með tilliti til yfirvofandi fjárlaga í september og fjármálaáætlunar sem hér er rædd?
Mig langar hér í þessari fyrstu ræðu minni við síðari umræðu um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir árin 2027–2031 svona aðeins að stikla á stóru varðandi sviðsmyndina eins og hún birtist okkur, hvað þarf að hafa sérstaklega í huga og hverju þarf að slá varnagla gagnvart í bæði plagginu og almennri nálgun stjórnvalda nú um stundir.
Sú fjármálaáætlun sem liggur fyrir — ég hélt raunverulega að þetta væri eitthvert grín þegar nefndarálitinu var dreift hér, var það ekki í fyrrakvöld, og ég las mig í gegnum það og sá í niðurlagi nefndarálitsins, sem spannar einar 16 síður. Undir liðnum „Uppfærðar áætlanir — breytingar“ er bara sagt hér eins og ekkert sé sjálfsagðara:
„Meiri hlutinn gerir ekki tillögur um breytingar á áætluninni að þessu sinni […]“
Að þessu sinni — það verður ekki öðrum skiptum til að dreifa. Þetta er síðari umræða um málið.
„Meiri hlutinn gerir ekki tillögur um breytingar á áætluninni að þessu sinni, þar sem ekki liggur fyrir heildstætt mat á öllum þeim forsendubreytingum sem orðið hafa frá því að áætlunin var lögð fram.“
Staðreyndin er auðvitað sú að flestar forsendur hafa annaðhvort breyst töluvert eða mjög mikið og svo er bara sagt hér af þeim nefndarmönnum sem undir þetta skrifa að það eigi ekki að gera tillögur að breytingum á áætluninni að þessu sinni. Það mætti kannski lesa í þetta að þeir væru að leggja upp með þingstubb í ágúst en mér heyrist ekki vera stemning fyrir því þegar á reynir. Þetta er algjörlega óskiljanlegt.
Í þessum sama kafla er bent á það augljósa, með leyfi forseta:
„Nú spáir Seðlabankinn um 0,7% meira atvinnuleysi heldur en forsendur áætlunarinnar miðuðu við. Hvert prósentustig getur vegið á milli 9 og 10 ma.kr. í útgjöldum ríkissjóðs.“
Sem þýðir að þessi 0,7 prósentustig kosta 6–7 milljarða. Hér eru menn að flagga því að þetta sé allt undir kontról af því að það er 1 milljarðs afgangur á árinu 2027 miðað við fjármálaáætlunina. Þetta er allt einhver þvæla og þetta er bara eitt frávikið af ótal mörgum. Þarna er kominn mínus sem nemur sexföldum afgangi sem áætlaður er á næsta ári. Það er auðvitað enginn bragur á þessu hjá hæstv. ríkisstjórn og alls ekki hjá meiri hluta hv. fjárlaganefndar.
Það eru líka fleiri breytingar sem hafa verið gerðar hér á þessum tíma, eins og meiri hluti fjárlaganefndar gengst við sjálfur í þessum sama kafla þar sem bent er á að breyting á frumvarpi um bótatíma atvinnuleysisbóta kosti 3,7 milljarða árlega til loka áætlunartímabilsins. Þetta eru svo stórar tölur sem skekkjurnar og breytingarnar kalla fram að það er eiginlega fullkomlega óásættanlegt að ekki komi hér fram uppreikningur á þessu plaggi. Það minnir á hversu treglega gekk að ná fram gögnum, greiningum og viðmiðum, gögnum sem fyrri ríkisstjórn og sú þar á undan og þar á undan var aldrei í vafa um að sér bæri skylda til að leggja fram, var aldrei í vafa um að sér bæri skylda til að leggja fram ákveðnar kjarnaupplýsingar er snúa að markmiðum hvers málaflokks. Nú er þetta allt saman breytt, allt er svipað einhverri huliðsskikkju. Síðan er bara sagt: Við ætlum ekki að gera breytingar að þessu sinni. Að þessu sinni er eina síðari umræðan um málið sem verður væntanlega kláruð í dag eða á morgun. Svona er þetta, hvert atriðið á fætur öðru.
Ég ætla að byrja í ræðu minni á að nefna nokkur atriði sem mér finnst ástæða til að halda til haga hér varðandi nefndarálit meiri hluta hv. fjárlaganefndar. Það er tekið fram að núna byggist forsendur ríkisfjármála í fyrsta skipti á hagspá Seðlabanka Íslands en ekki þjóðhagsspá Hagstofu Íslands. Ég hef svo sem ekki alveg áttað mig á rökunum þarna á bak við en ætla ekki að gera alvarlegar athugasemdir við það. Það sem skiptir kannski meira máli er að það sé festa í því hvernig stjórnvöld nálgast uppfærslu svona plagga, nú eða eins og í þessu tilviki ekki-uppfærslu þessa plaggs.
En síðan er komið hér í kaflann sem ég nefndi áðan í andsvari við hv. þm. Guðrúnu Hafsteinsdóttur sem ber millifyrirsögnina „Framleiðni og hagvöxtur til framtíðar“. Þessi kafli gefur í skyn að það sé skilningur hjá núverandi stjórnvöldum á mikilvægi þess að framleiðni sé viðunandi og að hagvöxtur verði til framtíðar. En síðan horfum við á aðgerðir ríkisstjórnarinnar og þær eru býsna margar því marki brenndar að það er ekki hægt annað en að renna í grun að allt að því fyrirlitning sé til staðar gagnvart ákveðnum hlutum atvinnulífsins. Þeir hlutar atvinnulífsins sem ég ætla að nefna núna falla svo sem ekki allir undir svo hranalegt mat á afstöðu ríkisstjórnarinnar en ég verð að nefna ferðaþjónustuna þar sem hver hægri krókurinn og vinstri krókurinn á fætur öðrum hefur dunið á greininni, stórhækkun vörugjalda og kílómetragjalds á bílaleigur og akstur og ökutæki í þjónustu ferðaþjónustufyrirtækja, baðlónaskatturinn, vangaveltur um hækkun virðisaukaskatts á greinina, sem ég held að sé nú endanlega út af borðinu sem betur fer, en ferðaþjónustan verður fyrir linnulausum höggum, sjávarútvegurinn, landbúnaðurinn, innviðir orkufyrirtækja og skattlagning þar að lútandi, hvalveiðar nefndi ég í óundirbúnum fyrirspurnatíma í vikunni. Þetta ber allt að sama brunni. Ef það er ótti við það að einhverri grein gangi vel þá mega þeir sem í henni starfa vita að skattaklóin verður á eftir þeim innan skamms. Við sjáum að það gengur vel í baðlónunum en mikil fjárfesting er undirliggjandi. Menn virðast hafa mestar áhyggjur af því að ná inn skatti af fiskeldi landið um kring en ekki því að iðnaðurinn geti byggst upp með öruggum hætti þannig að villta íslenska laxastofninum stafi sem minnst hætta af og sveitarfélög sem hafa þessa starfsemi í námunda geti blómstrað og byggst upp áfram og svona mætti áfram telja, skilningsleysið á áhrifum ETS-málsins og fleira slíkt. Allt ber þetta að sama brunni. Það er því miður ekkert í aðgerðum ríkisstjórnarinnar sem bendir til þess að það sé raunverulegur skilningur á mikilvægi þess að framleiðni sé hér góð og að hagvöxtur sé góður og jafn til framtíðar.
Sömuleiðis er í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar komið inn á þróun ársverka ríkisstarfsmanna. Ég held að það hafi verið í fyrradag sem birtist sömuleiðis svar við skriflegri fyrirspurn hv. varaþingmanns Miðflokksins, Þorsteins Sæmundssonar, þar að lútandi. Fyrir áhugasama væri ástæða til að glöggva sig á því svari. En það segir hér, með leyfi forseta:
„Að undanförnu hefur nokkuð verið fjallað um þróun fjölda opinberra starfsmanna. Meiri hlutinn hefur aflað sér gagna um þróun ársverka ríkisstarfsmanna innan A1-hluta ríkisins. Á árunum eftir bankahrunið fækkaði ársverkum ríkisstarfsmanna úr 17.911 talsins árið 2009 niður í 16.180 árið 2014. Eftir það tók þeim að fjölga að nýju og voru í heildina 20.961 talsins í fyrra. Það er 29% fjölgun frá 2015.“
Síðan segir nokkru síðar, þar sem er reynt að ná utan um heildaráhrifin, að staðan sé sú núna að af 225.000 starfandi á Íslandi séu 58.000 manns starfandi hjá hinu opinbera. Þetta er auðvitað gríðarlegur fjöldi og vöxturinn þarna er auðvitað eitthvað sem þarf að taka til miklu gagngerari skoðunar heldur en markmið stjórnvalda um 1% fækkun leiðir fram. 1% fækkun er bara brot af starfsmannaveltu. Ætli starfsmannavelta sé ekki einhvers staðar, ég man nú ekki töluna, á bilinu 7, 8, 11%? Það er einhvers staðar í námunda við það. Við þurfum að þora að nálgast þetta með miklu meira afgerandi hætti. Það að frumvarp er varðar afnám áminningarskyldu opinberra starfsmanna hafi enn ekki komist á dagskrá bendir til þess að menn séu mögulega að heykjast á að klára það mál, sem ég taldi vera til mikilla bóta, eitt af góðum málum ríkisstjórnarinnar þetta árið. Það er þá eftir öðru ef það dagar uppi en sjáum til hvernig fram vindur.
Svo ég haldi áfram þá eru hér sjónarmið um þróun heildarskulda með tilliti til vergrar landsframleiðslu. Ef maður þyrfti að skíra þetta plagg gæti þetta heitið Fuglar í skógi. Auðvitað eru allar áætlanir það að einhverju marki en óvissuhlutinn í þessu máli er samt miklu meiri heldur en alla jafna er, sérstaklega þegar menn hafa beinlínis gengist við því að hafa ekki sett tíma og orku í að uppfæra undirliggjandi gögn, tölur og töflur. Ég vil bara ítreka þá gagnrýni mína að þetta sé auðvitað óboðlegt í samhengi ríkisfjármálanna og rekur hornin auðvitað í lög um opinber fjármál eins og mest er hægt að gera.
En í þessum kafla er sagt, með leyfi forseta:
„Meiri hlutinn vekur sérstaka athygli á því að samkvæmt áætluninni er stefnt að hallalausum fjárlögum ríkissjóðs strax árið 2027.“
Þessi setning þarna inni bendir til þess að menn séu að einhverju marki í einhverjum tímabundnum hliðarveruleika. Það blasir við af öllum forsendunum sem hafa breyst að hallalaus fjárlög verða ekki lögð fram í haust nema þá með verulega aukinni gjaldtöku, hækkuðum sköttum, nú eða þá með einhverjum barbabrellum þar sem menn leggja fram hallalaus fjárlög sem nemur 1 milljarði en leysa síðan allt sem upp á vantar með fjáraukalögum eftir áramót. Það er ekki markmið með opinberum fjármálum að bjarga sér með slíkum, afsakið orðbragðið, skítareddingum. Ég á bara ekki betra orð um slíkt verklag sem ég vil nefna hér og vona að sé ekki hugmynd stjórnvalda í þessum efnum.
Síðan kafli er um tekjur ríkissjóðs og auðvitað er þetta að einhverju marki upprifjun frá umræðunni sem átti sér stað við framlagningu málsins í mars, var það ekki, og hér er áfram talað um að á tekjuhliðinni sé áhersla á bætt skattskil, að loka glufum og fækka undanþágum. Við erum aðeins byrjuð að fá nasaþefinn af þessum nýyrðaflaumi ríkisstjórnarinnar í þessum efnum. Þetta eru auðvitað allt saman skattahækkanir. Við eigum að tala um hlutina eins og þeir eru og kalla hlutina réttum nöfnum. Þetta eru skattahækkanir.
Hér er síðan sérstakur liður um að tekjur af ökutækjum og eldsneyti miðist við að þær nái samtals 1,7% af vergri landsframleiðslu. Ég hef nú fyrr í ræðu gagnrýnt þessa furðuhugmynd að binda þetta markmið vergri landsframleiðslu. Nú eru fréttir í dag um að það sé tekjuskot í gangi hjá álverum landsins vegna hækkunar álverðs. Ég man ekki töluna en það voru margir tugir milljarða sem áttu að bætast við vegna nýtilkominnar hækkunar álverðs. Þetta viðmið segir að þá skuli gjöld á akstur og ökutæki hækka um 1,7% af þessari veltuaukningu. Hvað ef eitthvert risafyrirtæki einhverra hluta vegna setur sig niður á Íslandi, Novo Nordisk, svo við nefnum dæmi, á þá að hækka skatta á akstur og ökutæki um 1,7% af veltu þessa fyrirtækis? Þetta er allt eitthvert rugl. Það að þessi hugmynd hafi komið fram hjá fyrri ríkisstjórn bætir hana ekki. Ég bara minni á að þessa hugmynd dagaði uppi hjá henni þannig að ég held að þar hafi menn verið búnir að átta sig á að þetta væri kannski ekki skynsamlegt. Ofan á þessa 1,7% grunnskattheimtu á akstur og ökutæki bætist síðan aragrúi nýrra skatta, veggjalda, tafagjalda, hvað við köllum það, þjónustugjalda í gegnum innviðafélagið sem nú glittir í stofnun á, í gegnum samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins. Síðan eru auðvitað enn í gildi lög um samstarfsverkefni þar sem sex framkvæmdir voru rammaðar inn en ég reikna nú með að þau verkefni sem eru tæk á annað borð fari inn í innviðafélagið. Innviðafélagið held ég að sé áætlað að kalli fram 17.000 milljóna aukna gjaldtöku á ári af akstri og ökutækjum fyrir notkun þeirra sex mannvirkja sem þar eru tilgreind en ef vel tekst til þá verða verkefnin fleiri þar inni þannig að 17.000 milljónirnar verða miklu fleiri þegar á reynir ef menn ná markmiðum sínum. Þetta er allt ofan á 1,7% grunninn, ef ég skil rétt, sem ekki nokkur maður getur svarað hvort innifelur virðisaukaskatt eða ekki á þá aðila sem ekki geta innskattað á móti. Mér finnst nú blasa við að virðisaukaskatturinn bætist ofan á þessa tölu hjá heimilum landsins.
Síðan er hér liður um að hækka skatta á fyrirtæki í fjármálageiranum. Það er auðvitað alltaf þægilegt að reka hornin í þessa árans bankamenn og bankana. Hver talar þeirra máli? En það verður að hafa í huga að gjaldtaka sem þessi endar bara á neytandanum. Hún endar fyrst á fyrirtækjunum sem bera þennan kostnað og síðan velta fyrirtækin þessum kostnaði út í verðlagið og heimilin og endakaupandinn ber þetta með væntanlega fullum virðisaukaskatti ofan á allt annað og auknum verðbólguþrýstingi. Þetta er einhver grundvallarmisskilningur á því hver áhrif svona skattlagningar eru. Þessi skattlagning, að hækka skatta á fyrirtæki í fjármálageiranum, mun að langmestu ef ekki öllu leyti enda á heimilum landsins með einum eða öðrum hætti.
Síðan verð ég að nefna að það er hér kafli um fjárfestingar og innviði og þar er sérstaklega fagnað áformum sem fram komu í þingmálaskrá um frumvarp um framlagningu heildstæðrar fjárfestingaráætlunar fyrir Ísland. Ég vona að einhver leiðrétti mig ef mig misminnir en ég held að þetta mál hafi ekki komið fram og sérstakt afrek að fagna því að það séu áform um það núna, það verða ekki mörg mál lögð fram hér eftir á þessu þingi.
En bara til að ramma þetta inn í lok þessarar fyrstu ræðu minnar: Ríkissjóður þarf að sýna miklu meira aðhald en ríkisstjórnin hefur sýnt að hún sé tilbúin að gera og treysti sér í miðað við núverandi forsendur. Það verður að segja hlutina eins og þeir eru. Það að uppfæra ekki þessa áætlun eru fráleit vinnubrögð, sérstaklega í ljósi þess að bara það sem blasir við í frávikum í spám og þróun mála frá því að áætlunin var lögð fram (Forseti hringir.) er margfaldur sá afgangur sem áætlunin gerir ráð fyrir á árinu 2027 (Forseti hringir.) og þar með eru áform um hallalaus fjárlög fallin.
