rannsókn á störfum réttarvörslu- og eftirlitsaðila í kjölfar fjármálahrunsins.

Virðulegi forseti. Alþingi ber ábyrgð á því að þær stofnanir sem fara með vald í okkar umboði virði réttindi fólks. Sú ábyrgð er sérstaklega rík þegar ríkið rannsakar menn, sviptir þá frelsi eða sækir þá til saka. Við þurfum að geta treyst því að í öllu því starfi sé farið að lögum og að þau úrræði sem við höfum skapað til eftirlits dugi til að leiða sannleikann í ljós. Þess vegna mæli ég hér fyrir tillögu um óháða rannsókn á störfum réttarvörslu- og eftirlitsaðila í kjölfar fjármálahrunsins. Með henni legg ég til að við tökum sameiginlega ábyrgð á spurningum sem lengi hafa verið uppi um meðferð þessara mála, að við öflum heildstæðrar myndar af því hvernig ákæruvaldið starfaði á þessum afdrifaríku árum eftir hrun og að við nýtum niðurstöðurnar til að bæta réttaröryggi á Íslandi. Traust á réttarkerfinu verður að byggjast á því að réttarkerfið þoli skoðun.

Virðulegi forseti. Við sem munum haustið 2008 gleymum því ekki. Fólk óttaðist um afkomu sína. Fyrirtæki og heimili urðu fyrir þungum áföllum og spurningar um ábyrgð þeirra sem stjórnuðu fjármálafyrirtækjunum kölluðu á svör. Krafan um uppgjör var hávær og reiðin í samfélaginu var mikil. Við slíkar aðstæður reynir á hvort yfirvöld hafi festu til að fylgja lögunum og láta gögn ráða för, jafnvel þegar niðurstaðan fellur ekki að væntingum almennings. Við verðum að fá svör við því hvort rannsóknir og saksókn hafi mótast af þessum þrýstingi og hvort krafan um sakfellingar hafi orðið réttindum fólks yfirsterkari.

Alþingi stofnaði embætti sérstaks saksóknara við þessar aðstæður. Það hóf störf í febrúar 2009 og starfaði út árið 2015. Starfsfólki þess var falið vandasamt verkefni sem margir bundu vonir við. Við verðum að hafa þessar aðstæður í huga þegar við metum það sem síðar gerðist en einmitt þegar mikið er undir reynir mest á þær reglur sem við höfum sett okkur. Réttindi sakborninga verða að halda gildi sínu þegar samfélagið er reitt og krafan um skjótar niðurstöður hávær. Hlutlægni ákæruvaldsins verður að vera tryggð þótt almenningur hafi sterkar skoðanir á málum sem eru til rannsóknar. Það er á slíkum stundum sem réttarríkið þarf að standa hvað traustast. Alþingi fól embættinu mikla ábyrgð. Okkur ber því að fylgja því eftir hvernig henni var sinnt. Það er eðlilegur hluti af eftirlitshlutverki þingsins að kanna hvort fyrirkomulagið sem það kom á hafi tryggt bæði öflugar rannsóknir og nægilegt aðhald. Sú skylda hverfur ekki þegar embætti er lagt niður eða forysta þess breytist. Hún hvílir áfram á okkur sem förum með löggjafarvaldið.

Tillagan sem ég mæli fyrir gerir ráð fyrir að þriggja manna rannsóknarnefnd samkvæmt lögum um rannsóknarnefndir verði falið að kanna starfsemi réttarvörslu- og eftirlitsaðila sem komu að rannsókn og málsmeðferð sakamála eftir hrunið. Þar verði störf sérstaks saksóknara í forgrunni, ákvarðanir um rannsóknir, beitingu þvingunarráðstafana, ákærur og niðurfellingu mála verði teknar til skoðunar og metið verði hvort starfsemin hafi samræmst þeim lögum og mannréttindareglum sem um hana giltu. Rannsóknin á jafnframt að ná til aðkomu annarra stofnana að þessum málum. Þar má nefna lögreglu, ríkissaksóknara, Fjármálaeftirlitið, Samkeppniseftirlitið og skattrannsóknarstjóra. Aðkoma utanaðkomandi sérfræðinga verði einnig könnuð. Í öllum þessum tilvikum er það tengingin við rannsóknir sérstaks saksóknara sem afmarkar verkefnið. Þegar embættið var lagt niður voru mál enn í vinnslu sem færðust til héraðssaksóknara. Tillagan tekur mið af því. Nefndin getur skoðað síðari atburði að því marki sem hún telur nauðsynlegt eða lagt til frekari rannsókn á þeim. Þannig komum við í veg fyrir að breyting á skipulagi stofnana hindri að samhengi málanna verði upplýst. Nefndin skili skýrslu með niðurstöðum og tillögum að úrbótum innan árs frá skipun. Hún geti einnig skilað áfangaskýrslu um afmarkaða þætti.

Virðulegi forseti. Í lögum um meðferð sakamála er lögð skýr skylda á ákærendur og rannsakendur að gæta jafnt að því sem horfir til sýknu og sektar. Þeim ber að hraða meðferð mála eftir því sem kostur er. Við rannsókn verður jafnframt að gæta þess að fólki sé ekki gert meira tjón eða óhagræði en óhjákvæmilegt er. Þetta eru skyldur sem eiga að ráða ákvörðunum á hverju stigi máls: þegar farið er fram á símahlustun, þegar einstaklingur er handtekinn, þegar metið er hvort rannsókn skuli haldið áfram og þegar tekin er ákvörðun um ákæru. Þess vegna verður skoðun okkar að ná lengra en að telja sakfellingar eða sýknur. Niðurstaða dóms segir ekki ein og sér hvernig staðið var að öllum þáttum rannsóknar og mál sem er fellt niður getur hafa haft þung áhrif á líf þess sem sætti rannsókninni. Sjálfstæði ákæruvaldsins er mikilvægt. Rannsóknir og ákærur eiga að ráðast af lögum og gögnum án pólitískrar íhlutunar í einstök mál. Um leið verðum við að hafa leiðir til að kanna eftir á hvort starfið hafi uppfyllt þær kröfur sem lögin gera. Með sjálfstæðri rannsóknarnefnd getum við sinnt þeirri skyldu og virt þessa verkaskiptingu. Þess vegna skiptir máli að rannsóknin sé falin fólki sem er óháð þeim stofnunum og hagsmunum sem hún tekur til. Við eigum að geta fengið svör við því hvernig þessi réttindi voru tryggð í framkvæmd og hver fylgdist með því að það væri gert. Það eru tiltekin og alvarleg tilefni til að afla þeirra svara.

Umfjöllun um svonefnd PPP-skjöl og viðkvæm rannsóknargögn í fórum einkaaðila vakti á síðasta ári áleitnar spurningar um vörslu gagna hjá sérstökum saksóknara. Þar var rætt um upplýsingar sem aflað var við rannsókn sakamála, þar á meðal með aðgerðum sem ganga nærri friðhelgi fólks. Ríkið ber þunga ábyrgð á slíkum gögnum. Við þurfum að vita hverjir höfðu aðgang að þeim, í hvaða tilgangi og hvernig eftirliti var háttað. Við þurfum að vita hvernig gengið var frá aðgangi þegar starfsfólk hætti og hvaða reglur giltu um samstarf við einkaaðila. Þetta snertir líka fólk sem aldrei var grunað um lögbrot en kemur fyrir í gögnum, t.d. vegna samskipta við þann sem var til rannsóknar. Friðhelgi þessara einstaklinga á sömu vernd skilið. Í mars á þessu ári birti nefnd um eftirlit með lögreglu niðurstöðu athugunar sem hófst í kjölfar þessarar fréttaumfjöllunar. Hún taldi vörslu gagna á sameiginlegu netdrifi lögregluembættanna ófullnægjandi og hvatti til umbóta. Sú niðurstaða sýnir hvers vegna nákvæm skoðun skiptir máli. Hún greinir á milli þess sem er í lagi og þess sem þarf að bæta. Hún svarar þó afmörkuðum spurningum um gagnavörslu og kemur ekki í stað heildstæðrar rannsóknar á störfum embættisins á árum þess.

Íslenska ríkið hefur í fleiri en einu máli sem tengist fjármálahruninu viðurkennt fyrir Mannréttindadómstól Evrópu að brotið hafi verið gegn rétti til réttlátrar málsmeðferðar. Þá var í greinargerð stjórnarfrumvarps um breytingar á sakamálalögum árið 2016 sérstaklega fjallað um að hlustað hefði verið á samtöl sakborninga við verjendur sína í trássi við lög. Þetta eru alvarleg atriði sem kalla á skýr svör um framkvæmd og eftirlit. Alþingi þarf að fá heildstæða mynd af því hvernig rannsóknarheimildum var beitt og hvernig staðið var vörð um réttindi fólks á þessum árum. Með þessari tillögu leggjum við ekki mat á sekt eða sýknu einstakra manna. Við förum fram á rannsókn á því hvernig stofnanirnar sem við treystum fyrir þessu valdi sinntu skyldum sínum.

Virðulegi forseti. Eðlilegt er að spurt sé hvers vegna þurfi sérstaka rannsóknarnefnd þegar ýmis önnur eftirlitsúrræði eru fyrir hendi. Svarið liggur í umfangi verkefnisins og eðli þeirra spurninga sem þarf að svara. Lögreglurannsókn beinist að grun um refsiverða háttsemi. Dómstólar leysa úr þeim sakarefnum sem borin eru undir þá. Eftirlitsstofnanir starfa hver innan síns lögbundna verksviðs. Sú vinna getur verið afar mikilvæg og við eigum að nýta niðurstöður hennar. En hér þurfum við einnig að skoða hvernig ákvarðanir og ábyrgð tengdust milli stofnana, hvaða verklag var viðhaft yfir lengri tíma, hvernig brugðist var við athugasemdum og hvort veikleikar hafi verið í eftirlitinu sjálfu. Til þess þarf umboð sem nær yfir þessa heild. Ríkisendurskoðun greindi frá því árið 2016 að sérstakur saksóknari hefði tekið við 806 málum á starfstíma sínum. Af þeim tengdust 208 upphaflegu verkefnum embættisins vegna efnahagshrunsins. Verkefni þess voru því bæði umfangsmikil og fjölbreytt. Þetta kallar á skipulagða rannsókn með skýrri afmörkun. Það kallar líka á að horft sé til þeirra mála sem urðu aldrei að dómsmálum. Þar kann að liggja reynsla sem birtist ekki í dómasöfnum en hefur þýðingu fyrir mat á starfsháttum embættisins. Ég tel mikilvægt að nefndin kanni hvernig þörf fyrir íþyngjandi rannsóknaraðgerðir var metin og hvernig fylgst var með því að þær gengju ekki lengra en nauðsynlegt var, hvort gögn sem gátu stutt vörn sakbornings hafi verið dregin fram og gerð aðgengileg, einnig þegar þeirra hafi verið aflað í tengdum málum, hvernig staðið var að varðveislu og eyðingu gagna og hvort unnt sé að rekja ákvarðanir þar um, hvernig ákveðið var að halda rannsókn áfram og hvenær tilefni var talið til að ljúka henni. Þessar spurningar eiga erindi við alla sem bera traust til íslensks réttarkerfis og vilja að það standi undir því trausti.

Nú eru 18 ár liðin frá bankahruninu. Sá tími gefur okkur færi á að skoða atburðina úr meiri fjarlægð og leggja saman þá reynslu sem hefur fengist, en hann er jafnframt ástæða til að hefjast handa. Gögn þarf að varðveita og frásagnir þeirra sem þekkja málin þurfa að liggja fyrir. Við eigum ekki að láta þetta verkefni bíða þar til enn erfiðara verður að fá svör við því sem gerðist.

Tillagan hefur áður verið lögð fram án þess að ná fram að ganga. Ég vona að við nýtum nú tækifærið til efnislegrar umræðu og vandaðrar afgreiðslu. Ábyrgðin á framhaldinu er okkar. Nefndin verður að fá að vinna sjálfstætt. Lögin tryggja að hún sé óháð fyrirmælum annarra, þar á meðal Alþingis. Við ákveðum að rannsókn fari fram og afmörkum verkefnið. Við eigum síðan að virða faglegt sjálfstæði hennar og taka niðurstöðunni af heilindum, hvort sem hún samræmist okkar eigin hugmyndum eða ekki. Tillagan fer til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Þar á að leggja vandað mat á umfang og afmörkun á kostnaði í samræmi við lög um rannsóknarnefndir. Ég legg áherslu á að sú vinna verði unnin í góðu samstarfi. Við þurfum raunhæfa verkáætlun svo rannsókn skili niðurstöðum sem Alþingi geti brugðist við.

Virðulegi forseti. Sem fyrrverandi dómsmálaráðherra veit ég að öflug löggæsla og faglegt ákæruvald eru grundvallarþættir í öryggi samfélagsins. Ég ber virðingu fyrir því fólki sem sinnir þessum störfum. Það á að geta unnið með skýrum reglum og notið trausts fyrir vel unnin störf. Óháð rannsókn getur einnig skýrt hvað var rétt gert og hvar gagnrýni á ekki við rök að styðjast. Ég beini því þeirri hvatningu til hæstv. dómsmálaráðherra að taka undir þessa tillögu og vinna með okkur að framgangi hennar. Hér gefst tækifæri til að leggja sameiginlegan grunn að umbótum og styrkja þær stofnanir sem ráðherra fer með ábyrgð á. Ég óska hins sama af þingmönnum allra flokka. Við þurfum ekki að hafa sömu skoðun á öllum atburðum sem áttu sér stað eftir hrun til að vera sammála um að spurningum um mannréttindi og beitingu ríkisvalds beri að svara. Mannréttindi eiga að gilda óháð stöðu einstaklingsins og vinsældum hans. Þau eru forsenda þess að við getum treyst ríkinu þegar það fer með vald yfir lífi okkar.

Ég legg þessa tillögu fram vegna þess að Alþingi hefur bæði tækifæri og skyldu til að fylgja þessum málum eftir. Við skulum afla svara, draga af þeim lærdóm og gera þær úrbætur sem niðurstöðurnar kalla á. Ég hvet þingheim til að sameinast um þá vinnu.