29.01.1979
Efri deild: 51. fundur, 100. löggjafarþing.
Sjá dálk 2154 í B-deild Alþingistíðinda. (1750)

147. mál, verðgildi íslensks gjaldmiðils

Þorv. Garðar Kristjánsson:

Herra forseti. Hér er til umr. frv. til l. um breytt verðgildi íslensku krónunnar. Frv. gerir ráð fyrir að tekin verði upp stærri mynteining, hundrað sinnum stærri en núgildandi króna.

Við höfum nú heyrt hæstv. viðskrh. flytja framsögu fyrir frv. þessu. Hann flutti mjög fróðlega ræðu, sérstaklega um seðla- og myntútgáfu og sögu þeirra mála hér á landi. Ég hef ekki neinu við það að bæta í sjálfu sér og hef að sjálfsögðu ekkert við þá sögu að athuga eða frásögn sem fram kom í máli hans. En mál það, sem þetta frv. er um, fjallar ekki um mynt- og seðlaútgáfu, heldur um breytingu á verðgildi krónunnar, og það er það sem er höfuðatriði í þessu máli.

Hæstv. ráðh. vék að þeim hugmyndum sem áður hafa komið fram um aukið verðgildi íslensku krónunnar. Hann minntist á þá nefnd, sem skipuð var árið 1962 af þáv. fjmrh., Gunnari Thoroddsen, til að athuga hvaða breytingar væri heppilegt að gera á myntkerfinu, en það var þessi nefnd, eins og hæstv. ráðh. tók réttilega fram, sem lagði til að tekinn yrði upp nýr gjaldmiðill sem væri 10 sinnum stærri en íslenska krónan. Þá minntist hæstv. ráðh. einnig á það, sem gerðist hér á hv. Alþ. í þessu máli árið 1972, þegar Alþ. samþykkti þáltill., sem var fram borin af Birni Pálssyni og kvað á um að ríkisstj. léti athuga hvort hagkvæmt væri og tímabært að auka verðgildi íslenskrar krónu þannig að 10 kr. yrðu að einni. Og enn vék hæstv. ráðh. réttilega að samþykkt Alþ. árið 1977 á þáltill. Lárusar Jónssonar eða þegar Alþ. samþykkti að vísa þeirri till. til ríkisstj., en þar var ríkisstj. falið að kanna hvort hagkvæmt væri og tímabært að auka verðgildi íslensku krónunnar þannig að 100 kr. yrðu að einni.

Mál það, sem hér er nú til umr., er því ekkert nýtt á döfinni. Í umr. og meðferð þessa máls áður hafa helstu rökin fyrir því að auka verðgildi íslensku krónunnar verið fólgin í þeim sálrænu áhrifum sem þessari ráðstöfun er ætlað að hafa. Ég tek það fram, að í máli sínu áðan nefndi hæstv. ráðh. þessa ástæðu sem þriðju og lokaástæðuna, sem hann taldi upp, fyrir því að samþykkja það frv. sem hér liggur fyrir, þ.e. þessi sálrænu áhrif sem áður hefur verið lögð höfuðáhersla á. Því hefur verið haldið fram, að gjaldmiðilsbreyting hefði sálræn áhrif með því að draga úr verðbólguhugsunarhætti og yki virðingu almennings fyrir verðmæti peninga.

Í grg. frv. er þessa getið og eins og ég sagði, þá vék hæstv.ráðh. að þessum rökum. En bæði í máli ráðh. og í grg. eru tilteknar aðrar ástæður fyrir verðgildisbreytingunni. Þar er Seðlabankinn borinn fyrir því, að nauðsynlegt sé nú orðið að ákveða breytingar á seðla- og myntútgáfu til þess að fullnægja eðlilegum kröfum viðskiptalífsins og til aukinnar hagræðingar við útgáfu seðla og myntar. Þörf fyrir verðmeiri seðla sé orðin mjög brýn, auk þess sem ekki verði dregið lengur að minnka stærð og þunga myntarinnar. Núgildandi mynt sé orðin allt of dýr í framleiðslu miðað við verðgildi. Eins sé tímabært að gefa út mynt í stað verðminnstu seðlanna sem í umferð séu. Þannig eru tíunduð, bæði í grg. og sérstaklega í ræðu hæstv. ráðh. áðan, ýmis atriði sem varða seðla- og myntútgáfu. Og það er sjálfsagt allt satt og rétt sem sagt hefur verið um þetta efni. En hér er bara um annað mál að ræða en sjálfa verðgildisbreytingu krónunnar, sem frv. það, sem við nú ræðum, fjallar um.

Hagkvæmni í seðla- og myntútgáfu er hægt að ná, hvort sem breytt er verðgildi krónunnar eða ekki. Um seðla- og myntútgáfu fer samkv. lögum um gjaldmiðil Íslands frá 1968. Frv. það, sem við nú fjöllum um, breytir ekki því, þótt að lögum yrði. Á grundvelli laganna frá 1968 hófst Seðlabankinn strax handa um endurskipulagningu á seðla- og myntútgáfunni, eins og glöggt kom fram í ræðu hæstv. viðskrh. áðan. Og síðan hefur útgáfa gjaldmiðilsins nánast verið í stöðugri endurskoðun, sem hefur miðað að því að draga úr kostnaði og jafnframt fullnægja kröfum viðskiptalífsins. Það hafa t.d. verið gefnir út seðlar með auknu verðgildi og slegin mynt í stað smærri seðlastærðanna. Mikilvægasti þátturinn í þessum breytingum hefur þó verið niðurfelling smámyntar minni en 1 kr., en með því hafa í reynd verið strikaðir út tveir aukastafir í öllum fjárhæðum sem notaðar eru í bókhaldi og viðskiptum. Að mati Seðlabankans hefur þannig að verulegu leyti verið náð þeirri beinu hagkvæmni sem hundraðföldun á verðgildi krónunnar hefur í för með sér, svo sem segir í grg. bankastjórnar Seðlabankans frá 13. nóv. s.l. um endurskipulagningu seðla- og myntútgáfu og hundraðföldun á verðgildi krónunnar.

Hvernig sem á er lítið er það því augljóst mál, að ekki er þörf á að grípa til breytinga á verðgildi krónunnar til að koma á hagkvæmni í seðla- og myntútgáfunni. Þessi ástæða er því ekki haldbær fyrir verðgildisbreytingu krónunnar.

Að vísu kemur inn í dæmið spurningin um kostnað. Hæstv. viðskrh. reifaði ítarlega það mál. Og samkv. máli hans og samkv. því sem segir í grg. með frv. þessu er því haldið fram, að með hliðsjón af því, að leggja þurfi nú í kostnað við seðla- og myntútgáfu hvort sem er, muni ekkert eða lítið kostnaðarlega séð um að breyta verðgildi krónunnar um leið. Hér er hugsað rétt eins og seðla- eða myntútgáfan sé aðalatriðið, en verðgildisbreytingin aukaatriði. En þessu er að sjálfsögðu öfugt farið. Seðla- og myntútgáfan er í sjálfu sér ekkert sérstakt vandamál, heldur tiltölulega einfalt framkvæmdaratriði. Aftur á móti snýst hinn raunverulegi vandi um verðgildi gjaldmiðilsins eða mynteiningarinnar. Það mál er svo mikilvægt, að kostnaður við seðlaprentun og myntsláttu á ekki að vera ákvarðandi um það, hvað gert er eða látið ógert til þess að styrkja gjaldmiðilinn.

Síðan árið 1962 hafa verið uppi hugmyndir um að auka verðgildi krónunnar, eins og áður hefur verið vikið að. Spurningin er hvort það hafi þýðingu í sjálfu sér, að gjaldmiðilseiningin sé stór frekar en smá. Ekki er hægt að sýna fram á að svo sé. Minnstu einingarnar, svo sem ítalska líran og japanska yenið, hafa ekki haft veikari stöðu en stærri einingarnar. Belgíski frankinn hefur staðið sig betur en franski frankinn. Sá belgíski var aðeins 1/10 af verðmæti hins franska, en er nú orðinn 1/7 hluti hans. Stærstu einingarnar, sem eru í notkun í dag, eru sterlingspundið og dollarinn. En stærð einingar þessara gjaldmiðla hefur ekki gert þá óhultari gegn verðbólgu og gengislækkunum en ýmsa aðra.

Það er oft vitnað í Frakka og Finna í þessu sambandi, og það gerði hæstv. viðskrh. í ræðu sinni áðan, en fyrir u.þ.b. 20 árum voru í báðum þessum löndum teknar upp nýjar gjaldmiðilseiningar, sem voru 100 sinnum verðmeiri en þær gömlu. Í báðum löndunum voru þessar breytingar liður í efnahagsaðgerðum er stefnu að stöðugra verðlagi. Ekki verður nú séð með neinni vissu, hvort gjaldmiðilsbreytingin hafi haft teljandi áhrif á efnahagsþróun þessara tveggja landa. Þau hafa bæði átt eftir þetta við verðbólguvandamál að stríða ekki síður en önnur lönd í Evrópu, og hefur reyndar hvorugt farið varhluta af gengisfellingu á þeim tíma sem liðinn er síðan gjaldmiðilsbreytingin fór fram.

En þótt stærð gjaldmiðilseiningarinnar virðist ekki skipta máli í viðureigninni við verðbólgu og viðleitni til stöðugleika í efnahagslífinu er ekki þar með sagt að aukning á verðgildi íslensku krónunnar þurfi að vera tilgangslaus eða áhrifalaus. Það er breytingin í sjálfu sér eða framkvæmdin sjálf sem getur haft sjálfstæða þýðingu. Breytingin hefur samt ekki bein áhrif á þróun verðbólgunnar. Aftur á móti gæti breytingin haft hagstæð sálræn áhrif með því að draga úr þeim verðbólguhugsunarhætti, sem sílækkandi verðmæti íslensku krónunnar veldur með því að grafa undan virðingu fyrir peningum og áhuga manna á því að hamla gegn verðbólgunni. En forsenda þess, að aukning verðgildis íslensku krónunnar hafi hin hagstæðu sálrænu áhrif sem vonast er til, hlýtur að vera sú, að aðgerðin sé liður í víðtækri stefnumótun og framkvæmd til að ráða bót á verðbólgunni og koma á stöðugleika og jafnvægi í efnahagslífi þjóðarinnar. Aukning verðgildis krónunnar gæti þá orðið vottur þess, að slík stefna hefði verið tekin upp í efnahagsmálunum, og brýning til þess að takast á við vandann af meiri einurð en áður og þannig orðið tákn nýs tímabits í stjórn efnahagsmála, eins og bankastjórn Seðlabankans hefur orðað það og eins og hæstv. viðskrh. orðaði það í ræðu sinni áðan. Við hljótum öll að vera sammála um þetta atriði.

En samkv. þessu hlýtur afstaða til þessa frv., sem hér liggur fyrir, að fara eftir mati manna á því, hvort framangreindri forsendu sé fullnægt, hvort mótuð hafi verið sú heildarstefna í efnahagsmálunum sem gjaldmiðilsbreytingin geti verið reist á eða verið liður í. Engin sú stefnumótun eða heildarstefna liggur enn fyrir. Um það ættu allir að geta verið sammála. Ríkisstj. hefur ekki enn mótað heildarstefnu sína í efnahagsmálunum. Þetta er staðreynd. Ráðstafanir hennar hafa verið skammtímaaðgerðir. Heildarstefna lá ekki fyrir þegar ráðstafanir voru gerðar 1. sept. Heildarstefnan var ekki fundin þegar ráðstafanirnar voru gerðar 1. des. Verið er að leita nú að heildarstefnunni fyrir væntanlegar aðgerðir 1. mars n.k. Síðast þegar til fréttist voru þeir enn að leita að heildarstefnunni og heildarstefnan var ekki enn komin í leitirnar.

Hvernig getur nú aðgerð sú, sem frv. þetta fjallar um, náð tilgangi sínum undir þessum kringumstæðum? Mér er spurn og ætli það verði ekki svo um fleiri. Ég fæ ekki annað séð en aldrei síðan 1962, að fyrst var farið að ræða möguleikann á aukningu verðgildis íslensku krónunnar, hafi slík ráðstöfun verið óhagstæðari en einmitt nú. Þetta segi ég þótt ég sé þeirrar skoðunar, að rétt sé að hundraðfalda verðgildi krónunnar undir réttum kringumstæðum. En þær aðstæður verða ekki fyrir hendi að mínu viti fyrr en hætt verður að beita smáskammtalækningum við verðbólguna rétt eins og viðfangsefnið væri að lækka verðbólguna t.d. úr 10 stigum í 7 eða 8 stig. Aukning verðgildis krónunnar væri hins vegar eðlilegur liður í markvissum róttækum aðgerðum, sem nauðsynlegar er til að fást við óðaverðbólgu í þeim mæli sem við nú búum við. Kákaðgerðir í verðbólgu- og efnahagsmálum verða aldrei undirstaða þess að auka verðgildi krónunnar. Gjaldmiðilsbreytingin yrði ekki undir þeim kringumstæðum tákn um breytta stefnu eða brýning þjóðinni til dáða. Þvert á móti yrði þá hin sálrænu áhrif gjaldmiðilsbreytingarinnar gagnstæð. Breytingin væri vottur meira reiðuleysis og úrræðaleysis og yki því vantraust manna og lítilsvirðingu á gjaldmiðlinum þegar til lengdar léti. Gjaldmiðilsbreyting nú þýddi því að fara úr öskunni í eldinn. Þess vegna er ég ekki fylgjandi því frv. sem hér er á dagskrá, eins og nú er málum háttað.

Það breytir í engu skoðun minni, þótt Seðlabankinn mæli með samþykkt frv. og virðist leggja áherslu á framgang þess. Í umsögn sinni um gjaldmiðilsbreytingu þá, sem frv. þetta gerir ráð fyrir, er Seðlabankinn á kafi í seðla- og myntútgáfunni, stærð, útliti, lögun, lit og efni peningaseðla og myntar, sbr.. grg. bankastjórnar Seðlabankans um endurskipulagningu seðla- og myntútgáfu og hundraðföldun á verðgildi krónunnar, dags. 13. nóv. s.l., og bréf bankastjórnar til viðskrh., dags. sama dag. En Seðlabankinn hefur líka látið frá sér fara fróðleik um gjaldmiðilsbreytingar. Þar er af ýmsu að taka, sem fróðlegt er og gagnlegt, svo sem vænta mátti.

Þegar þáltill. frá 1972 um athugun á auknu verðgildi íslenskrar krónu var til meðferðar á Alþ. sendi Seðlabankinn allshn. Sþ. álitsgerð um gjaldmiðilsbreytinguna. Þar segir m.a. eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta:

„Sannleikurinn er sá, að ókleift virðist vera að sjá fyrir sálræn áhrif gjaldmiðilsbreytingar. Ef almenningur er vantrúaður á framtíðarverðgildi peninganna og getu stjórnvalda til þess að halda verðbólgu í skefjum, gæti eins vel svo farið, að gjaldmiðilsbreytingin yrði til þess að auka á vantrú manna og tortryggni. Sé slík breyting hins vegar hluti af mjög róttækri stefnubreytingu, eins og átti sér stað í Frakklandi þegar de Gaulle kom til valda, kann hún að vera mikilvægur liður í því að sannfæra menn um að nýtt tímabil sé hafið. Slíkar aðstæður eru hins vegar óvenjulegar og varla við þær að miða hér á landi.“

Með tilliti til slíkrar umsagnar er mér nokkur ráðgáta, hvernig Seðlabankinn getur mælt með frv. því sem við nú fjöllum um. Þetta gerir Seðlabankinn þegar almenn vantrú ríkir á getu ríkisstj. til að halda verðbólgunni í skefjum. Þetta gerir Seðlabankinn þegar ekki bólar á aðgerðum til að ráðast að orsökum verðbólgunnar, hvað þá heldur að róttæk stefnubreyting sé orðin í þá átt. Þetta gerir Seðlabankinn þó að gjaldmiðilsbreytingin við þessar aðstæður hljóti að auka á vantrú manna og tortryggni í stað þess að hafa hagstæð sálræn áhrif. Ég held að jafnvel minningin um de Gaulle geti engu breytt í þessu efni.