30.10.1978
Efri deild: 9. fundur, 100. löggjafarþing.
Sjá dálk 222 í B-deild Alþingistíðinda. (214)

48. mál, félagsheimili

Flm. (Helgi F. Seljan):

Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. þm. Alexander Stefánssyni, Braga Níelssyni og Stefáni Jónssyni að flytja hér litið frv. til l. um breyt. á lögum um félagsheimili. Aðalbreytingin er þessi, að aftan við 2. gr. laganna bætist:

„Menningarsjóði félagsheimila skal sett sérstök stjórn þriggja manna, sem annars vegar skipuleggi í samráði við félagsheimili þá menningarstarfsemi, sem til er ætlast að sjóðurinn styrki, og tryggi þá starfsemi sem víðast um landið og veiti að öðru leyti styrki úr sjóðnum til menningarstarfs.

Stjórnin skal skipuð einum fulltrúa rn., sem sé formaður sjóðsstjórnar, einum fulltrúa frá Bandalagi ísl. leikfélaga og einum fulltrúa frá Sambandi ísl. sveitarfélaga.

Úthlutun úr sjóðnum skal árlega birt opinberlega, t.d. í Fréttabréfi menntmrn.“

Í 2. gr. laga um félagsheimili er ákvæði sem kveður á um að 10% af tekjum sjóðsins renni í Menningarsjóð félagsheimila samkv. nánari ákvörðun þar um til hvers renna skuli, og reyndar er það ekki skilgreint neitt frekar í lögunum, en í reglugerð eru nokkur nánari ákvæði þar um. Við flm. segjum, að hér sé um merkilegan og ágætan sjóð að ræða sem miklu góðu hefur til leiðar komið og margt nytsamlegt gert. Ég hef áður á Alþ. vikið sérstaklega að sjóði þessum í fsp. um úthlutun fjár úr honum. Ég undirstrikaði þá nauðsyn þess að heimaaðilar væru studdir rækilega í menningarviðleitni sinni, en þess gætt, að ekki yrði um ofmötun að ræða frá höfuðborgarsvæðinu, þar sem flestir listamenn okkar í öllum helstu greinum — listamenn bæði með og án gæsalappa — teljast eiga heimilisfestu.

Flm. þessa frv. eru þeirrar skoðunar, að þetta hafi bærilega tekist það best þeir vita, en hins vegar liggur hvergi fyrir opinberlega hvernig úthlutun fer fram né hverjir hljóti. Eflaust má fá þær upplýsingar greiðlega í menntmrn., en þær eru vitanlega ekki tiltækar fólki almennt og allt of mörgum, sem við menningarstarfsemi fást í félagsheimilum landsins, er ókunnugt um möguleika sína á aðstoð úr sjóðnum til meiri háttar menningarviðburða eða þá þeir vita hreinlega ekki hvernig á að snúa sér í þessu, halda að þarna sé um svo mikla fyrirhöfn að ræða, að það taki því ekki að fara út í það. Aðrir hafa hins vegar verið duglegir hið besta í þessum efnum og náð til sín verulegu fé úr sjóðnum til styrktar sinni menningarstarfsemi, og höfum við auðvitað ekki nema allt gott um það að segja.

Í lögunum er ekkert ákveðið um sjóðsstjórn. Okkur fim. þykir sjálfsagt að sjóðnum sé sett sérstök stjórn, sem sé um margt í betri tengslum við menningaraðila landsbyggðarinnar og forráðamenn félagsheimilanna, þó ekki séum við svo sem beint undan núverandi fyrirkomulagi að kvarta. Við hyggjumst ná þessu með því, að í stjórn sjóðsins sitji auk fulltrúa rn., sem sé sjálfsagður formaður, tveir aðilar, annar frá Bandalagi ísl. leikfélaga, sem í eru nú yfir 70 félög sem víðast hvar eru hvað virkust í meiri háttar menningarstarfsemi, og hinn aðilinn frá Sambandi ísl. sveitarfélaga sem þess aðila er nánast snertir almennan rekstur félagsheimilanna, þ.e. sveitarfélaganna í landinu. Flm. geta hins vegar fyllilega sætt sig við fjölgun í sjóðsstjórn, ef það mætti verða til samkomulags, og kem ég nánar að því á eftir vegna annars frv. sem nú liggur fyrir Nd. um breytingu á þessum lögum og er endurflutt frá síðasta þingi. Til greina kæmi vissulega aðili eins og Ungmennafélag Íslands, en ef velja skal á milli, þá verður að telja Bandalag ísl. leikfélaga eðlilegri aðila sakir þess, hve viðamikil og dýr menningarstarfsemi leikfélaganna er, sú viðamesta á landsmælikvarða, má fullyrða, því að við bendum á það í grg., að nær öll þau ungmennafélög, sem hafa fasta leikstarfsemi árlega, eru einmitt aðilar að Bandalagi ísl. leikfélaga.

Umfram þessa grg. þarf ekki miklar skýringar. Við flm. álitum að þótt sjóðurinn sé ekki ýkja stór, eitthvað á annan tug milljóna á þessu ári, þá sé eigi að síður mikilvægt hvernig þessu fé sé ráðstafað og að hve miklu félagsheimilin og menningarstarfsemi landsbyggðarinnar hafa þar ákveðin áhrif.

Ég minnti á það áðan, að á síðasta þingi var flutt frv. í Nd. um breytingar á Menningarsjóðnum og hefur nú verið endurflutt. Um réttmæti hvors þessa fyrirkomulags má deila, og ekki verður reynt að fara hér náið út í mismun þessara tveggja frv. þar sem það frv. er í Nd. og talsmenn þess ekki hér tiltækir til að svara fyrir það. Það er skoðun okkar flm., að þessi sjóður verði að vera í tengslum við félagsheimilin sjálf. En í frv. í Nd. er gert ráð fyrir því, að það sé ekki skilyrði, að menningarstarfsemin, sem styrkt sé, fari fram í félagsheimili, þó það sé æskilegt, og að þessa njóti sem sagt menningarstarfsemi á vegum almennra félagasamtaka, ungmenna- og æskulýðsfélaga, kvenfélaga og annarra menningarsamtaka, eins og þar segir í 1. gr. Við teljum sem sagt að nr. eitt sé það, hvernig tekjur sjóðsins eru fengnar, en tekjur sjóðsins eru beinlínis ákveðinn hluti af tekjum Félagsheimilasjóðs. Hitt vegur þó enn þyngra hjá okkur, að þetta sé ákveðið í beinum tengslum við félagsheimilin ein, að við teljum mjög nauðsynlegt að félagsheimilin sjálf, stjórnir þeirra og framkvæmdastjórar, hafi visst frumkvæði og vissa aðild að beinni menningarstarfsemi hvert á sínu svæði sem sé að hluta til á þeirra vegum.

Með réttu eða röngu hafa félagsheimilin okkar fengið á sig þann stimpil að vera aðeins dans- og kvikmyndahús, stundum jafnvel enn þá verri stimpil en það. Ég segi: með réttu eða röngu, af því að það er mikið til í þessu — reyndar allt of mikið. Það er jafnvel til að því, sem ég kalla menningarstarfsemi, er nær úthýst úr félagsheimilunum. Hins vegar eru auðvitað sem betur fer á þessu góðar hliðar, þar sem verulega er að allri menningarstarfsemi hlúð, en það er eins með það og margt annað, að auðvitað er miklu sjaldnar og minna á lofti haldið því sem vel er gert af hálfu félagsheimilanna í þessu efni. Við teljum því, að tenging við félagsheimilin sé nauðsyn og meira en það: stjórn sjóðsins sé skylt að örva og hvetja þau félagsheimili, þar sem ekkert eða lítið er aðhafst í menningarlegu tilliti af þeirra hálfu, — örva þau og hvetja til þess að taka upp sjálfstætt starf í sambandi og samvinnu við aðra heimaaðila, sem að þessum málum vinna. Við leggjum sem sagt til jafnt frumkvæði frá sjóðsins hálfu og að greiða fyrir því sem um er beðið og getur þá oft komið sitt úr hverri áttinni og verið tilviljunarkenndara en góðu hófi gegnir. Við álitum hiklaust að menningarstarfsemi heima fyrir eigi að sitja fyrir, þótt vissulega sé æskilegt og gott að fá góða krafta héðan af Stór-Reykjavíkursvæðinu einnig út um land og það beri að styrkja. En eins og við segjum í grg.: alla ofmötun héðan viljum við varast, því að hitt er þýðingarmest, að efla og auka sem mest og best þá miklu og blómlegu starfsemi, sem áhugafólk landsbyggðarinnar stendur víða að í menningarlegu tilliti, og e.t.v. sér í lagi að styðja þar að sem tæpast stendur, m.a. vegna þess að fjárhagslegt bolmagn vantar til að framkvæma það sem fólkið gjarnan vildi gera. Við teljum hins vegar einsýnt og sjálfsagt að menntmrn. hafi hér hönd í bagga, og því erum við með fulltrúa þess í stjórn, gagnstætt því sem frv.

í Nd. kveður á um. Hins vegar getur verið erfitt að meta hverjir skuli eiga aðild að stjórn, en við flm. hyggjum þó að þeir tveir aðilar, sem við erum með í okkar frv., eigi þar skýlausan rétt, þótt fleiri komi þar vissulega til, eins og við bendum reyndar á í grg.

Ég fullyrði það, að enginn efi sé á því í dag, að góð leiksýning sé merkastur menningarviðburður þeirra sem áhugafólk stendur að úti um landsbyggðina, og þrátt fyrir áhugamennsku allra, sem leika og vinna að öðru leyti þar að, er kostnaður við leikstjórn og svið í dag að lágmarki um 800 þús. kr., auk annars kostnaðar. Og þrátt fyrir nokkuð hækkaðan styrk til áhugafélaganna á síðasta ári, þá nægir þó ríkisstyrkurinn í dag ekki nema frá 1/6 til 1/4 hluta þessa lágmarkskostnaðar. Auk þessara leiksýninga eru leikfélögin svo burðarásinn víðast hvar í menningarstarfi hvers byggðarlags í öðru en að leiksýningum eða beinni leikstarfsemi lýtur. Við flm. teljum því að Bandalag ísl. leikfélaga með sín 80 aðildarfélög um allt land sé mjög verðugur aðili að stjórn sjóðsins, þó þar megi, eins og ég sagði, fleiri til nefna.

Til þess aðila, sem hlýtur helst að njóta félagsheimilanna í landinu, næst tæplega betur en með aðild sveitarfélaganna að sjóðsstjórninni, en sveitarfélögin eru víðast stærsti rekstraraðilinn að húsinu. Samtök félagsheimila munu einhvern tíma hafa verið stofnuð. Ég veit ekki hversu þau lifa eða hvort þau eru í raun og veru til í dag nema að nafninu til, og því eru þau tæpast réttur sjóðsaðili, enda spurning um það, hvaða félagsheimili eiga þá aðild að þessum samtökum og hver ekki. Niðurstaða okkar varð því sveitarfélögin ásamt Bandalagi ísl. leikfélaga.

Um birtingu þessarar úthlutunar lýtur síðari hluti frvgr. okkar. Í grg. er minnt á það, hve misjafnt hefur verið í þennan sjóð sótt, mörg félagsheimili t.d. lítið sem ekki nýtt sér þennan möguleika, önnur gert það rösklega, og sama er að segja um ýmsa aðila, sem náð hafa að semja við félagsheimili um að taka myndarlega þátt í vissri menningarstarfsemi. Því er frumkvæðisskylda sjóðsins svo ótvíræð sem við teljum að eigi að vera, að það sé ekki bara að veita þeim, sem um sækja, heldur beinlínis að hafa frumkvæði að menningarstarfsemi á hinum ýmsu stöðum.

Um birtinguna þarf ekki að fara mörgum orðum. Hún er sjálfsögð. Hér er þó um svo háar fjárhæðir að ræða, að rétt er að sjá opinberlega á ári hverju hverjir hafa notið. Við nefnum Fréttabréf menntmrn. sem æskilegan aðila. Það birtir nú þegar mikið af svipuðu tagi og er mjög til fyrirmyndar. Ég fagnaði því þegar þessu Fréttabréfi var komið á og taldi það mjög til bóta. Þar fræðumst við um margt sem við hefðum ekki annars fylgst með, höfum kannske aðstöðu til, en gerum það ekki. Þar eru t.d. birtar styrkveitingar til allra áhugaleikfélaga. Þar geta menn séð svart á hvítu hvað þau fá til styrktar starfsemi sinni. Við teljum sem sagt að það væri ofureðlilegt, að þeir, sem að þessu Fréttabréfi standa, tækju þetta til athugunar, og þar væri kjörinn vettvangur til birtingar þessara veitinga úr sjóðnum, þó eflaust megi finna þar aðrar leiðir.

Ég vil svo, herra forseti, óska eftir því, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.