08.03.1979
Neðri deild: 60. fundur, 100. löggjafarþing.
Sjá dálk 3138 í B-deild Alþingistíðinda. (2437)

190. mál, ráðstafanir vegna lánsfjáráætlunar 1979

Eðvarð Sigurðsson:

Herra forseti. Ég ætla ekki í mínu máli að fara í neinar almennar umr. um lánsfjáráætlun eða það frv. sem hér liggur fyrir. Það er aðeins ein grein þess sem ég ætlaði að gera að umtalsefni. Það er 3. gr., sú sem varðar lífeyrissjóðina. Hér er gert ráð fyrir að lífeyrissjóðirnir verði með lögum skuldbundnir til að kaupa skuldabréf af fjárfestingarsjóðum ríkisins. Þetta hafa lífeyrissjóðirnir gert og að sjálfsögðu vegna þess að þeir þurfa á því að halda að verðtryggja fjármuni sína. En fram til desembermánaðar 1977 eða þar til fyrir rösku einu ári gerðist þetta með þeim hætti, að samkomulag var á milli lífeyrissjóðanna annars vegar og ríkisstj. hins vegar um þessi verðbréfakaup. En í des. 1977, þegar svipað frv. lá fyrir Alþingi, þ. e. a. s. um ýmsar heimildir og ráðstafanir vegna lánsfjáráætlunar fyrir árið 1978, var sett inn í það frv. grein sem skyldaði lífeyrissjóðina til að kaupa verðbréf af fjárfestingarsjóðum ríkisins aðallega fyrir 40% af ráðstöfunarfé sínu.

Þegar þetta frv. kom fram var því mjög eindregið mótmælt af hálfu lífeyrissjóðanna, af hálfu verkalýðssamtakanna og ekkert síður af hálfu fulltrúa atvinnurekenda í stjórnum lífeyrissjóðanna en fulltrúum launþegasamtakanna, en eins og kunnugt er eru stjórnir lífeyrissjóðanna skipaðar fulltrúum beggja þessara aðila. Í des. 1977 var ekki látið nægja það samkomulag sem verið hafði milli lífeyrissjóðanna og ríkisstj. fram að þeim tíma, en oftlega hafði komið til álita hjá ríkisstj. að lögfesta skyldukaup lífeyrissjóðanna á skuldabréfunum. Í þessu sambandi vil ég minna á að þegar samningar voru gerðir á vinnumarkaðinum 1974, þá var gert samkomulag við þáverandi ríkisstj. um að lífeyrissjóðirnir keyptu af Byggingarsjóði ríkisins verðbréf fyrir 20% af ráðstöfunarfé sínu. En í móti átti að koma að ríkisstj. sæi til þess með lagagerð, að íbúðabyggingar á félagslegum grundvelli yrðu stórauknar, og var um það rætt að 1/3 af íbúðarhúsnæðisþörfinni yrði byggður á þeim grundvelli. Lífeyrissjóðirnir hafa staðið við þessa skuldbindingu sína alla tíð, en það verður því miður ekki sagt um gagnaðilann, og þó að allar ríkisstj. síðan hafi viðurkennt þetta samkomulag hefur minna orðið úr framkvæmdum. Ég vona fastlega, að sú ríkisstj., sem nú situr, taki vel til hendi varðandi þetta mál, og geri mér vonir um, að það verði ekki langt í að frv. í þessa átt verði lögð fram hér á Alþingi.

Aðalrök lífeyrissjóðanna og samtaka, sem að þeim standa, gegn því að lögfesta svona ákvæði eru fyrst og fremst þau, að lífeyrissjóðirnir eru óumdeilanlega eign sjóðfélaganna og svo til allir þessir lífeyrissjóðir, — á ég þar ekki við lögbundnu lífeyrissjóðina, en hina svokölluðu frjálsu lífeyrissjóði, — þeir hafa orðið til í frjálsum samningum milli aðila, annars vegar verkalýðssamtakanna og hins vegar samtaka atvinnurekenda, og þess vegna sé slík lagasetning íblöndun í innri mál sjóðanna, og ef á að fara inn á þær brautir að skylda einstaka aðila í þjóðfélaginu til verðbréfakaupa af þessu tagi, þá er vandséð hvar mörkin yrðu sett. Það eru fleiri en lífeyrissjóðirnir, sem hafa undir höndum æðimikið fjármagn og eru frjálsir að ráðstöfun þess að svo miklu leyti sem skattalög grípa ekki inn í.

Eins og ég tók fram er lífeyrissjóðunum sannarlega mikil nauðsyn á góðri ávöxtun á fjármagni sínu. Lífeyrissjóðirnir hafa notað alla möguleika til þess að verðtryggja laust fjármagn sitt svo sem þeir hafa getað. Ég held að það þurfi ekki undan því að kvarta að lífeyrissjóðirnir hafi ekki ávaxtað fjármuni sína á þann besta hátt sem möguleiki hefur verið fyrir hendi hverju sinni.

En það er annað sem kemur inn í þetta mál. Auðvitað er verkefni lífeyrissjóðanna fyrst og fremst að sjá um lífeyrismál sjóðfélaganna, og það hafa lífeyrissjóðirnir gert og raunar langt umfram það sem reglugerðir þeirra sögðu til um við stofnun. Þeir hafa tekið á sig verðtryggingu lífeyris og hafa með því móti létt mjög mikið á almannatryggingum í landinu með því að taka á sig verðtryggingu lífeyris frá lífeyrissjóðunum og ekki aðeins það, heldur einnig lífeyris sem greiddur er samkv. lögum. Lífeyrissjóðirnir hafa staðið undir verðtryggingu á þeim þætti.

Það gefur auga leið, að þó að þessir lífeyrissjóðir séu flestir ekki gamlir, um það bil að verða 10 ára, þá eru lífeyrisgreiðslur stöðugt að verða þyngri og þyngri baggi á þeim, ef maður má nota það orð: baggi. En það er auðvitað helsta verkefni þeirra að greiða lífeyri til sjóðfélaganna. Annað verkefni, sem lífeyrissjóðirnir fyrst og fremst hafa haft með höndum, eru lán til sjóðfélaganna sem auðvitað eru mjög mikilvæg fyrir þá því að þau lán hafa fyrst og fremst farið til byggingarmála, en með þeim hætti hafa lífeyrissjóðirnir einnig létt af öðrum sjóðum í þjóðfélaginu sem undir byggingarframkvæmdum eiga að standa. En það verður sífellt örðugra að framkvæma þennan þátt í starfi lífeyrissjóðanna, vegna þess að ráðstöfunarfé verður minna sökum þyngri lífeyrisgreiðslna. Þetta voru fyrir rösku ári rök okkar sem höfum verið talsmenn fyrir lífeyrissjóðina. Það voru svo til engar undantekningar. Þó var ein sú, að einn hv. þm., sem hér átti sæti þá, Guðmundur H. Garðarsson, taldi að það væri rétt að lögfesta þessi ákvæði, en hann hefur nú nýlega í Morgunblaðinu snúist á sveif með þeim sem voru andvígir þessari lagasetningu og telur hana stjórnarskrárbrot.

Það frv., sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir nokkurri breytingu á lögum frá því í des. 1977. 1. gr. í þeim, sem skyldar alla lífeyrissjóði til þess að kaupa fyrir 40% af ráðstöfunarfé sínu verðbréf á ári hverju, eins og það er þar orðið, er að því leyti óbreytt. Breytingin, sem gerð er frá þeim lögum, er sú, að bætt er tveim setningum inn í 2. mgr. laganna frá 1977 og þær gera það að verkum að lögin eru þrengd frá því sem þau voru þá. Ég þarf ekki að ítreka það hér, að mótmælin sem borin voru fram þegar við lagasetninguna í des. 1977, eru áreiðanlega enn í fullu gildi og skulu hér ítrekuð. Ég ætla ekki hér að fara að tína upp öll þau rök sem þá voru flutt. Það voru miklar umr. hér um málið og til þingsins dreif að mótmæli úr öllum áttum. Breytingin, sem nú er fyrirhugað aðgera, er einvörðungu sú, að fram er tekið að lífeyrissjóðir á samningssviði Alþýðusambands Íslands skuli kaupa fyrir sem nemur 20% af ráðstöfunarfé verðbréf Byggingarsjóðs ríkisins. Þessi félög hafa gert það og raunar allmiklu meira. Í síðustu lánsfjáráætlun, fyrir 1978, var, ef ég man rétt, gert ráð fyrir að þessi kaup ættu að nema 500 millj. kr., en þau urðu nokkuð yfir 1 milljarð.

Önnur breytingin, sem gerð er hér, er eins og hér segir: „Ríkisstj. kynnir hverjum og einum lífeyrissjóði að hvaða marki sjóðurinn skuli kaupa bréf af hvorum þessara fjárfestingarsjóða“ — þ. e. a. s. af Framkvæmdasjóði og Byggingarsjóði ríkisins. Síðan er sama undantekning og er í lögunum frá 1977, þar segir: „Þá skal og öðrum stofnlána- og fjárfestingarsjóðum heimilt að gefa út og selja lífeyrissjóðunum skuldabréf er fullnægja verðtryggingarákvæðum 1. mgr. að mati Seðlabanka Íslands.“ Þetta er shlj. því sem er í lögum nú, en við er bætt: „enda sé sala skuldabréfa þessara í samræmi við lánsfjáráætlun ríkisstj.“

Hér er sem sagt í fyrsta lagi gert ráð fyrir að ríkisstj. geti úthlutað hverjum sjóði um sig, hverjum einasta lífeyrissjóði í landinu um sig, af hvaða sjóði og hvenær þeir skuli kaupa skuldabréf. Þetta er algert nýmæli í lögum og er engan veginn gefið að það geti gengið upp við þá möguleika sem lífeyrissjóðirnir hafa hverju sinni. Það að lífeyrissjóðir á samningssviði Alþýðusambandsins kaupi fyrir 20% af Byggingarsjóði er að mínu viti ekkert annað en viðurkenning á þeim samningum sem gerðir voru 1974, en segir í rauninni ekki neitt.

Varðandi síðari breytinguna sem bætt er við þarna: „enda sé sala skuldabréfa þessara í samræmi við lánsfjáráætlun ríkisstj.“, vakna spurningar. Í lögunum er í raun og veru aðeins talað um tvo sjóði, þ. e. a. s. Framkvæmdasjóð og Byggingarsjóð ríkisins, og ríkisstj. getur sem sagt ákveðið samkv. þessu, af hvorum þessara sjóða lífeyrissjóðirnir kaupi skuldabréf og í öðru lagi hvenær. En þá vaknar sú spurning: Er veríð að afnema það, að lífeyrissjóðirnir geti keypt af öðrum en þessum tveimur fjárfestingarsjóðum skuldabréf sem fullnægja sömu verðtryggingu?

Nú er það vitað mál, að t. d. lífeyrissjóðir, sem eru á samningssvæði Sambands ísl. samvinnufélaga, þ. e. lífeyrissjóður sambandsins og einstakra fyrirtækja, þessi sjóður hefur einbeitt kaupum sínum að skuldabréfum eða verðbréfum sem fjárfestingarsjóðir sambandsins hafa gefið út. Nú veit ég ekki hversu vel þetta gengur upp í lánsfjáráætlun ríkisstj. hverju sinni, ekki aðeins núna, heldur hverju sinni.

Í öðru lagi er vitað, að Lífeyrissjóður verslunarmanna, sem er einn stærsti lífeyrissjóður í landinu, — og þessir tveir, sem ég hef nefnt, eru með þeim allra stærstu, — sá sjóður, Lífeyrissjóður verslunarmanna, hefur að langmestu leyti keypt verðbréf af framkvæmdasjóði verslunar, held ég, eða fjárfestingarsjóði verslunarinnar, sáralítil önnur kaup. En hann keypti, held ég, á s. l. ári skuldabréf fyrir nokkuð yfir hálfan milljarð kr. Ég veit ekki heldur hvernig þetta gengur inn í lánsfjáráætlun eða kemur heim og saman við lánsfjáráætlun ríkisstj. hverju sinni. Það er a. m. k. ekki séð á lánsfjáráætlun nú, að þetta dæmi gangi upp, þ. e. a. s. kaup þessara lífeyrissjóða óbreytt frá því sem verið hefur.

Í þriðja lagi má minnast á það, að ýmsir sjóðir, sérstaklega iðnaðarmanna, hafa keypt af Iðnlánasjóði sín bréf. Enginn efi er á því, að það, sem að baki liggur skuldabréfakaupum þessara sjóða sem ég hef nú nefnt, er að fólkið í þessum lífeyrissjóðum, sjóðfélagarnir, telur sig með þessum bréfakaupum vera að stuðla að atvinnuöryggi sínu.

Eins og ég hef tekið fram, þá er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að lífeyrissjóðirnir ávaxti fjármuni sína í verðtryggðum skuldabréfum að svo miklu leyti sem þeir geta því við komið. En með slíkri lagasetningu eins og gerð var 1977 og nú er gerð og þrengd frekar en þó var í lögunum 1977, þá sýnist mér að sé verið að setja lífeyrissjóðunum slík skilyrði um sín fjárráð og hvernig þeir fara með sína fjármuni, að það sé aldeilis ófært.

Hinir almennu lífeyrissjóðir hafa mjög gjarnan viljað styðja við bakið á Byggingarsjóði ríkisins í tvennum tilgangi: Í fyrsta lagi til þess að sem mest væri byggt af hagkvæmu húsnæði fyrir launafólk í landinu, — húsnæði sem væri með hagkvæmari, lengri og betri lánum en nú er, þannig að húsnæðismálin þyrftu ekki um alla eilífð að vera sá þungi baggi á hverjum sem leggur í íbúðabyggingar eða íbúðakaup í fyrsta sinn. Þetta hefur verið eitt aðalsjónarmið lífeyrissjóðanna á þessu sviði. Þó nú sé gert ráð fyrir í þessu frv. að lífeyrissjóðir á samningssviði Alþýðusambandsins kaupi skuldabréf af Byggingarsjóði, þá eru jafnframt með þessu frv. þrengdir kostir Byggingarsjóðs ríkisins að mínu viti mjög hættulega. Ef þessu færi fram eins og er gert ráð fyrir í 3. gr., þá er í fyrsta lagi algerlega augljóst að kaup lífeyrissjóðanna af Byggingarsjóði yrðu mun minni en þau hafa verið, en í öðru lagi er samkv. 11. gr. þessa frv. gert ráð fyrir að Framkvæmdasjóður fái nú á þessu ári 2000 millj. kr. af skyldusparnaðarfé sem runnið hefur óskipt til Byggingarsjóðsins, þannig að það er verið á þann hátt einnig að þrengja kosti Byggingarsjóðs að mínu viti langt um of, ekki síst þegar við blasir og öllum er ljóst að einmitt í þessari grein, þ. e. a. s. byggingariðnaðinum, er fyrirsjáanlegt atvinnuleysi. Þegar þannig horfir við þurfa einmitt ríkið og Byggingarsjóður ríkisins að gera frekar sérstakt átak til þess að bægja frá atvinnuleysi í þessari grein og um leið að byggja hentugt húsnæði fyrir launafólk með betri kjörum en nú eru fyrir hendi.

Ég vil taka það fram, að á samráðsfundum, sem fulltrúar Alþýðusambandsins áttu með ráðh. úr ríkisstj. meðan lánsfjáráætlunin var í undirbúningi, var þessu ákvæði mjög sterklega mótmælt og er ekki samþykki okkar, sem í því samráði höfum staðið, fyrir því. Og satt að segja kom mér mjög á óvart þegar ég sá þessi ákvæði í frv. eins og það er lagt fram.

Ég ætla ekki, herra forseti, að hafa fleiri orð um þetta. En ég ætla að beina þeim eindregnu tilmælum til þeirrar n., sem fær þetta mál til meðferðar, að athuga það vel og a. m. k. hvort ekki sé eðlilegt og raunar sjálfsagt að fella 3. gr. niður úr frv. og láta nægja það sem nú er í lögum um þessi mál, þó að ég lýsi yfir fyllstu andstöðu við þau lög eins og ég hef áður gert.