15.11.1978
Efri deild: 14. fundur, 100. löggjafarþing.
Sjá dálk 620 í B-deild Alþingistíðinda. (489)

63. mál, tollskrá

Flm. (Alexander Stefánsson):

Herra forseti. Ég flyt frv. til l. um breyt. á 1. nr. 120 frá 31. des. 1976, um tollskrá o.fl. Meðflm. eru Vilhjálmur Hjálmarsson, 2. þm. Austurl., og Hilmar Rósmundsson, 4. þm. Suðurl. Aðalgrein frv. hljóðar svo:

„17. tölul. 3. gr. laganna orðist svo:

Að lækka eða fella niður gjöld af allt að 500 bifreiðum árlega fyrir bæklað fólk eða lamað eða fólk með lungnasjúkdóma og aðra hliðstæða sjúkdóma, allt á svo háu stigi, að það á erfitt með að fara ferða sinna án farartækis. Lækkun gjalda af hverri bifreið má þó ekki nema meiru en 450 þús. kr. að viðbættri lækkun á innflutningsgjöldum, þannig að heildarhækkun verði ekki lægri fjárhæð en 1 millj. kr. á bifreið.

Þá skal heimilt að fella algerlega niður gjöld af allt að 25 bifreiðum árlega fyrir þá sem mestir eru öryrkjar, en geta þó ekið sjálfir sérstaklega útbúinni bifreið. Niðurfelling gildir einnig fyrir talstöðvar í þessar 25 bifreiðar.

Fjmrh. skipar þriggja manna nefnd er úrskurðar umsóknir um eftirgjöf gjalda af ofangreindum bifreiðum. Skulu tveir nm, vera læknar og skipaðir samkv. tilnefningu Öryrkjabandalags Íslands, en sá þriðji án tilnefningar, og skal hann jafnframt vera formaður nefndarinnar.

Enn fremur er rn. heimilt að fella algerlega niður fyrir framangreint fólk öll gjöld, þar með talinn söluskatt, af innfluttum gervilimum, sem ekki verða gerðir hér á landi, svo og af áhöldum og hjálpartækjum, sem sérstaklega eru gerð með tilliti til þarfa þess samkv. læknisvottorði og henta ekki öðru fólki.“

2. gr. hljóðar svo:

„Lög þessi öðlast þegar gildi.“

Við Íslendingar erum taldir stolt þjóð. Við teljum okkur gjarnan til gildis, að lífskjör okkar sem þjóðar séu með því besta sem gerist svo og þjóðartekjur miðað við íbúa. Vissulega viljum við stefna að því markmiði, að við og niðjar okkar getum búið við afkomuöryggi sem frjáls og fullvalda þjóð. Kapphlaupið um lífsgæðin er sjálfsagt óskráð lögmál í hinum frjálsa heimi. En vill ekki oft gleymast að ekki hafa allir þjóðfélagsborgarar jafnan rétt eða möguleika að fylgjast með eða njóta lífsgæðanna? Það gleymist býsna oft, að ótalinn fjöldi meðbræðra og systra hefur af ýmsum ástæðum orðið fyrir áföllum í lífinu sem skert hafa orku þeirra og getu til þátttöku í daglegu lífshlaupi og er þannig útilokað frá eðlilegum samskiptum í þjóðfélaginu á mörgum sviðum. Þetta á að sjálfsögðu við hvar sem er í heiminum.

Við Íslendingar erum fámenn þjóð þar sem segja má að allir þekki alla og eins og að framan segir efnalega vel settir. Það ætti því að vera auðvelt fyrir okkur að sjá til þess, að þeir meðbræður okkar og systur, sem hafa orðið fyrir áföllum í lífinu, fái eins góða meðhöndlun og samfélagslega hjálp og frekast er hægt að veita í nútímaþjóðfélagi. Við höfum fyrirferðarmikið tryggingakerfi og heilbrigðisþjónustu, sem er um 40% af ársútgjöldum ríkis og sveitarfélaga. En því miður vantar mikið á að þetta kerfi spanni yfir það svið að aðstoða nægjanlega hinn mikla fjölda Íslendinga, sem eru öryrkjar, hreyfihamlaðir, blindir, máthaltir, þroskaheftir, ellihrumir o.s.frv. Á þessu verður að ráða bót. Við hljótum í velferðarþjóðfélagi að ráða við þetta verkefni, ef skilningur er jákvæður á gildi samhjálpar.

Sem betur fer er áhugi í þessum efnum vaxandi. Samtök áhugamanna hafa verið stofnuð, styrktarfélög, og fólk, sem þjáist af ýmsum erfiðum sjúkdómum, hefur myndað samtök til samhjálpar, og síðast, en ekki síst samtök öryrkja, svo og Sjálfsbjörg, landssamband fatlaðra.

Allt hefur þetta orðið til ómetanlegs ávinnings að því marki að gera lífsbaráttu þessa fólks viðráðanlegri og skapa öryggi. Hæst ber starf og árangur Sambands ísl. berklasjúklinga að Reykjalundi. Allir, sem lagt hafa hér hönd að verki, eiga þakkir og heiður skilið. Árangurinn á að verka hvatning til meira starfs, stærra framlags þjóðarinnar til þessara mála.

Ég hef persónulega fylgst með lífsbaráttu manns sem fyrir 20 árum varð fyrir svo hræðilegu slysi um borð í fiskibát að taka varð af honum annan fótinn um mjöðm og einnig hægri handlegg. Þetta var ungur maður fyrir 20 árum, giftur með 8 börn í ómegð. En lífsvilji og þrek þessa manns brotnaði ekki niður. Fjölskyldan hefur haldið saman, börnin nú flest uppkomin. En sem vitni að svo til daglegri baráttu þessa manns verð ég að viðurkenna, að þjóðfélagið, kerfið, hefur oft algerlega brugðist í slíkum tilfellum. Það þurfti auk strangrar sjúkralegu að senda þennan mann oftar en einu sinni til Svíþjóðar til að fá gervilimi sem hentuðu honum við þessar sérstöku aðstæður. Allt okkar tryggingakerfi var of seinvirkt og raunar óvirkt í þessu tilfelli. Ef ekki hefði komið til önnur aðstoð vina og samborgara, hefði þetta orðið ofviða.

Sama sagan heldur raunar áfram enn. Viðkomandi bæjarfélag þar sem fjölskyldan býr, sér ekki ástæðu til að fella niður heimtaugagjöld vegna hitaveitu né fasteignagjöld. Hann hafði ekki efni á að kaupa sér þægilega bifreið, sem væri sérútbúin við hans hæfi. En sálarþrek hans hefur ekki bilað og börnin hans öll eru nú nýtir samborgarar. Þetta er sönn saga, sem segir þó ekki hina miklu baráttu fjölskyldunnar, en sýnir þörfina á að öll þessi mál verði tekin til rækilegrar skoðunar, sem verði til þess að allt okkar samhjálparkerfi verði þess megnugt að hjálpa fólki, sem býr við þessar aðstæður, þannig að það búi við öryggi í lífinu.

Þörfin fyrir samhjálp er víða og hún mikil. Ég hef aðeins kynnst samtökum þroskaheftra. Ég hefði ekki trúað hversu stórt vandamál er þarna fyrir hendi. Það hefur farið lítið fyrir baráttu þessa fólks og samfélagið verið með hálflokuð augu, því miður. Ég vona einlæglega, að á þessu megi verða breyting. Ég minni á blinda og heyrnarskerta. Til skamms tíma hefur verið skortur á kennslu- og hjálpartækjum fyrir þetta fólk, ekki síst bókum, t.d. talbókagerð fyrir blinda og sjóndapra. Ég vil leyfa mér að nota þetta tækifæri til að hvetja stjórnvöld og hv. alþm. til að taka höndum saman um virkan stuðning við alla viðleitni til að hjálpa þessu fólki og umfram allt að skapa því aðstöðu til að taka þátt í daglegu lífi og til að gera mögulegt að nýta starfskrafta þess og hæfileika fyrir þjóðfélagið við ýmis mikilvæg störf. Endurhæfing, starfsþjálfun og atvinnuskilyrði eru að sjálfsögðu þýðingarmikill þáttur í þessu öllu. Það er vissulega ánægjulegt hversu samtök öryrkja hafa eflst og hve þau vinna ötullega að því að vekja athygli á stöðu öryrkja og nauðsyn þess, að samfélagið veiti lið í lífsbaráttu þeirra. Hafa fjölmiðlar sýnt málinu verðugan áhuga, ekki síst í seinni tíð, og komið á framfæri á eftirminnilegan hátt hversu margt er ógert í dag til að koma til móts við þarfir þessa fólks og auðvelda því að stunda störf í þjóðfélaginu.

Komið hefur fram, að það hefur farið fram hjá flestum, er séð hafa um hönnun framkvæmda og byggingarstarfsemi í landinu, að taka tillit til hreyfihamlaðs fólks til að komast í og um flestar byggingar. Dæmin um þetta blasa svo til alls staðar við. Í

nýjum byggingarlögum er þetta leiðrétt, þannig að gera má ráð fyrir að hér eftir verði fullt tillit tekið til þessa við hönnun og byggingu nýrra mannvirkja. Verður að sjá svo um, að reglugerðir og byggingarsamþykktir taki af allan vafa um það. En brýnasta þörfin í dag er að framkvæma nauðsynlegar breytingar á eldri byggingum og þeim, sem nú eru í smíðum, ekki síst opinberum byggingum, svo sem heilsugæslustöðvum, skólum, samkomuhúsum, söfnum, verslunum o.s.frv., til að auðvelda þessu fólki greiðan aðgang. Hér þarf til að koma reglugerð, svo að gert verði skipulegt átak til framkvæmda sem tekið verði tillit til við gerð fjárlaga ríkisins og fjárhagsáætlana sveitarfélaga.

Sérstök nefnd fatlaðra, ferlinefnd fatlaðra, er að athuga þessi mál sérstaklega. S.l. sumar sendi hún frá sér bréf til ýmissa aðila, sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta:

„Ferlinefnd fatlaðra leitar liðsinnis yðar til þess að auðvelda fötluðu og öldruðu fólki að komast leiðar sinnar. Þegar skammtíma- og varanleg hreyfihömlun gerir armstafi eða hjólastóla að nauðsynlegu hjálpartæki koma oft í ljós annmarkar á húsnæði og umhverfi, svo sem of þröngar dyr og of háir þröskuldar, of lítil salerni, stigar og tröppur, þar að auki oft án handriðs, of þröng lyfta og tröppur að lyftu, gangstétt og bílastæði með föstu slitlagi er ekki í námunda við útidyr. Ef breyta á gömlu húsnæði eða byggja nýtt, hvort heldur er um að ræða íbúðar-, atvinnu- eða þjónustuhúsnæði, er nauðsynlegt að muna eftir hreyfihömluðu fólki áður en framkvæmdir hefjast.

Við biðjum yður vinsamlegast að hafa vandamál hreyfihamlaðra í huga og treystum á liðveislu yðar. Ferlinefnd fatlaðra veitir fúslega allar nánari upplýsingar.“

Vona ég, að þetta framtak fatlaðra hafi hvetjandi áhrif til aðgerða í þessu réttlætismáli.

Þetta frv. til l. um breytingu á tollskrárlögum er lagt fram til að reyna að lagfæra hluta af vandamálum fatlaðs fólks. Samþykkt þess, ef að lögum verður, yrði til að leysa úr miklum vanda fjölda öryrkja og auðvelda þeim aðstöðu til starfa, enda í fullu samræmi við ákveðnar óskir Öryrkjabandalags Íslands og Sjálfsbjargar, landssambands fatlaðra. Í samþykktum 19. þings og framkvæmdastjórnar Sjálfsbjargar segir svo, með leyfi hæstv. forseta:

„Farartækjamál: Á næsta ári verður úthlutað eftirgjöf aðflutningsgjalda af 500 bifreiðum til öryrkja. Af hinni árlegu úthlutun verði felld niður að fullu aðflutningsgjöld af bifreiðum til þeirra öryrkja, sem ekki komast ferða sinna án farartækis, og fái þeir jafnframt endurveitingu á þriggja ára fresti.“

Í grg. með þessari till. segir Sjálfsbjörg, landssamband fatlaðra:

„Eftirgjöf meiri hluta aðflutningsgjalda er nú kr. 150000 + bifreiðagjöld 350 þús., hámarkseftirgjöf 500 þús. kr. Hærri eftirgjöf til 25 mikils fatlaðra ökumanna er 450 þús. kr. + bifreiðagjöld 550 þús., samtals hámark 1 millj. Hvað fyrri flokknum viðvíkur nær eftirgjöfin tæplega 1/10 hluta kostnaðarverðs bifreiðar í meðalverðflokki. Það liggur því í augum uppi, að tekjulitlum öryrkjum er nú orðið ókleift að festa kaup á bifreið. Sá hópur, sem fær hærri eftirgjöfina, þarf að öðru jöfnu fötlunarinnar vegna að kaupa sér stærri og jafnframt dýrari bifreiðar, t.d. með tilliti til hjólastóla. Þar nær 1 millj. kr. eftirgjöf skammt. Sem dæmi um hina geysilegu rýrnun á eftirgjöf vegna bifreiðakaupa fatlaðra nægir að benda á það, að fyrir um það bil 12 árum var eftirgjöfin helmingur af andvirði bifreiðarinnar.

Viðvíkjandi talstöðvum vill nefndin benda á þá miklu nauðsyn sem talstöðvar eru fötluðum bifreiðastjórum sem eru einir á ferð í bifreiðum sínum. Einnig má benda á margvísleg önnur afnot, sem fatlaðir geta haft af talstöðvum. Má sem dæmi nefna ýmiss konar þjónustu sem hægt er að leysa með þeim hætti.

Viðvíkjandi rekstrarkostnaði bifreiða fatlaðra vill þingið benda á eftirfarandi: Í nútímaþjóðfélagi er bifreið ekki munaður og fyrir hreyfihamlaða er hún ómissandi. Hún er fötluðum nauðsyn, bæði til þess að geta stundað atvinnu og verið almennur þátttakandi í þjóðfélaginu.“

Raunar er þessi skilgreining þings fatlaðra nægjanleg.

Samkv. upplýsingum frá úthlutunarnefnd eftirgjafar aðflutningsgjalda voru umsóknir öryrkja um bifreiðar sem hér segir: 1977 635 bifreiðar, 1978 830 bifreiðar, úthlutað var 350 bifreiðum hvort ár um sig. Um 25 bifreiða flokkinn hefur ekki verið sótt að fullu, enda um sérsmíðaðan útbúnað að ræða, sem er mjög dýr, og þurfa bifreiðar einnig að vera mun stærri með tilliti til hjólastóla. Þeir, sem þurfa slíkar bifreiðar, eru þeir sem mest eru lamaðir, en hafa þó þrek til aksturs. Er því eðlilegt að fella öll gjöld niður af slíkum bifreiðum.

Eins og sjá má varð úthlutunarnefndin að vísa frá 480 umsóknum fatlaðra um lækkun aðflutningsgjalda á þessu ári. Ég hef upplýsingar um fjölda fólks sem hafði sérstaka þörf fyrir að fá bifreið á þessu ári, en hafði ekki fjárhagslega möguleika. Það er því brýn nauðsyn, að hér verði brugðist fljótt og vel við. Rétt er að undirstrika, að frá og með 1. jan. 1979 hefur fjmrn. ákveðið með bréfi til tollstjóra, að eigi skuli greiða söluskatt af þeim hluta aðflutningsgjalda af innfluttum bifreiðum fyrir öryrkja, sem felldur er niður við tollafgreiðslu samkv. 27. gr. tollskrárlaga. Hér er um að ræða mjög veigamikinn stuðning við öryrkja, sem ber að meta.

Í frv. er gert ráð fyrir heimild til að fella niður aðflutningsgjöld af talstöðvum í þær 25 bifreiðar árlega sem öll aðflutningsgjöld af eru niður felld, þar sem brýnast er að þeir, sem fá slíkar bifreiðar, hafi sérstaka talstöð. Ýmsir annmarkar eru taldir á því að fella niður aðflutningsgjöld af talstöðvum í allar þær 500 bifreiðar árlega sem frv. fjallar um. Skal það ekki rökrætt hér, en þarfnast athugunar.

Í frv. er kveðið sterkar á en nú er að heimilt sé að fella algerlega niður fyrir fatlað fólk öll gjöld, þar með talinn söluskatt af tolli, af innfluttum gervilimum svo og af áhöldum og hjálpartækjum sem sérstaklega eru gerð með tilliti til þarfa þess og henta ekki öðru fólki. Við flm. teljum nauðsyn að taka hér af allan vafa, ekki síst með tilliti til ýmiss konar misskilnings sem oft verður vart varðandi túlkun þessa ákvæðis í tollskrá. Verður vart umræðna í fjölmiðlum um þetta atriði sem oft eru byggðar á misskilningi. Ég hef kynnt mér viðhorf starfsmanna í fjmrn., og virðist mér að fullur skilningur sé þar fyrir hendi að leysa úr þessum málum á þann hátt sem kemur örykjum best.

Í sambandi við skipan úthlutunarefndar vil ég taka sérstaklega fram, að við framkvæmd þessa ákvæðis núgildandi tollalaga hefur orðið sú breyting, að í n. eiga sæti 5 menn í stað 3, það eru fjórir læknar samkv. tilnefningu og einn án tilnefningar, sem jafnframt er formaður, enda umfang þessarar úthlutunar mikið. Þarf að taka tillit til þessa við meðferð málsins í nefnd. Að öðru leyti vísast til grg.

Herra forseti. Ég legg þetta frv. fram og vænti þess, að sú n., er fær málið til meðferðar, kanni vandlega hvernig hægt er að framkvæma þessa breytingu fljótt og vel. Legg ég til að málinu verði vísað til hv. fjh.- og viðskn. að lokinni þessari umr.