16.12.1980
Sameinað þing: 36. fundur, 103. löggjafarþing.
Sjá dálk 1520 í B-deild Alþingistíðinda. (1569)

113. mál, fjölskylduvernd

Flm. (Haraldur Ólafsson):

Herra forseti. Sú þáltill. sem hér liggur fyrir, hljóðar svo:

„Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að skipa nefnd til þess að undirbúa löggjöf um samræmda stefnu í málum er varða eflingu og vernd fjölskyldunnar með tilliti til mikilvægis hennar í þjóðfélaginu og gera henni kleift að sinna vel uppeldis- og umönnunarhlutverkum sínum.“

Þær miklu þ jóðfélagsbreytingar, sem átt hafa sér stað á Íslandi á þessari öld, hafa gerbreytt hlutverkum ýmissa þjóðfélagsstofnana og skapað nýjar. iðnaður og framleiðsla hafa færst út af heimilunum í miklum mæli, æ meira er keypt að, bæði varningur og þjónusta, menntun fer að miklu leyti fram utan heimilanna og jafnvel næsta umhverfis hvers og eins. Er það öfugt við það sem áður var, er störf lærðust mestan part á heimaslóðum.

Sú þjóðfélagsstofnun, sem einna elst er og áhrifamest, var fjölskyldan, alls staðar þekkt á byggðu bóli og alls staðar áhrifamikil um mótun hvers og eins. Hérlendis var fjölskyldan í senn framleiðslueining, uppeldisstöð og tryggingarstofnun einstaklinga. Iðnaður, matvælaframleiðsla og uppeldi fór fram í skauti fjölskyldunnar, á heimilum er voru sér næg um flest eða létu sér a.m.k. nægja það sem unnt var að afla í fátæku landi. Þessu er hvergi betur lýst en í skilyrðunum fyrir því, að stúlka væri fær um að stofna heimili. Það var er hún gat „breytt ull í fat, mjólk í mat og kennt barni bæn“. Skýli, fæði og siðfagurt uppeldi var undirstaða mannlífsins.

Þrátt fyrir hinar miklu breytingar, er átt hafa sér stað, og einkum þó hve fjölmargt, sem áður var einkamál hverrar fjölskyldu, er nú í verkahring opinberra aðila af ýmsu tagi, gegnir fjölskyldan enn veigamiklu hlutverki. Innan hennar mótast flestir unglingar og börn og þar fer fram afdrifaríkasti hluti uppeldis þeirra og sá hlutinn sem mestu skiptir að vel takist til um. Samskipti manna og hæfileikar til samlífs í þjóðfélaginu mótast á heimilum og í tengslum við þá eldri og yngri sem menn alast upp með. Það er ekkert einkamál hvernig uppeldi er háttað, og þjóðfélagið allt ber svip heimila. En framtíðarheill hvers einstaklings er að verulegu leyti komin undir því, hvaða veganesti hann fær frá bernskuheimili sínu. Þar geta skólar og uppeldisstofnanir bætt um og lagað til það sem mjög fer úrskeiðis, en skólinn hefur ekki tök á að bæta fyrir illan arf frá sundruðum og óhamingjusömum fjölskyldum. Að undanförnu hefur mikið verið rætt um fjölskyldupólitík. Flokkar landsins hafa látið þau mál til sín taka á þessu ári og nokkur umræða er hafin um helstu þætti málsins. Orðið „fjölskyldupólitík“ er tæplega nógu gott. Nær er að kalla þetta fjölskylduvernd og hefur það verið notað í þeirri þáttill. sem hér er til umræðu. En við hvað er þá átt? Þetta er notað um úrræði sem stuðla að því að gera fjölskyldunni áfram auðvelt að vera mikilvægur kjarni þjóðfélagsins. Þar er lögð áhersla á mikilvægi hennar og nauðsyn á því að staða hennar verði viðurkennd og henni gert auðvelt að eflast til góðs fyrir land og lýð. Jafnframt er áhersla lögð á að ekki verði í neinu hvikað frá kröfum um jafnrétti karla og kvenna og jafnrétti allra manna.

Mikilvægur þáttur fjölskylduverndar er einmitt að stuðla að jafnri aðstöðu allra án tillits til kynferðis, stöðu, efnahags eða búsetu. Flm. telja að vegna þess áhuga, sem vaknaður er á málefnum fjölskyldunnar, sé nauðsynlegt að samræmd séu hin ýmsu sjónarmið flokka og hópa áhugafólks og þau komi fram í heildaráætlun um fjölskyldulöggjöf. Margt er það sem athuga þarf í þessu sambandi. Kanna þarf t.d. hvort einhver ákvæði laga og reglugerða stuðla að því að sundra fjölskyldum fremur en halda þeim saman. Í þessu sambandi verður að athuga tryggingamál, framfærsluskyldu, dagvistun, skólatíma, sifjalöggjöf, atvinnumál og vinnutíma. Er eitthvað í tryggingalöggjöf sem veldur því, að einhverjum aðilum sé hagur að því að leysa upp fjölskylduna? Er heppilegt að nema úr gildi ákvæði um gagnkvæma framfærsluskyldu foreldra og barna? Á að leggja alla áherslu á að sem flestir geti átt aðgang að dagvistarstofnunum, eða á að auðvelda foreldri eða foreldrum að annast börn sín heima? Á hvern hátt spillir sundurslitinn skólatími fjölskyldulífi og hagkvæmu heimilishaldi? Þarf ekki að athuga hver áhrif langur skóladagur hefur á börn og aðstandendur þeirra, og ber ekki að leggja áherslu á að börn og unglingar geti sótt sem flestar tegundir skóla í nágrenni við heimili sín? Gerir sifjalöggjöf nægilega mikið úr ábyrgð heimilis, ættingja á nánustu fjölskyldumeðlimum sínum? Getur sveigjanlegur vinnutími auðveldað fjölskyldunni að vera saman? Á hvern hátt stuðla skattalög að viðgangi eða hnignun fjölskyldunnar? Og síðast en ekki síst: Ber ekki að taka upp þá stefnu í launamálum, að dagvinna nægi til framfærslu meðalfjölskyldu? Og ræður ekki stefnan í húsnæðismálum ærið miklu um allra hag?

Þetta eru nokkrar af þeim spurningum sem svara verður þegar mótuð er stefna í fjölskylduvernd.

Herra forseti. Það er skoðum flm. að efla beri fjölskylduna og færa til hennar margt af því, sem að undanförnu hefur verið falið stofnunum af ýmsu tagi. Allar eru þær mikilvægar og þarfar, en því má ekki gleyma, að þær eru fyrst og fremst hugsaðar sem hjálparstofnanir, sem taka eiga við er önnur ráð þrýtur. Þróunin hefur hins vegar orðið sú, að þær taka að sér æ meira af verkefnum fjölskyldunnar. Draga verður í efa að slíkt stofnanauppeldi sé hollt fyrir þjóðfélagið og þegna þess. Það er nauðsynlegt að gera heimilunum kleift að annast ýmsa þætti umönnunar sem nú fara að mestu fram á stofnunum. Sem dæmi má nefna hvort ekki sé hagkvæmt að öldruðum sé gert fært að búa að sínu eða dveljast með sínu fólki í ríkara mæli en nú er stefnt að. Til þess að svo verði þarf að auka heimahjúkrun og heimilisaðstoð og enn fremur þurfa að koma til hvetjandi aðgerðir. Gera verður foreldrum mögulegt að dveljast mikið með börnum sínum, en til þess að svo verði þurfa margar starfstéttir að breyta vinnutíma og vinnuálag þeirra að minnka. Væri ekki æskilegt að taka upp skólamáltíðir, svo að börn frá heimilum, þar sem báðir foreldrar eða aðilar, sem barn býr hjá, vinna úti, fái reglulegar máltíðir?

Þá er að minnast á eitt atriði enn sem miklu skiptir fyrir gott fjölskyldulíf. Það er aðstaðan til frístundastarfs og íþróttaiðkana. Opinberir aðilar geta margt gert til að auðvelda fjölskyldum samveru í frístundum og við íþróttir. Stefnumörkun í þeim málum getur haft veruleg áhrif á fjölskyldulíf.

Þetta eru nokkur atriði sem athuga verður þegar stefna er mörkuð um fjölskylduvernd. Megintilgangurinn með flutningi þessarar þáltill. er að ýta undir umræður um fjölskylduna og stuðla að því, að hafist verði handa um að móta tillögur um aðgerðir til verndar henni.

„Allar hamingjusamar fjölskyldur eru eins, en óhamingjusamar fjölskyldur eru það hver á sinn hátt,“ sagði Tolstoj. Um hamingjusamar fjölskyldur er ekki margt að segja. Þær sjá yfirleitt vel um sig og sína. Það eru hinar óhamingjusömu fjölskyldur sem huga þarf að og finna leiðir til að bæta þær. Uppeldi og aðstaða barna og unglinga leggur grunninn að lífshamingju hvers og eins. Meginverkefnið er því að skapa góð uppeldisskilyrði og tryggja efnahagslegt og félagslegt öryggi foreldra og uppatenda.

Herra forseti. Heimili og fjölskylda eru grundvöllurinn, og hann verður að vera traustur. Efling fjölskyldunnar og vernd hennar er vænleg leið til að bæta mannlíf hér á landi. Opinská umræða um þetta mál er nauðsynleg. Þetta er stórt mál sem alla varðar, og skynsamlegar ákvarðanir um fjölskylduvernd geta sett mark sitt á þróun þjóðfélagsins um langa framtíð.