11.05.1981
Sameinað þing: 82. fundur, 103. löggjafarþing.
Sjá dálk 4197 í B-deild Alþingistíðinda. (4326)

388. mál, utanríkismál 1981

Benedikt Gröndal:

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir ítarlega og fróðlega skýrslu hans og forseta fyrir að taka hana á dagskrá á eðlilegum fundartíma.

Í inngangi skýrslunnar tíundar hæstv. ráðh. enn einu sinni stefnuyfirlýsingu ríkisstj. fyrir þennan málaflokk. Óþarfi er að endurtaka að Alþfl. er andvígur þessari stefnu, eins og hún er fram sett, og telur hana ýmist hættulega eða alls ófullnægjandi. Hins vegar hefur hæstv. utanrrh. tekist að framkvæma hana með þeim hætti að ég get enn á ný lýst yfir traust á hann.

Eitt atriði stendur í stefnuskránni sem mörgum kemur á óvart á þeim stað, þ. e. að undirbúa skuli öflugt átak til atvinnuuppbyggingar á Suðurnesjum. Ekki er mér kunnugt um að neitt hafi verið gert til að standa við þetta fyrirheit því að saltverksmiðjan, sem flutt hefur verið frv. um, er gömul viðreisnarhugmynd sem lengi hefur verið í undirbúningi, og allir vita hvernig fór um flugstöðvarbygginguna.

Ég ætla að leyfa mér að benda á eina hugsanlega leið til nokkurra athafna í þessu máli. Aðalverktakar hafa hlotið mikinn ágóða af starfsemi sinni á Keflavíkurflugvelli og er vellauðugt félag. Það hefur nýverið reist mikið stórhýsi í Reykjavík, eins konar skrifstofuturn, og átti þó annað stórhýsi fyrir. Mér kemur því til hugar hvort ríkisvaldið, sem á 25% í félaginu og veitir því hina ábatasömustu einokun, geti ekki beitt áhrifum sínum til þess að Aðalverktakar reisi myndarlega iðngarða á Suðurnesjum og mætti setja þá á tollfrítt svæði við flugvöllinn, eins og þm. Alþfl. hafa flutt tillögur um á síðustu þingum.

Hæstv. ráðh. segir í skýrslunni að lítið hafi verið um gleðitíðindi á vettvangi alþjóðamála síðasta árið, og eru það orð að sönnu. Margir sérfróðir menn fullyrða að slökunartímabilinu sé lokið og jafnvel að kalt stríð sé þegar hafið, þótt það hafi tekið á sig aðrar myndir en hið fyrra. Þótt færa megi rök að þessum skoðunum tek ég undir þá bjartsýni skýrslunnar að svona slæmt sé ástandið e. t. v. ekki orðið og áfram beri að feta sig á braut slökunar. Það er vafalaust einlægur vilji Vestur-Evrópuþjóða, hvað sem segja má um risaveldin. Við skulum vona að það sé einnig þeirra vilji.

Innrás Sovétríkjanna í Afganistan er grófustu landvinningar síðustu ára, og er erfitt fyrir frjálsar þjóðir að taka slíku ofbeldi þegjandi. Atburðirnir í Póllandi eru kapítuli í sögu kommúnismans, sem skapar óhjákvæmilega spennu og hættu um það land.

Bandaríkjamenn hafa nú að mestu náð sér eftir þjóðaráfallið sem ósigurinn í Víetnam var þeim og þeir hafa kosið yfir sig nýja stjórn sem nú bítur í skjaldarrendur, boðar aukinn vígbúnað og seilist til mjög varhugaverðra afskipta í EI Salvador.

Bæði risaveldin virðast um þessar mundir þjást af vonbrigðum og reiði yfir að fá ekki notið þess valds sem þeim finnst að hermáttur þeirra eigi að tryggja þeim. Án efa finnst valdamönnum í Washington gíslamálið í Íran vera jafnniðurlægjandi og valdhöfum í Kreml finnst framvinda kommúnismans í Póllandi. Risaveldi í slíkum ham eru hættuleg og ekki verður komist hjá þeirri staðreynd að ástand heimsmála um þessar mundir er mjög eldfimt, stríðshætta er í raun og veru á næsta leiti. Gleggsti vitnisburður um þetta er að sjálfsögðu hið risavaxna vopnakapphlaup sem háð er um allar jarðir af stórveldum og fjölda minni ríkja, t. d. í Austurlöndum nær.

Almennt er viðurkennt að hættan á heimsstyrjöld sé langmest í löndunum umhverfis Persaflóa, en þar geisar stríð milli tveggja ærið fjölmennra ríkja, Írans og Íraks, og enn er ekki séð fyrir endann á þeim átökum. Ef Íran hefði hrunið fyrir árás Íraka hefðu stórveldin í austri og vestri án efa þegar blandast í málið og allar líkur verið á ófriði þeirra í milli. Sovétríkin hefðu safnað saman her og sett upp stjórnstöðvar nærri landamærum Írans, en Bandaríkin og fylgiríki þeirra höfðu allmörg flugvélamóðurskip og stóran flota úti fyrir ströndum landsins og bjuggu um sig í nágrenninu. Svo nærri vorum við ófriði þá að bestu manna skoðun, enda þótt allur þorri fólks virðist ekki hafa áttað sig á hve hættan var nærri á þessum vikum. Slíkur ófriður gat á skömmum tíma borist til Evrópu og Atlantshafs.

Vígbúnaðarkapphlaupið, sem stendur yfir og virðist síst fara minnkandi, er geigvænlegur vitnisburður um ógæfu og vanþroska mannkynsins. Vafalaust mundi létt að bægja frá hungri og fátækt og bæta lífskjör þeirra; sem standa höllum fæti í þriðja heiminum og fátækrahverfum iðnríkjanna, ef lát yrði á þessum hrunadansi og fjármunum betur varið. Stórveldunum ber skylda til að taka aftur upp þráðinn varðandi takmörkun kjarnorkuvopna, enda þegar til meira en nóg af þeim til að granda mestum hluta mannkynsins. Síðustu fréttir benda sem betur fer til örlítillar vonar um að þróunin geti orðið í þessa átt, enda mun hvorki Sovétríkjunum né Bandaríkjunum veita af fjármunum sínum til félagslegra umbóta heima fyrir.

Í eðlilegu framhaldi af þessum orðum er rétt að leiða hugann að vandamálinu sem nú er almennt kallað norður-suður, en það er misskipting gæða jarðarinnar og jöfnuður milli fátækra og ríkra. Ljóst er nú að bein aðstoð eða eins konar alþjóðleg vetrarhjálp leysir ekki þetta vandamál, dugir varla til að mæta sífelldum náttúruhamförum. Þau ríki þriðja heimsins, sem búa yfir miklum hráefnum eða eldsneyti, hafa farið þá leið að hækka verð á þessum nauðsynlega varningi, eins og t. d. OPEC-samtökin og olíumálin eru til vitnis um. Enda þótt í þessu felist grundvallarréttlæti er hættulegt að ganga of langt of fljótt. Olíuverðið á mikinn hlut að þeirri efnahagskreppu sem nú hrjáir iðnaðarlöndin bæði vestantjalds og austan. Hér verður að koma til skilningur á því, hve samtengt efnahagskerfi alls heimsins er orðið.

Hvað okkur Íslendinga áhrærir höfum við lengi verið ósparir á fögur orð í þessum efnum, en seinir til að standa við þau, og ber því að taka undir þá gagnrýni sem fram kemur í skýrslu utanrrh. um þetta mál.

Samskipti okkar Íslendingar við næstu nágranna okkar, Færeyinga og Grænlendinga, eru smám saman að fá þann sess sem þeim ber í hugum okkar. Margt hefur unnist á síðustu misserum, en mikið er óunnið og er nauðsyn að halda áfram að efla þessi tengsl. Enda þótt þessi þrjú lönd, þar sem þrjár smáþjóðir telja aðeins liðlega 300 þús. manns, vegi hvað mannfjölda snertir ekki þungt hafa þau í öryggismálum, hafréttarmálum og fiskveiðimálum slíka lykilaðstöðu að önnur veigameiri er vandfundin. Þessa stöðu verða Norðurlönd vestri að nota sér, en til þess þarf enn meira samband og betra og meiri samráð stjórnvalda í þessum þremur löndum en hingað til hefur verið. Við getum að vísu bandað frá okkur öllum hugarórum erlendra, aðallega norrænna, blaðamanna um einhvers konar bandalag þessara þriggja þjóða því að þess gerist í rauninni lítil sem engin þörf. Við höfum svo margt sameiginlegt og við höfum svo góðar aðstæður til samráðs að það á að geta nægt til að ná tilgangi okkar og þörfum.

Hafréttarmál eru nú í eins konar sjálfheldu vegna einstrengingslegrar afstöðu Bandaríkjastjórnar, og verður ekki séð fram úr þeim vanda fyrr en á fundi í Genf í sumar í fyrsta lagi. Þangað til getum við aðeins vonað að Bandaríkin sjái að sér og leggi ekki fram umfangsmiklar brtt., sem mundu framlengja þetta langa, en farsæla starf um tvö eða jafnvel fleiri ár.

Flestir landsmenn sjá nú að samningagerðin um Jan Mayen við Norðmenn var farsæl. Fyrir nokkru hafa Sovétríkin einnig viðurkennt fiskveiðilögsögu eyjarinnar eftir að hafa notað málið sér til stuðnings í samningum. Nú verðum við Íslendingar að gæta hagsmuna okkar vel þegar skipt verður kolmunnakvótum svo að við missum þar ekki af tækifærum sem við kunnum að þarfnast fyrr en varir.

Samningar við Efnahagsbandalagið í Brussel um grænlensku landhelgina ganga stirðlega og verður ekki sagt hvernig yfir lýkur, eins og fram kom í ræðu hæstv. utanrrh. Það mundi breyta miklu fyrir okkur ef Grænlendingar segðu sig úr EBE, en um það mál er annars ekki viðeigandi að við ræðum opinberlega því að það er þeirra mál.

Herra forseti. Margt stuðlar að því, að einmitt nú er ástæða til að gera varnarmál Íslands sérstaklega að umræðuefni. Öðru fremur kemur þó til sú staðreynd, að Alþb. hefur nú síðustu mánuði hafið nýja áróðurssókn gegn þeirri utanríkis- og öryggisstefnu sem þó er fylgt af ríkisstj., sem bandalagið sjálft á sæti í. Þannig er þessum flokki aldrei að treysta. Þar ríkir kommúnistískt siðleysi og sífelld svik við eigin stjórn og samstarfsmenn.

Meginástæða þess, að Alþb. hefur nú skorið upp herör í varnarmálum okkar, er að flokkurinn á í þriðja sinn á rúmlega áratug sæti í ríkisstj. án þess að setja brottför varnarliðsins á oddinn og hefur í þriðja sinn í röð fórnað málstað herstöðvaandstæðinga fyrir ráðherrastóla. Þetta er því viðkvæmara sem ný kynslóð hefur tekið við forustu í flokknum og reynir með áróðri og hávaða að halda fylgi þess fólks sem hefur verið að yfirgefa Alþb. vegna endurtekinna svika við þennan málstað. Þetta kom ljóst fram á ráðstefnu um varnarmálin og síðan á landsfundi Alþb. seint á síðasta ári. Á ráðstefnunni sagði einn áhugamaður, ef dæma má eftir prentuðum frásögnum eða fjölrituðum frásagnagögnum af henni, að hann ætti örðugra með að greiða Alþb. atkv. sitt vegna „lítilþægni þess í herstöðvamálinu“. Annar áhugamaður gagnrýndi áhrifamenn Alþb. harðlega fyrir „skefjalitla afsláttarpólitík í herstöðvamálum“. Hann talaði einnig um „verðfall málflutnings Alþb. í herstöðvamálum“ og taldi það stöðugt færast neðar á málefnaskrá flokksins. Sjálfur Kjartan Ólafsson sagði að flest benti til að í þessum efnum yrðu ekki miklar breytingar á næstu árum. Þvert á móti sagðist hann búast við að í ríkisstj. yrði mikil þátttaka Alþb., en án þess að breytingar yrðu á styrk kröfunnar um herstöðvamálið.

Þessar tilvitnanir eru teknar beint úr fundargerðum frá þessari ráðstefnu, en þær og ýmislegt annað efni um varnarmálin voru á meðal efnis á 13 þskj. sem lögð voru fyrir landsfund Alþb. í nóv. um þessi málefni ein. Af þessu má glöggt sjá hvers vegna hin nýja forusta Alþb. leggur mikla áherslu á áróðursherferð um varnarmálin. Áróður skal fólkið fá enda þótt málstaðurinn verði svikinn í hvert skipti sem ráðherrastólar eru í boði. Þetta er hin raunverulega ástæða þess, hvílíkan úlfaþyt Alþb. gerir út af Keflavíkurflugvelli og varnarstöðinni þar. Þskj. nr. 3 af þessum 13, sem ég nefndi, endar á þessum örvæntingarfullu orðum: „Nauðsynlegt er að hefja eins konar hræðsluáróður gegn stöðinni.“ Ég endurtek þetta, sem stendur prentað í þskj. nr. 3 af þeim 13 sem fjalla um varnarmálin: „Nauðsynlegt er að hefja eins konar hræðsluáróður gegn stöðinni.“

Hin 13 þskj. landsfundarins um varnarmálin eru eftir ýmsa mismunandi þekkta menn, þeirra á meðal hæstv. félmrh. og hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson og aðra sem virðast hafa lagt mikla stund á að kynna sér þessi mál, ekki verður því neitað. Skjölin fjalla um ýmsar hliðar varnarmálanna, en þeim er eitt sameiginlegt: Í þeim er undantekningarlaust tekin afstaða með Sovétríkjunum og ekki sagt eitt styggðaryrði um þau eða stefnu þeirra. Ekki er eitt orð til mótmæla gegn innrásinni í Afganistan í 13 þskj. Flotauppbygging Sovétríkjanna er afsökuð m. a. með því að þau þurfi að verja fiskiskip sín. Hvílík nauðsyn! Hið friðlýsta svæði á Norður-Atlantshafi, sem talað er um, á að ná til allra stöðva fyrir norðan Skotland, en Sovétríkin eiga að halda víghreiðrum sínum á Kólaskaga, og þannig mætti lengi telja. Það leynir sér ekki að allur undirtónn í hinni nýju áróðurssókn Alþb. er stuðningur við Sovétríkin og fordæming á hinum frjálsu ríkjum.

Ekki sé ég ástæðu til að hefja á nýjan leik umr. um leynisamkomulag einhverra ráðherranna — samkomulag það sem mun hafa veitt Alþb. neitunarvald í varnarmálum. Þó stenst ég ekki mátið að lesa eina mgr. upp úr þskj. nr. 6 í þessari skjalaröð, sem ég hef gert að umtalsefni, á landsfundi Alþb., en höfundurinn að þskj. nr. 6 er sjálfur Svavar Gestsson, formaður flokksins og hæstv. félmrh. Hann segir á einum stað:

„Fram kom í sambandi við fyrirhugaðar olíuframkvæmdir í Helguvík, að flokkar ríkisstj. hefðu neitunarvald í þeim málum sem þeir teldu mikilvægt að væru ekki samþykkt. Hugsanlegt væri að beita þessu neitunarvaldi við þetta mál.“

Prentað stendur það, og verður fróðlegt að sjá hvernig eftirleikurinn verður. En þessi orð og þetta mál um neitunarvaldið, frægt eins og það er, rifjar upp aðra og jafnvel enn alvarlegri spurningu fyrir mér. Við Íslendingar höfum takmarkað mannfjölda varnarliðsins og við höfum takmarkað umsvif þess með samningum. Varnarliðið er eftirlitsstöð sem einnig hefur allmikinn varnarmátt, en það er vitað að á alvarlegum hættutímum eða stríðstímum þarf verulegan liðsauka til varnar landinu svo að tryggt sé. Þessi liðsauki er tilbúinn vestur í Bandaríkjunum og gæti komið hingað til lands með nokkurra klukkustunda fyrirvara. En til þess þarf leyfi frá íslenskum stjórnvöldum samkv. varnarsamkomulaginu. Nú er mér vitanlega ekki ljóst hvort utanrrh. mundi einn geta veitt það leyfi eða hvort samþykki ríkisstj. allrar þyrfti við. Ef svo er, mundi þá Alþb. með margumræddu neitunarvaldi sínu geta hindrað, að hingað kæmi á hættu- og stríðstímum nauðsynlegur liðsauki, og þar með alvarlega veikt, ef ekki brotið niður varnir landsins? Þetta er spurning sem nauðsynlegt er að fá svar við.

Kjarninn í áróðursherferð Alþb. er sú fullyrðing að Keflavíkurstöðin hafi tekið eðlisbreytingu og sé nú árásarstöð gegn Sovétríkjunum og stjórnstöð fyrir hernað Bandaríkjanna á Norður-Atlantshafi. Engin þessara fullyrðinga á við rök að styðjast. Þær eru allar hreinar blekkingar, ætlaðar til að ná því markmiði sem ég greindi þegar ég las upp úr 3. þskj. landsfundar Alþb. orðin um að nauðsynlegt væri að hefja eins konar hræðsluáróður gegn Keflavíkurflugstöðinni. Þetta er efnið í hræðsluáróðrinum, þetta er tilraunin til að koma honum af stað og ná með honum þeim árangri sem ætlað er.

Fyrstu 10 árin, sem varnarliðið sat hér á landi, var það herlið í gömlum skilningi, skipað fótgönguliði, stórskotaliði, skriðdrekum og slíkum búnaði. Þá var varnarliðið tæplega tvöfalt fjölmennara en nú og undir stjórn flughersins sem hafði hér orrustuflugvélar eins og hann gerir enn. Eftir 1960 varð mikil eðlisbreyting á vörnum Íslands. Hið gamaldags varnarlið var kallað heim, bandaríski flotinn tók við stöðinni og hingað voru fluttar eftirlits- og kafbátaleitarflugvélar. Ýmsar fleiri framkvæmdir, svo sem SOSUS-hlustunarkerfi á hafsbotni og margt fleira, stuðluðu að því að gera stöðina að þeirri eftirlits- og varnarstöð sem hún hefur verið æ síðan og er enn. Þessi breyting var gerð upp úr 1960 af þeirri augljósu ástæðu, að um 1955 byrjuðu Sovétríkin stórfellt átak samkv. ákvörðun miðstjórnar kommúnistaflokksins þar í landi til þess að koma sér upp voldugum úthafsflota, kjarnorkuknúnum með flugskeyti. Þessi orð má lesa í bók Gorschovs aðmíráls, sem kallaður hefur verið og sannarlega er faðir sovéska nútímaflotans, mjög lærdómsríkri bók, sem eins og sjá má af hinum umræddu 13 þskj. a. m. k. sumir sérfræðingar Alþb. hafa lesið. Það sýnir fylgispekt Alþb.-manna að í hinum margnefndu þskj., sem þeir lögðu fram á landsfundinum, segja þeir að tilgangur Sovétflotans sé að rjúfa siglingaleiðir á Atlantshafi og vernda sovésk fiskiskip. En sjálfur faðir sovéska flotans, Gorschov aðmíráll, er mun hreinskilnari en fylgismenn hans hér á landi. Hann segir afdráttarlaust í bók sinni, sem heitir „Sæveldi ríkisins“, að sovéski flotinn sé „voldugt afl til að skapa hagstæð skilyrði til að koma á sósíalisma og kommúnisma.“

Eðlisbreyting varnarstöðvarinnar í Keflavík gerðist sem sé eftir 1960, fyrir rúmum 20 árum, en síðan hefur engin slík eðlisbreyting átt sér stað. Alþb.-menn, sem komust fyrst að þeirri niðurstöðu að þeir þyrftu að koma af stað hræðsluáróðri gegn stöðinni, hafa því ekki annað betra en upphitaðan 20 ára gamlan graut og þeir hafa raunar lítið sem ekkert rætt eðli stöðvarinnar öll þessi 20 ár.

Hins vegar segja þessir sömu menn í 13 þskj. ekkert um þær eðlisbreytingar sem orðið hafa sannanlega á sovéska flotanum nú á síðustu árum og hann siglandi hér ekki langt frá ströndum okkar oft og tíðum.

Er það ekki eðlisbreyting þegar slíkur floti eignast flugvélamóðurskip og það fleiri en eitt, en þessi skip hafa t. d. tekið þátt í flotaæfingum skammt frá Íslandi, eins og skipið Kiev gerði fyrir tveimur árum?

Er það ekki eðlisbreyting Rauða flotans að byggja stærstu kjarnorkukafbáta heims, eins og t. d. Typhoon-skipin sem eru 23 þús. lestir? Það eru engin smáræðisskip.

Er það ekki eðlisbreyting Rauða flotans að smíða skip eins og kjarnorkubeitiskipið Kirov, sem nýlega var á reynslusiglingum hér norður af landinu og er talið vera voldugasta stríðsskip sem til er í heiminum í dag?

Og er það ekki eðlisbreyting Rauða flotans að eignast langfleygar flugvélar eins og þær sem kallaðar eru Backfire, en fljúga með tvöföldum hraða hljóðs og geta hæglega athafnað sig frá Kólaskaga og suður fyrir Ísland og heim aftur?

Þetta er ekki nefnt á nafn í skýrslum, erindum og þskj. þeirra Alþb.-manna, enda þótt allt sé þetta í næsta nágrenni við okkur og um þetta allt megi lesa bæði í vestrænum blöðum, sem þeir sjálfsagt trúa ekki, og líka í hinni ágætu rússnesku bók sem ég nefndi og þeir vitna til í sínum þskj.

Enda þótt eðli Keflavíkurstöðvarinnar hafi ekki breyst í 20 ár hefur Atlantshafsbandalagið ekki setið auðum höndum og horft á þennan vígbúnað Sovétmanna. Það hefur endurbætt eftirlitstækni sína hér á landi sem annars staðar. Hlustunartæki heyra betur og leitarflugvélar leita betur með nýjum og fullkomnari búnaði. Við heyrðum t. d. í fréttum nú í vetur að leitarflugvél frá varnarliðinu fór á loft um miðja nótt til að leita að týndum íslenskum bát, en aðrar flugvélar gátu ekki athafnað sig fyrr en í birtu. Leitarvélin er búin nýjum tækjum til að leita í myrkri, og þarf ekki að orðlengja um þýðingu þess, enda þótt eðli leitarinnar sé hið sama. Þetta er aðeins eitt dæmi um það, hvers konar framfarir hafa farið fram innan þess hins sama ramma sem gerður var fyrir 20 árum.

Þá víkur sögunni til hinna umræddu AWACS-ratsjárflugvéla sem eru höfuðdraugurinn í gjörningum Alþb. Þetta eru vissulegar mjög fullkomin tæki, enda með öllum búnaði taldar vera dýrustu flugvélar sem til eru. Þær voru framleiddar fyrst og fremst vegna þess að ratsjártæki á jörðu niðri sjá ekki yfirborð jarðar nema skamman veg vegna hnattlögunar jarðar og þess vegna er unnt að komast óséð allnærri þeim með því að fljúga lágt. Auk þess að sjá allt sem hreyfist í lofti á stóru svæði og nokkuð á jörðu niðri, en þó ekki mjög mikið, eru þessar flugvélar notaðar sem stjórnstöðvar í sambandi við það sem þær sjá. Þær hafa mikla þýðingu og e. t. v. langmesta á þéttbýlum svæðum, eins og í Mið-Evrópu, enda kom það fyrir þegar hættuástand var talið þar suður frá, að vélarnar, sem hér hafa verið, voru sendar suður þangað.

Þessar vélar, sem hér hafa verið, eru tvær og hafa verið hér síðan í septembermánuði 1978, þeim sögulega mánuði.

Þegar breytingar voru gerðar á vörnum Íslands fyrir 20 árum voru reistar fjórar ratsjárstöðvar, ein á hverju landshorni, og var þeim ætlað að sjá til allra flugferða, sérstaklega flugvéla sem ekki láta vita af sér, en það eru fyrst og fremst sovéskar herflugvélar. Tvær þessara ratsjárstöðva, önnur á Hornströndum, en hin á Langanesi, störfuðu þó aðeins nokkur ár. Veðurfar reyndist svo erfitt á þeim fjallastöðum, sem stöðvunum höfðu verið valdir, að þær svo gott sem fuku og voru báðar lagðar niður af þeim sökum.

Skömmu eftir að ratsjárstöðin á Langanesi hætti að starfa vaknaði grunsemd um að sovéski flotinn hefði fundið að þarna var komin gloppa í varnir Íslands og gætu flugvélar flogið lágt upp að landinu svo að stöðin á Stokksnesi við Hornafjörð sæi ekki til þeirra, þannig gætu sovéskar flugvélar komist inn yfir Norðurland án þess að varnarliðið yrði þeirra vart. Það var eitt meginhlutverk AWACS-flugvélanna að bæta úr þessu. Þær sýndu fljótlega að grunur manna var réttur. Sovéskar flugvélar lögðu grunsamlega oft leið sína inn að Norður- og Norðausturlandi og voru að æfingum á þessu svæði án þess að ratsjártæki hér á landi yrðu vör við. Margar þeirra 160 sovésku herflugvéla, sem komu inn á varnarsvæði Íslands á s. l. ári, voru einmitt að æfingum á þessu svæði, en nú er betur með þeim fylgst.

Allar kenningar um að AWACS-flugvélarnar hér á Íslandi séu liður í árásarkerfi eða kjarnorkuárásarkerfi eru fjarstæða. Þær geta ekki gengt neinu slíku hlutverki, miðað við að þær eru staðsettar hér á landi, og þar sem einhverjar slíkrar stjórnunar kynni að verða þörf eru aðrar flugvélar fyrir hendi.

Fullyrðingar um að Keflavík sé að verða stjórnstöð bandarísks hernaðar á Atlantshafi er einnig út í hött. Leiðtogar Alþb. vita mætavel að stjórnstöð fyrir allan flota Atlantshafsbandalagsins og allar flotaaðgerðir á Norður-Atlantshafi eru í Norfolk í Bandaríkjunum og þar sitja þeir yfirmenn sem bera ábyrgð á þeim málum. Önnur stjórnstöð NATO-varna er á Suður-Englandi. Og loks er í Belgíu stjórnstöð fyrir meginland Evrópu. Hér á Íslandi er varnarlið og stjórnstöð sem nær álíka langt út og fiskveiðilandhelgin. Hún er að sjálfsögðu hlekkur í varnarkeðju Atlantshafsbandalagsins — mikilsverður hlekkur sem meira og meira reynir á eftir því sem tíminn líður.

Jafnframt því, að Alþb.-menn hafa reynt að koma við hræðsluáróðri um Keflavíkurstöðina með því að telja að henni hafi verið breytt í kjarnorkuárásarstöð, hafa þeir haldið fram tveim jákvæðum hugmyndum sem frekar væri ástæða til að ræða, en það er hugmyndin um friðlýsingu Norður-Atlantshafsins og hugmyndin um sérstaka yfirlýsingu um að Norðurlönd séu kjarnorkuvopnalaust svæði.

Hugmyndin um friðlýsinguna á uppruna sinn í ályktun Sameinuðu þjóðanna um friðlýsingu Indlandshafs. Þegar þær ályktanir voru gerðar fyrir meira en áratug höfðu Bretar nýlega kallað heim seinustu hersveitir sínar austan við Súez. Stórveldin höfðu engan viðbúnað við Indlandshafið allt og virðast því aðstæður hafa verið hinar ákjósanlegustu til að friðlýsa þetta mikla haf, eins og Sri Lanka lagði til. Því miður hefur öðruvísi farið. Ýmis átök á Indlandshafi, sérstaklega við Persaflóa, hafa leitt til þess, að stórveldin hafa bæði komið sér upp bækistöðvum og sent flotadeildir til þessa svæðis. Hefur þessi viðbúnaður farið svo vaxandi að vonlaust er nú talið um friðlýsingu þessa hafs í fyrirsjáanlegri framtíð.

Norður-Atlantshaf er að sjálfsögðu ekki opið eða óvígbúið eins og Indlandshaf var, heldur hefur mesti herbúnaður jarðarinnar verið settur við þetta fjölfarna haf í aldir. Það er því öruggt að segja að Norður-Atlantshaf verði líklega síðasti hluti heimshafanna sem unnt verði að friðlýsa, ef vel tekst um að fara þá leið. Það kemur raunar fram í skýrslum um ráðstefnu Alþb., sem ég hef áður vitnað til, að í umr. töldu ýmsir menn friðlýsingarhugmyndina barnalega og algerlega óraunhæfa. Hugmyndin er meira að segja svo barnaleg, eins og hún er fram sett, að friðlýsingin mundi leggja niður allar stöðvar Atlantshafsbandalagsins, en hún á ekki að ná til Kólaskaga þannig að Sovétríkin mundu halda öllum herstöðvum sínum þar. Þannig hygg ég að menn geti aldrei samið um sættir milli deilandi aðila.

Sömu sögu er raunar að segja um yfirlýsingu um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Hún á aðeins að ná til Norðurlandanna, þótt stórveldin hafi gnægð kjarnorkuvopna rétt hjá, bæði í Sovétríkjunum og í Þýskalandi og raunar einnig ekki langt í burtu, í Bretlandi. Jafnaðarmenn eru í öllum löndum andvígir kjarnorkuvopnum í hvaða mynd sem er og vilja draga úr framleiðslu og hugsanlegri notkun þeirra. Norrænir jafnaðarmenn eru því reiðubúnir til að ræða þessa hugmynd í víðara samhengi, en telja hana fráleita eins og hún er fram sett af kommúnistum í dag. Þá fyrst mundi hún gera verulegt gagn ef hún næði til einhvers þeirra svæða þar sem kjarnorkuvopn eru fyrir, en ekki aðeins til Norðurlandanna sem eru raunar kjarnorkuvopnalaust svæði, hvort sem menn lýsa því yfir oft eða ekki.

Herra forseti. Eins og sakir standa er óhugsandi fyrir Íslendinga að gerast varnarlausir og hlutlausir. Slíkt mundi tryggja að barist yrði um landið þegar í upphafi ófriðar og þjóðin mundi lítinn frið fá fyrir ásælni stórveldanna á friðartímum. Grænhöfðaeyjar eru lítið, hlutlaust og varnarlaust smáríki, sem er eyríki á Atlantshafi eins og við. Sovétríkin sækja stöðugt að þeim og vilja fá herstöðvar, en lofa í staðinn tæknihjálp, aðallega varðandi fiskveiðar. Aeroflot, sovéska ríkisflugfélagið, er búið að fá víðtæka aðstöðu á aðalflugvelli eyjanna og sóknin í flotastöð er stöðug. Sovétríkin hafa og, að því er sagt er í margumræddum skjölum Alþb., beðið heimastjórnina á Grænlandi um leyfi til að koma upp fiskveiðimiðstöð þar í landi, og má segja að ekki hafi verið beðið lengi með ásóknina.

Það eru hættutímar um þessar mundir og við verðum að sýna þá raunhæfni og þann manndóm að haga okkur eftir því.

Þegar slökun var mest og menn gerðu sér vonir um raunhæfa afvopnun var fækkað í varnarliðinu um mörg hundruð manns og seglin dregin saman, eins og gert var með samningunum 1974. Nú verður að búa hús fyrir óveður sem fer því miður vaxandi, en glata þó ekki voninni um að því muni senn slota og aftur taka við ný slökun og raunhæf afvopnun.