24.11.1981
Sameinað þing: 25. fundur, 104. löggjafarþing.
Sjá dálk 1036 í B-deild Alþingistíðinda. (835)

38. mál, fangelsismál

Dómsmrh. (Friðjón Þórðarson):

Herra forseti. Hér er fjallað um till. til þál. um fangelsismál. Ég er þakklátur þeim sem hér hafa talað um þessi vandasömu mál af hógværð og háttvísi. Ég hef því miður ekki tíma til að svara þeim fsp. eða þeim athugasemdum sem hafa komið fram í máli þeirra lið fyrir lið, en geri það kannske jafnóðum í þeim orðum sem ég segi hér.

Ég get þó ekki látið hjá liða þegar á þessu stigi að mótmæla afaryrðum og dylgjum hv. 7. þm. Reykv. Guðmundar J. Guðmundssonar. Þær voru vissulega af því tagi að það hæfir ekki að láta þeim ómótmælt. Ég læt að vísu lönd og leið þær örvar sem hann skaut að mér persónulega. En það er varla hægt að hlusta á þennan mikla mann halda reiðilestur yfir mínum starfsmönnum og svívirða þá á allan veg öðruvísi en að mótmæla því, og ég leyfi mér að gera það hér með. Ég var að vísu búinn að reikna með því, að hann flytti sinn reiðilestur í fyllingu tímans. Hann er búinn að lýsa því yfir tvisvar í útvarpi í eyru alþjóðar, að þegar þessi mál kæmu til umr. hér á hv. Alþingi yrði sprenging. Þetta hef ég heyrt hann tvítaka a. m. k. Allt frá þeim tíma hefur honum gersamlega haldið við spreng út af þessum málum og nú er bomban sprungin, eins og hv. alþm. hafa hlýtt á. Það hæfir ekki að fara um það mörgum orðum. Þau orð hans dæma sig auðvitað sjálf.

Það er mjög misjafnt hvaða alþm. ræða við okkur í rn. út af þessum málum, þessum viðkvæmu og vandasömu málum. Enginn maður hefur rætt við mig eins oft út af slíkum málum og hv. 3. þm. Reykv., Albert Guðmundsson. Það þekkja allir að hann er ákveðinn í sínum málflutningi. Ég hef sagt við hann sem og hv. 7. þm. Reykv.: Ég skal gera fyrir ykkur og umbjóðendur ykkar allt sem ég get, miðað við þær reglur sem gilda og farið er eftir. — En ég verð að segja að það er mikill munur að öðru leyti á framkomu þessara tveggja hv. alþm. Það er langt sund á milli þeirra að þessu leyti. Ég hefði feginn viljað gera og ég þykist hafa gert nokkurn veginn það sem ég hef getað fyrir hv. 7. þm. Reykv. Það hefur kannske orðið einhver misskilningur á milli okkar. En til skýringar vil ég taka það fram, að sú reiði, sem búið hefur um sig í honum undanfarið, orsakast af því í örfáum orðum sagt, að hann hefur ekki komist upp með að láta sérreglur gilda um þá fanga sem hann ber fyrir brjósti. Þetta er ósköp einfalt mál.

Hann rakti hér sögu eins fanga. Ég veit nákvæmlega hvaða mann hann á við. Ég held að fáum eða engum föngum í fangelsum landsins hafi verið gefin jafnmörg tækifæri. Það er ekki venja að hleypa föngum út, þegar þeir eru byrjaðir eða ekki búnir að afplána nema helming af sínum dómi, og leyfa þeim að fara í vinnu eða heim til sín. Ég held að þetta sé næstum því algert einsdæmi, að því mér er kunnugt, frá seinni árum. Sá fangi, sem hv. þm. ræddi um, fékk að fara heim til sín þegar hann hafði afplánað dóm að hluta. Hann fékk að fara fyrst á togara, síðan í vel launaða vinnu inni á hálendinu. Hann átti að koma inn á ákveðnum degi aftur. Honum var sleppt gegn því loforði, að hann kæmi inn á ákveðnum degi aftur, 1. júlí 1981. En auðvitað kom hann ekki þá. Síðar var talað um að hann fengi að fara á loðnuskip. Þá sagði ég við hv. þm., að því miður væri það svo að áliti fullnustumatsnefndar að ekki væri talið réttlætanlegt að beita öðrum reglum við þennan fanga en aðra. Að vandlega yfirveguðu ráði treysti ég mér hreinlega ekki til að leyfa þessum fanga að fara á „eitt mesta loðnuskip landsins.“ Það er alveg laukrétt. Þess vegna var hann settur inn aftur. Hv. þm. var að undrast yfir því, að þessi fangi væri nú laus. Honum var sleppt út s. l. föstudag, þegar hann var búinn að afplána helming af sinni fangavist. Honum var sem sagt sleppt lausum þegar hann var búinn að afplána lágmarksrefsingu samkv. hegningarlögunum.

Ég ætla ekki að fara að þylja frekari reiðilestur yfir hv. 7. þm. Reykv. Mér finnst að það hæfi ekki því umræðuefni sem við erum hér að tala um. Persónulegur skætingur og aðrar slíkar væringar hæfa ekki því alvörumáli sem við erum að fjalla um hér. Ég ætla að láta þessum þætti í minni ræðu lokið að þessu leyti, en rifja örlítið upp af því sem þáltill. gefur tilefni til að ræða ögn nánar. í þessari till. er lagt til að Alþingi samþykki að fela ríkisstj. að skipa 7 manna nefnd til að gera heildarúttekt á fangelsismálum. Nefndin skal í kjölfar þeirrar úttektar skila áliti um þær úrbætur í fangelsismálum, sem henni þykja knýjandi, svo og áætlun um framtíðarskipan þessara mála.

Ég get mjög vel fellt mig við þennan hluta till. og tel að það sé rík ástæða og full nauðsyn að skoða þessi mál. Ég er mjög feginn því, að hv. alþm. sýna þennan áhuga, sem ég vona að verði fylgt eftir í verki síðar meir. Um það, hvernig á að tilnefna nefndina og að dómsmrn. eigi að skipa formann nefndarinnar, þá er ég ekki viss um að það eigi að láta „hina dauðu hönd dómsmrh.“ koma þarna nærri. Er ekki alveg eins gott að láta þetta bara vera 7 manna milliþinganefnd sem velur sjálfri sér formann og skilar svo áliti fyrir tiltekinn tíma? Ég álit að sú nefnd, sem fær þetta mál til athugunar, ætti að skoða síðari tvær málsgr. að þessu leyti, og beini ég þeim orðum til hv. 2. þm. Austurl.

Ég ætla svo að leyfa mér að grípa á örfáum atriðum úr grg.

Það er þá fyrst að nefna að því er lýtur að menntunarmálum fangavarða. Þessi mál voru nokkuð rædd í fyrra og nú vinnur nefnd samkv. þessari þál. að þessu málefni, fjallar um menntun fangavarða. Í þessari nefnd eiga sæti, svona til upplýsingar fyrir hv. alþm., Jón Thors deildarstjóri, formaður, Gunnar Gunnarsson framkvæmdastjóri Starfsmannafélags ríkisstofnana, Björk Bjarkadóttir formaður Fangavarðafélags Íslands, Helgi Gunnarsson forstjóri Vinnuhælisins á Litla-Hrauni og Jón Bjarman fangaprestur. Að vísu er ritari nefndarinnar Þorsteinn A. Jónsson, sá „voðalegi maður“ sem lýst var hér áðan, en ég vænti að þessi nefnd sinni sínum málum.

Ég veit að það er margt sem þarf að taka þarna til. skoðunar. Það hefur ekki verið mikið um að fangaverðir hafi notið fagmenntunar í sinni grein. Ef við nefnum t. d. lögregluna er hún komin miklu lengra í þessum efnum. Lögregluskólinn er margra áratuga gamall og ég tel að það sé nú orðið mjög góður skóli, menntandi og góður skóli fyrir lögreglumenn. En það er áreiðanlega víða pottur brotinn hvað svona fagskóla snertir. Ég heyrði núna fyrir nokkrum dögum — ég held að það hafi verið í Ríkisútvarpinu — að rætt var við brunavörð. Hann kvartaði yfir því, að það væri lítið nám að hafa í sínu fagi. Hins vegar man ég eftir því, og ég benti á það í fyrra, að þó að fangaverðir hefðu ekki gengið í sérstakan fangavarðaskóla eru auðvitað margir þeirra ágætir menn og vel menntaðir á sína vísu. Ég nefndi m. a. forstjórann og fangaverðina á Kvíabryggjuhælinu á Snæfellsnesi. Ég tel að maður, sem er búinn að vera í mörg ár vel metinn skipstjóri við Breiðafjörð, sé ekki ómenntaður maður, og ekki heldur iðnaðarmenn og menn sem eru búnir að sinna löggæslustörfum við góðan orðstír mörg ár eða marga áratugi. Þar eru ekki ómenntaðir menn á ferð, því að menntunin er ekki eingöngu sótt í skóla og námsgráður.

Hér kom fram hjá hv. 4. landsk. þm., frú Salome, að borin hefði verið fram fsp. á s. l. vori um tiltekna þætti fangelsismála, en þar sem stutt var til þingloka var þeirri fsp. svarað skriflega. Það er ýmislegt sem bar á góma í sambandi við þá fsp., m. a. eitt mál sem ég tel alvarlegasta málið í fangamálum á Íslandi nú. Það eru málefni geðsjúkra afbrotamanna. Ég ætla að leyfa mér að lesa upp þau orð sem í svarinu stóðu um þetta efni:

„Vistun geðsjúkra fanga. Hér er um að ræða óleyst vandamál og segja má í stuttu máli að ráðuneytið telji þá lausn æskilegasta að komið verði upp sérstakri stofnun fyrir geðsjúka fanga í nálægð við sjúkrastofnun og í samvinnu við heilbrigðisyfirvöld þannig að slíkri stofnun yrði þjónað bæði af fangelsisyfirvöldum og heilbrigðisyfirvöldum. Einnig þyrfti að vera aðstaða til þess að vista á slíkri stofnun þá, sem eru úrskurðaðir til að sæta geðrannsókn vegna brota, og möguleiki á að vista þar hættulega geðsjúklinga sem hin almennu geðsjúkrahús eiga í erfiðleikum með að vista. Ráðuneytið telur þetta með brýnustu úrlausnarefnum á sviði fangelsismálanna. Um vistun geðsjúkra fanga er einnig fjallað í þál. um geðheilbrigðismál, skipulag og úrbætur, sem nýverið hefur verið samþykkt.“

Það er alveg rétt, að það eru því miður nokkrir menn í fangelsum landsins sem þar ættu ekki að vera. En það á sína sögu, sem við þekkjum frá gamalli tíð sem fengist höfum eitthvað við löggæslu og lögreglumál, að lögreglan verður venjulega að taka við þeim mönnum, sem enginn vill hafa, og veita þeim þá aðhlynningu og þjónustu sem tök eru á.

Á Vinnuhælinu að Litla-Hrauni eru nú vistaðir þrír karlar sem hlotið hafa dóm eða öryggisgæslu. Ég nefni engin nöfn. Einn þeirra er mjög geðsjúkur, annar er geðsjúkur, en ekki erfiður sjúklingur, en sá þriðji er daufdumbur, en ekki geðsjúkur. Einnig dvelst á Vinnuhælinu á Kvíabryggju maður sem ekki er geðssjúkur, en vangefinn. Á geðsjúkrahúsi í Västervik í Svíþjóð dvelst nú maður sem var í fangelsi hér heima, en er nú sem betur fer á verulegum batavegi. — Í þessu sambandi vil ég leyfa mér að láta í ljós þakklæti mitt til Norðurlandaþjóðanna sem á undanförnum árum hafa leyst mörg vandamál af þessu tagi. — Á Litla-Hrauni dveljast auk þess 2–3 menn sem vegna geðveiki eða fávitaháttar ættu fremur heima á geðhæli en fangelsi þótt þeir hafi ekki verið dæmdir ósakhæfir.

Ég held að ég fari ekki öllu fleiri orðum um þetta atriði, en þetta mál, málefni geðsjúkra fanga, tel ég vera stærsta blettinn í sögu fangelsismálanna á undanförnum árum.

Ég hef átt tal um þetta við hæstv. heilbrmrh. og við höfum látið athuga þessi mál. Á okkar vegum hefur verið skilað álitsgerð um sérstofnun til að taka við þessum mönnum. Hún er gerð af Jóni Thors deildarstjóra og Ólafi Ólafssyni landlækni. En sérstofnun, sem á að hýsa menn af þessu tagi og veita þeim þá þjónustu sem unnt er, er mjög dýr stofnun og þarna kemur enn þá einu sinni til kasta fjárveitingavaldsins að sinna þessum málum.

Ég vék áðan að till., sem hér var borin fram á liðnu þingi, till. til þál. um geðheilbrigðismál, skipulag og úrbætur. (Gripið fram í.) Já, hún var samþykkt sem þál. og nefnd, sem skipuð var í samræmi við hana um geðheilbrigðismál o. fl., er nú að störfum. Til upplýsingar vil ég nefna nefndarmenn. Það er Ingvar Kristjánsson geðlæknir, formaður, Högni Óskarsson geðlæknir, Ásgeir Karlsson geðlæknir, formaður Geðlæknafélags Íslands, Oddur Bjarnason geðlæknir, formaður Geðverndar, Hulda Guðmundsdóttir félagsráðgjafi barnageðdeildar, Margrét Hróbjartsdóttir geðhjúkrunarkona, Sigríður Þorsteinsdóttir hjúkrunarkona,og varamaður Eiríkur Örn Arnarson sálfræðingur, en hann hefur starfað allan tímann með nefndinni. Ég vona að þessi nefnd skili áliti þegar hún hefur lokið starfi sínu.

Í grg. er vikið nokkuð að greinum sem Jón Bjarman fangaprestur skrifaði s. l. sumar. Ég efa ekki að Jón Bjarman hefur mikla reynslu í þessum málum og þekkingu. En þó má segja um þessar greinar hans, sem komu á prenti í sumar, að þær horfa svo til eingöngu við liðinni tíð. Hins vegar er ég alveg viss um að hann getur orðið þeirri nefnd, sem hér stendur til að skipa, að miklu liði. Ég held að frummælandi, hv. 2. þm. Austurl., hafi vikið að nokkrum efnum sem séra Jón fangaprestur telur ástæðu til að athuga í samræmi við þessa þáltill., en ég get aðeins minnst á. Hann telur rétt að athuga eftirtalda þætti sérstaklega af væntanlegri nefnd:

Íslenskar refsivistarstofnanir, hlutverk þeirra, rekstur þeirra, starfslið og fleira sem lýtur að rekstrinum. Framkvæmd skilorðsbundinna losana úr refsivist, náðana, uppgjörs saka, skilorðsbundinna dóma, frestun á ákæru og mat á gagnsemi þessara þátta refsikerfisins. Framkvæmd gæsluvarðhalds vegna rannsóknar í sakamálum, rekstur sérstakrar stofnunar í því skyni. Mat á reglum sem varða fangelsisskerðingu sakaðra manna vegna málsrannsókna. Réttarúrræði vegna manna sem sýknaðir eru fyrir dómi vegna ósakhæfni, en jafnframt úrskurðaðir til öryggisgæslu á viðeigandi hæli. Hinn almenni seinagangur réttarkerfisins og oft og tíðum hin langa bið frá því að brot er tekið til rannsóknar og þar til dómur er upp kveðinn og til fullnustu kemur. Starfsemi frjálsra félagasamtaka til aðstoðar mönnum í fangelsi og þeim sem þaðan losna. Stuðningur ríkis og sveitarfélaga við slík samtök.

Það er endurtekið hér í grg., að allar aðstæður bendi til þess, að óhjákvæmilegt sé að fram fari hlutlaus úttekt á fangelsismálum okkar og stöðu þeirra. Ég get alveg samþykkt að það er hvergi í raun meiri hætta á valdníðslu en gagnvart þessu fólki. Ég er ekki í sjálfu sér hrifinn af því að hafa svo víðtækar heimildir á hendi sem dómsmrh. er ætlað í almennum hegningarlögum. En ég bendi flm. þessarar till. á að þegar verið er að gagnrýna þessi mál þurfa þeir að gera greinarmun á því, hvort þeir einbeita sér að gagnrýni á framkvæmdinni, — framkvæmdinni sem fer fram samkv. gildandi lögum og reglum, eða á hinn bóginn hvort þeir telja nauðsynlegt að breyta löggjöfinni og þá sennilega fyrst og fremst almennum hegningarlögum nr. 19/1940. Ég hef síður en svo á móti því, að hv. alþm. hefjist handa um breytingar á hegningarlöggjöfinni, og ég er reiðubúinn að hlusta á alla réttmæta gagnrýni á framkvæmd þessara mála, en þar kemst ég að sjálfsögðu ekki hjá því að fara eftir gildandi lögum.

Sú spurning virðist leita á hugi flm., hvort fangelsunum sé ekki beitt um of, með tilliti til þeirra áhrifa sem slík frelsissvipting hefur í för með sér. Hér stendur síðar í grg.: „Þetta ógæfufólk á ótvíræðan rétt og rétti þess má löggjafinn aldrei gleyma.“ Löggjafinn er hv. alþm.

Miðað við gildandi lög og reglur sé ég mér ekki fært að haga málunum í stórum stíl þannig að langt sé gengið fram yfir þá reglu sem fylgt hefur verið á undanförnum árum og áratugum, að óbreyttri löggjöf. Ég er þó fús til að athuga þessi mál öll að ráði hinna færustu og vitrustu manna. Ég hef með öðrum orðum ekki treyst mér til annars en að framfylgja þeim dómum sem Hæstiréttur hefur upp kveðið í þessum efnum, þó með því að gera þá afplánun sem mildasta. Ég leyfi mér að segja það. Það eru auðvitað margvíslegar óskir sem koma fram frá föngum sem eru að afplána refsingu.. Því miður get ég ekki tekið þær allar til greina, en það er reynt að líta á þær með skilningi.

Það var vikið hér að reglugerðum sem gamlar væru orðnar. Það er reglugerð nr. 260 frá 1957, sem hv. 10. landsk. þm. nefndi áðan, um fangavist. Og það er reglugerð, sem raunar er dregin af henni, um vinnuhælið á Litla-Hrauni, nr. 150 frá 1968. Þessar reglugerðir eru nú í endurskoðun hjá hinum hæfustu mönnum. Ég get sagt hv. alþm. hverjir eru að vinna að þessu. Það eru Jón Thors deildarstjóri, Jakob Hafstein útibústjóri, sem lengi hefur verið í stjórnarnefnd Vinnuhælisins á Litla-Hrauni, og Jón Sigurðsson fangavörður þar eystra. Ég get fyllilega viðurkennt, að það er ýmislegt í þessum reglugerðum sem þarf endurskoðunar við.

Þá voru settar reglur um fangelsismáladeild dóms- og kirkjumálaráðuneytisins árið 1977. Þær reglur komu til framkvæmda 1. mars 1978. Það eru starfsreglur fyrir fangelsismáladeild dóms- og kirkjumálaráðuneytisins. Þar eru talin upp verkefni deildarinnar, yfirstjórn á rekstri fangelsa og Skilorðseftirlits ríkisins, nýbyggingar og viðhald fangelsa, fjárveitingatillögur, fullnusta refsidóma, veiting reynslulausnar, afgreiðsla tillagna um náðanir og uppreisn æru. Þessum starfsreglum var nokkuð breytt árið 1980. Til upplýsingar skal þess getið, að deildin tilkynnir viðkomandi dómþola um dóm hans þegar hann hefur fallið og hvenær hann skuli mæta til afplánunar. Mæti dómþoli ekki á tilsettum tíma felur deildin viðkomandi lögreglustjóra að færa dómþola í fangelsið, en leiti dómþoli eftir fresti á að hefja afplánun er heimilt að veita hann í allt að 4 mánuði. Framlengja má frestinn í aðra 4 mánuði ef sérstakar ástæður mæla með. Sannleikurinn er sá, að ég hef leyft mér að framlengja þennan frest enn þá lengur, m.a. fyrir eindregin tilmæli hv. 7. þm. Reykv.

Þegar fangar sækja um náðanir eða annað slíkt eru þær umsóknir sendar til fullnustumatsnefndar, sem hóf störf 1. mars 1978. Þessi nefnd er skipuð þrem mönnum. Það er þessi nefnd sem hv. 7. þm. Reykv. sagði í ræðu sinni áðan að öxin og jörðin geymdu þá menn best. Hverjir eru þessir menn? Það eru Jónatan Þórmundsson lagaprófessor, einn allra lærðasti maður í þessum fræðum, Ólafur Ólafsson landlæknir, sá ágæti mannvinur, og það er Jónas Jónasson lögregluvarðstjóri, gamall og góður og gegn lögreglumaður úr lögregluliði Reykjavíkur. Um þessa menn segir hv. þm. sem ég nefndi: Öxin og jörðin geyma þá best. (Gripið fram í: Forsrh. hafði ekki mikið álit á lagaskýringum Jónatans Þórmundssonar í fyrra.) Þetta er allt annað mál, hv. þm., og það færi afskaplega vel á því að hv. þm. temdi sér að geta hlustað á aðra en sjálfan sig. (Gripið fram í: Ég var einmitt að hlusta. Forseti: Ekki samtal á fundinum). Þessi nefnd fjallar um náðanir og annað slíkt. Hún gerir ákveðnar tillögur. Ég er ekki skyldugur til að fará eftir þeim, ég get breytt þar út af, en þegar athugað er hvaða markmið þessi nefnd hefur og hvers vegna hún var sett á fót, þá ber henni að reyna að sjá til þess, að menn séu nokkurn veginn jafnir fyrir lögunum. Þess vegna verður þessi nefnd að mynda og móta nokkuð ákveðnar starfsreglur sem fara verður eftir þó að ég vildi svo feginn víkja frá þeim og í raun og veru náða miklu fleiri menn en gert er.

Það var svo rætt hér áðan um refsivistina og að hún hefði ekki bætandi áhrif á fanga. Það er alveg rétt. Það blandast fæstum hugur um að fangavist hefur miklu fremur skaðleg áhrif á fanga og sálarlíf þeirra heldur en betrunaráhrif. En fangavistin er fyrst og fremst neyðarúrræði. Þess vegna ætti ekki að grípa til hennar nema þar sem full þörf er á. Það er þó að sjálfsögðu fyrir öllu að haga þessari vist svo að reynt sé að draga úr hinum skaðlegu áhrifum og þess freistað að hafa uppbyggjandi áhrif á fanga bæði félagslega og sálrænt. En ég held því ekki fram, að refsivistin hafi yfirleitt bætandi áhrif á menn.

Eitt af því, sem nauðsynlegt er að gera í þessum málum, er að bæta húsakynni. Það vita allir að gamla hegningarhúsið við Skólavörðustíg og fangelsið í Síðumúla eru ekki nærri nógu góð hús til sinna nota. Úr því þarf að bæta. Ég ætla að leyfa mér að kynna hér grg. um byggingu gæsluvarðhaldsfangelsis við Tunguháls í Reykjavík. Það er þannig, að á árinu 1971 ákvað ráðuneytið að fresta skyldi um sinn byggingu heildarríkisfangelsis við Úlfarsfell og í stað þess hafinn undirbúningur að þeim hluta ríkisfangelsisins sem ætlaður er fyrir gæsluvarðhald og móttökudeild. Eftir að kannaðir höfðu verið lóðamöguleikar í Reykjavík féllst borgarstjórn Reykjavíkur á að ætla gæsluvarðhaldsfangelsi stað við Tunguháls. Var sú ákvörðun tekin í borgarráði 4. apríl 1972. Ráðuneytið fól síðan húsameistara ríkisins að hefja undirbúning að teikningum að fangelsisbyggingu. Var síðan unnið að hönnun hússins næstu ár. Á árinu 1977 voru teikningar í meginatriðum fullgerðar. Í febr. — mars 1978 var fyrsti áfangi byggingarinnar boðinn út, þ. e. grunnur og smíði botnplötu. Sá verkáfangi var unninn á árinu 1978, en síðan hefur ekki verið unnið við bygginguna. S. l. tvö ár hefur verið unnið við lokafrágang ýmissa lagnateikninga þannig að húsið er nú um það bil fullhannað á öllum sviðum.

Hús þetta á að leysa af hólmi hegningarhúsið í Reykjavík, sem nú er orðið liðlega 100 ára gamalt og af heilbrigðisyfirvalda hálfu ekki talið fært um að þjóna hlutverki fangelsis, svo og fangelsið að Síðumúla 28, sem einungis fékkst leyfi til að nota sem fangahús til skamms tíma. Í þessum tveim húsum er nú rými fyrir samtals 36 fanga.

Hönnunar- og byggingarkostnaður Tunguhálsbyggingarinnar er nú orðinn á verðlagi samkv. byggingarvísitölu í júlí 1981, 3 millj. 361 þús. kr. Næsti áfangi er að steypa húsið upp og er áætlað að sá áfangi kosti miðað við byggingarvísitöluna 739,7 millj. Óskað hefur verið eftir fjárveitingum til að hefja framkvæmdir við hann á næsta ári, enda orðið mjög aðkallandi vegna ástands núverandi fangelsa.

Þessi greinargerð um byggingu gæsluvarðhaldsfangelsis, sem á að leysa hin tvö gömlu af hólmi, er nú í höndum allra ráðh. og hún er í höndum allra nefndarmanna í fjvn. Ef við fáum þar að auki stuðning hv. alþm. almennt eigum við að geta vonast eftir því, að einhver áfangi verði unninn í þessari byggingu á næsta ári.

Ég sagði að það væri reynt að gera föngunum vistina sem bærilegasta í fangelsunum. Það er því miður ekki hægt að gera þar allt af öllu tagi, en reynt að útvega þeim nokkra aðstöðu til mennta á grunnskóla- og iðnskólastigi. Vil ég þar benda á samvinnu Litla-Hrauns og Iðnskólans á Selfossi, sem gefist hefur vel á undanförnum árum.

Það var svo mjög gagnrýnt í sumar að ekki skyldi vera boðlegt kvennafangelsi til, og hin ágætu félagasamtök Vernd létu það vandamál ekki alveg fram hjá sér fara.

Eftir heimsókn í kvennafangelsið á Akureyri birtist á forsíðu Verndarblaðsins frásögn af heimsókn í kvennafangelsið á Akureyri: „Hér er fólk drepið hægt og rólega.“ Minna mátti það nú ekki vera. Okkur var náttúrlega ljóst að kvennafangelsið á Akureyri var ófullkomið vegna þess að það var sett upp til bráðabirgða. En ráð er fyrir því gert, að kvennadeild verði í fangelsinu við Tunguháls sem ég áðan nefndi.

Nú hefur svo tekist til, að í sumar var kvennafangelsið á Akureyri lagt niður og kvenföngum útvegaður staður að Bitru í Hraungerðishreppi. Á þeim stað vona ég að fari vel um kvenfangana. Fangaprestur og sálfræðingur eru nýbúnir að fara þangað austur, og eftir því sem ég veit best er hald manna að þar fari vel um kvenfangana.

Það er nú því miður svo, að í þessum málum er því oft á loft haldið sem leiðinlegt er að ræða um eða horfir til hins verra. Eigi að síður eru þó nokkrir ljósir punktar í þessum erfiðu málum. Ég bendi t. d. á viðtal í blaði, sem ég hef nú ekki við höndina, við ungan mann sem er að ljúka eða hefur lokið iðnnámi á Litla-Hrauni. Hann bar fangelsinu og starfsmönnum þar mjög vel söguna, forstjóra og starfsfólki hans.

Þá vil ég geta um tvo fanga sem dvöldust á Kvíabryggju á Snæfellsnesi í sumar. Þetta voru stuttir dómar svo að þeir dvöldust þar ekki mjög lengi og ekki samtímis. Þeir tóku sér ferð á hendur vestur í Eyrarsveit stuttu eftir að þeir voru útskrifaðir og gáfu hælinu stórgjafir. Það er vert að minnast slíkra atvika.

Þá sá ég einhvers staðar í blaði það var víst í Tímanum sunnudaginn 10. maí 1981: „Fangelsi til fyrirmyndar“. Þar er rætt um Kvíabryggju á Snæfellsnesi og hér stendur undir mynd: „Þetta er fangelsi. Kirkjufell gnæfir í baksýn“. Þar er látið mjög vel af vistinni og forstjóra, fangavörðum og öðru starfsfólki hælt fyrir ágæta framkomu og mikla góðvild og nærgætni sem þeir sýna vistmönnum.

Það fer nú að verða dálítið áliðið dags. Ég gæti rætt hér um ýmis önnur efni og þá ekki síst þau sem varða ýmis tímabil fyrir fangavist og eins þegar fangavist lýkur. Þegar menn halda því fram að engin þróun hafi orðið í átt til mannúðar í þessum málum — við skulum segja á þessari öld — þá er mjög rangt með farið því að framkvæmd þessara mála; löggjöf og annað hefur stöðugt þróast í áttina til meiri mildi og mannúðar. Ég minnist þar á Skilorðseftirlit ríkisins. Skilorðseftirlit ríkisins tók til starfa á árinu 1974 og tók þá við eftirliti með þeim sem losnuðu úr fangelsi með skilorðsbundinni náðun eða reynslulausn. Það eftirlit höfðu aðallega annast til þess tíma Félagasamtökin Vernd. Á árinu 1976 tók eftirlitið síðan við umsjón með þeim sem frestað er ákæru gegn skilorðsbundið, en því hlutverki hafði áður gegnt Óskar Clausen rithöfundur í fjölda ára.

Það er vert að gefa starfsemi Skilorðseftirlitsins gaum. Þar vinna ágætir menn. M. a. var bætt þar við nýjum manni, sérfræðingi, sem hóf þar störf 1. febr. s. l. En annars ættu sem flestir, sem vilja sinna þessum málum,. einmitt að huga að því, hvað hægt er að gera fyrir fangana þegar þeir losna úr refsivistinni því að það er mjög viðkvæmur tími þegar þeir eru að ganga aftur út í lífið. Það er hverju orði sannara.

Ég minntist á Verndarblaðið hér áðan, en Vernd og Fangahjálpin sem getur rakið rætur sínar allt aftur til ársins 1959, að ég ætla, er að sjálfsögðu ágætur félagsskapur sem hefur unnið mikið og gott starf. Í stjórn hennar er fjöldi góðra manna, sem ég veit að lætur sig þessi mál miklu skipta og vill mikið á sig leggja til að koma þessum málum í betra horf. Stjórn Verndar er nýbúin að koma á fund til mín í dómsmrn. og áttum við þar góðar viðræður.

Ég vil svo benda á ýmislegt annað í þessum efnum. Hv. frummælandi minntist á atriði, sem að sjálfsögðu eru oft undanfari og orsök afbrota og yfirsjóna, þ. e. áfengið, fíkniefnin og vímugjafarnir. Það mundi taka of langan tíma að fara að ræða þessi atriði öll og það sem reynt er að gera í þeim efnum, en mér er ekki kunnugt um að þessi mál hafi verið rædd í ríkisstjórn fyrr en nú milli ráðherra. Þessi mál hafa verið a. m. k. á þremur fundum og sérstök ráðherranefnd starfar að þeim málum nú. Auk þess er að sjálfsögðu haft gott samband við vini okkar og frændur á Norðurlöndum sem vinna að hliðstæðum málum, og svo mætti lengi telja.

Ég gleymi ekki því mikla taki sem Samtök áhugamanna um áfengisvarnir hafa lyft — því Grettistaki, vil ég segja. Þau reka þegar nokkur heimili til hjálpar mönnum og aðstoðar. Mér er fullkunnugt um að starf þessara frjálsu áhugamannasamtaka hefur þegar orðið til að bjarga mörgum manninum, vonandi fyrir fullt og allt. Til þessara mála hefur ríkið að sjálfsögðu greitt stórfé, t. d. til SÁÁ-heimilisins að Staðarfelli í Dölum sem mér er vel kunnugt um og hefur gengið með miklum ágætum sem betur fer.

Um öll þessi mál mætti ræða miklu lengur, en það er ekki ástæða til að halda því mjög lengi áfram. Þessi nefnd verður vonandi kjörin þegar þar að kemur. Þá munum við í dómsmrn. veita henni alla aðstoð og allar upplýsingar og vinna með henni, jafnvel þó að enginn okkar verði í henni eða neinn á okkar vegum. — Það skiptir ekki máli. En ég vil þó aðeins taka það fram við þá bjartsýnismenn, sem halda að unnt sé að opna öll fangelsi eða leggja öll fangelsi niður, að það er því miður, held ég, ekki hægt, enda er það oft svo að þegar menn sleppa út af hæli, m. a. fyrir þá sök að ekki er allt rammgirt mannheldri girðingu, þá er það býsna oft sem þeir lenda í klandri blessaðir, eru t.d. teknir við akstur undir áhrifum áfengis eða vímugjafa. Það er sannarlega ekki hættulaust að hafa slíka menn í umferðinni.

Um öll þessi efni mætti ræða í miklu lengra máli, en ég ætla að láta máli mínu lokið. Ég er ákveðinn í því að verja þeim tíma, sem ég get, til að ræða við alla þá, sem aðallega vinna að þessum málum á mínum vegum og sinna þeim að einhverju leyti, þannig að við getum samræmt okkar störf og látið þau vera sem árangursríkust. Ég tel mér skylt, meðan ég gegni þessu embætti, að fara að lögum og þeim venjum sem fylgt hefur verið. En ég hef síður en svo nokkuð að athuga við að lögin séu endurskoðuð og þeim vikið í átt til mannúðar og mannkærleika, sem er sem betur fer ofarlega í hugum manna sem ræða þau mál um þessar mundir.

Ég mun beita mér fyrir því að stytta afplánunartímann hverju sinni að því marki sem lög og venjur leyfa, því að ég hef ekki oftrú á innilokun. Ég mun leggja áherslu á að öllum föngum geti liðið sem best á afplánunartímanum. Ég veit vel að margir menn, sem lenda í þessari ógæfu sem svo er nefnd, eru hinir bestu menn. Manni rennur stundum til rifja að þeir skuli sitja inni bak við lás og slá meðan aðrir ganga lausir sem þar ættu frekar að vera. En það er þó einu sinni svo, að þarna er fylgt þeirri reglu, að betra sé að níu glæpamenn gangi lausir en einn saklaus maður sé fangelsaður. Ég mun einnig leggja mig fram um að vinna vel með öllum þeim sem láta sig þessi mál nokkru varða. Þeir eru velkomnir á minn fund hvenær sem er. Ég vona að með okkur geti tekist einlæg og góð samvinna, og í þessu efni undanskil ég engan.