16.02.1983
Sameinað þing: 52. fundur, 105. löggjafarþing.
Sjá dálk 2042 í B-deild Alþingistíðinda. (1766)

Umræður utan dagskrár

Sjútvrh. (Steingrímur Hermannsson):

Herra forseti.

Hv. 6. þm. Reykv. beindi til mín nokkrum spurningum.

Hann spurði í fyrsta lagi hvort ríkisstj. hefði fjallað um þá ákvörðun fjmrh. að bakfæra skatta hjá Íslenska álfélaginu. Svarið við því er nei.

Hann spurði einnig að því, hvort ég hefði fyrir fram vitað um þetta. Svarið við því er einnig neitandi. Ég vissi það ekki.

En hann spurði í þriðja lagi um afstöðu mína í þessu máli. Líklega verð ég að viðhafa nokkur fleiri orð í því svari.

Segja má að þetta mál hafi hafist í des. 1980 þegar hæstv. iðnrh. lagði fram upplýsingar, sem hann hafði aflað, um verðlagningu á súráli. Ég var þá að vísu staddur erlendis og var ekki á þeim ríkisstjórnarfundi, en skömmu eftir það var tilnefnd ráðherranefnd til að vera hæstv. iðnrh. til aðstoðar í málinu, eins og þessi ríkisstj. hefur gert í fjölmörgum erfiðum málum. Þessi ráðherranefnd starfaði nokkuð framan af árinu 1981 og undirbjó m. a. ákveðnar tillögur sem hæstv. iðnrh. lagði fyrir Alusuisse sem grundvöll að viðræðum og samningum á þessu sviði. Þessi sama ráðherranefnd átti einn fund með hæstv. iðnrh. og dr. Müller frá Alusuisse. En ég held ég megi segja að síðan hafi þessi nefnd ráðh. mjög lítið fjallað um málið. Hæstv. iðnrh. hefur ekki lagt málin fyrir þessa ráðherranefnd, eins og venja hefur verið með fjölmörg önnur mál þar sem ráðherranefndir hafa starfað. Hann hefur m. ö. o. kosið að hafa þetta mál hjá sér, sem hann hefur vitanlega fullan rétt til. Ég hef litið svo á, að ráðherranefndina hafi, við skulum segja, dagað uppi á vormánuðum 1981.

Í þessu máli kom fram upphaflega, samkv. þeim upplýsingum sem hæstv. iðnrh. hafði aflað sér, verulegur munur á súrálsverði því sem ÍSAL var gert að greiða og því sem heimildarmenn hæstv. ráðh. töldu eðlilegt súrálsverð. Munaði þar, ef ég man rétt, um 48 millj. kr. Þessi niðurstaða fór til erlends endurskoðunarfyrirtækis, Coopers & Lybrand, eins og allir þekkja. Það fyrirtæki fór mjög vandlega í þær upplýsingar allar og komst að þeirri niðurstöðu að þarna væri á nokkrum árum um u. þ. b. 16 millj. dollara mun að ræða. Ég verð að segja fyrir mitt leyti, eins og ég hef oft látið í ljós, að ég tel að það mál hafi verið vandlega endurskoðað og ég sé enga ástæðu til þess að vefengja niðurstöðu Coopers & Lybrand. Þetta er alþjóðlegt fyrirtæki og hefur getið sér ágætisorð. Hitt er svo sjálfsagt að hafa í huga, að Alusuisse hefur mótmælt þessu og látið aðra alþjóðlega endurskoðendur fara í gegnum málið. Þeir hafa komist að allt annarri niðurstöðu. Málið mun í eðli sínu vera allflókið, því viðskipti með súrál eru oft þríliða — ef ekki fleiri liða — viðskipti þar sem önnur framleiðsla og milliliðir eru. En ég hef fyrir mitt leyti ætíð talið rétt að byggja á niðurstöðu Coopers & Lybrand. Um þetta hefur því ekki verið nein deila á milli mín og hæstv. iðnrh. og ég talið eðlilega með þennan þátt málsins farið. Að vísu má segja að þess hafi ekki verið gætt í nokkur ár að krefjast endurskoðunar á réttum tíma, eins og samningurinn gerir ráð fyrir.

Þegar þessar upplýsingar birtust á sínum tíma, í des. 1980, var að mínu mati hins vegar dálítið óvarlega farið um þær orðum. Talað var um að um sviksamlegt athæfi væri að ræða. Athugasemd var gerð við það á ríkisstjórnarfundi og átti að strika það orðalag út í þeim gögnum sem fyrir lágu, en það mun ekki hafa orðið eins og til var ætlast. Þetta olli, eins og menn vita, mjög miklum úlfaþyt. Ég harma þetta því ég er fyrir mitt leyti þeirrar skoðunar, að ákaflega erfitt sé að setjast niður og semja við svikara eða hvaða öðru slíku nafni menn vilja kalla mótaðilann. Ég er sannfærður um að þessi mistök, sem ég vil kalla svo, urðu til þess að Alusuisse gat með nokkrum rétti krafist þess að vera hreinsað af þessum áburði áður en sest væri niður til alvarlegra samninga.

Ég er ekki í nokkrum vafa um að Alusuisse hefur notað þau tækifæri sem hafa gefist til að tefja fyrir samningum. Menn geta sagt: Þetta er ekki heiðarleg framkoma. Ég skal ekkert um það segja, en fyrirtækið vill eflaust, eins og allir aðrir sem njóta ódýrrar raforku, njóta slíks sem lengst. Ég held að menn verði þá að setja sig í þeirra fótspor. Þeir hafa áreiðanlega notað þau tækifæri sem þeir hafa fengið til að tefja málið. Mín gagnrýni á meðferð málsins beinist fyrst og fremst að þessu. Mér finnst að Alusuisse hafi verið veitt allt of mörg tækifæri til að draga að setjast niður til alvöruviðræðna um raforkuverð.

Raforkuverðið er langsamlega mikilvægasta atriðið fyrir okkur í þessu máli. Raforkuverð til ÍSALs er orðið lágt á heimsmælikvarða, getum við sagt, til álbræðslna, 6.5 mill eða 6.5 þúsundustu úr dollara, og má segja að það sé kannske þriðjungur af raforkuverði til álbræðslna víða um heim. Að vísu eru fjölmörg dæmi um lægra verð, en í öllum nýlegum samningum er verð til slíks iðnaðar a. m. k. þrefalt þetta. Því er það langsamlega mikilvægasta atriðið, eins og kom fram í þeim ræðum sem hv. fyrirspyrjandi og hæstv. iðnrh. fluttu, að fá hækkun á raforkuverðinu sem allra fyrst.

Til greina kom fljótlega hvort bakfæra ætti þessa vangoldnu skatta, sem stafa af súrálsverði og — samkv. síðari athugun — verði rafskauta, og svo vegna deilna um afskriftir. Allt hefur þetta verið rakið. Ég fer ekki út í það í smáatriðum. Þetta var vandlega athugað, og ég tel að hæstv. iðnrh. hafi unnið vel að þeim málum. Hann fékk lærða lögfræðinga til að skoða þau mál. Niðurstöðurnar liggja fyrir, eins og hér hefur verið rakið. Samkv. íslenskum skattalögum er vafalaust að bakfæra má þessa skatta. Ég hef látið í ljós, a. m. k. við hæstv. iðnrh., að ég teldi vel koma til greina að bakfæra skattana einhliða.

Ég verð hins vegar að segja það, svo ég hlaupi nokkuð fram í tímann, að mér þóttu verða mikil þáttaskil með því tilboði sem Alusuisse gerði 10. nóv. s. l. Þá bauðst fyrirtækið til að leggja deiluna um súrálsverðið, rafskautin og afskriftirnar og þær afleiðingar, sem annað mat á þessu hefur á skatta, í tvo íslenska gerðardóma — a. m. k. annan þeirra skipaðan íslenskum lögfræðingum og hinn þannig tilnefndan að einn væri frá hvorum aðila og samkomulag verði um oddamann. Menn verða að athuga að einhliða bakfærsla á þessum sköttum getur að sjálfsögðu leitt til þess að Alusuisse kæri slíkt til þess alþjóðlega gerðardóms sem gert er ráð fyrir í samningnum. Nú skal ég ekkert um það segja hvort fyrirtækið gerir það. Þá er, ef ég má orða það svo, vel af stað farið. Þá er málið þar með unnið. Ef fyrirtækið vísar þessu hins vegar til alþjóðlegs gerðardóms tel ég það langtum verri kost en þá gerðardóma sem Alusuisse bauð upp á með tilboði sínu frá 10. nóv. Ég hef ekkert sérstakt við þessa gerð fjmrh. að athuga, nema það þá, að eftir að tilboðið kom fram 10. nóv. tel ég að átt hafi að fallast á það og vísa deilum í innlendu gerðardómana og losna við þessi deilumál úr vegi þess stóra máls sem er hækkun á raforkuverði.

Vitnað hefur verið til þess sem ég hef sagt í dagblöðum og til þeirrar till. sem ég flutti í ríkisstj. nýlega um þetta mál.

Ég sagði áðan, að ég tel að með því tilboði sem kom 10. nóv. hafi orðið þáttaskil. Ég er þeirrar skoðunar, að það tilboð hefði þurft að skoða miklu betur og með því móti hefði verið unnt að hefja viðræður um hið mikilvæga raforkuverð. Ég gagnrýni það, eins og komið hefur fram, að ekki var gengið að tilboði Svisslendinganna um að koma öðrum deilumálum í gerð og hreinsa þannig borðið, ef orða má það svo. Ég tel jafnframt — hef gagnrýnt það í viðræðum við iðnrh. og víðar — eðlilegt að fallast á að ræða um stækkun álversins í tengslum við raforkuverðshækkun, sem við erum sáttir við. Ég legg áherslu á „í tengslum við.“ Mér finnst ekki koma til greina, eins og mátti skilja á sumum orðsendingum Svisslendinganna, að þeir fái fyrst samþykki fyrir stækkun. Það verður að vera í tengslum við viðunandi raforkuverðshækkun. Af hverju tel ég þetta rétt? Ég tel þetta rétt vegna þess að óumdeilanlega er þetta álver orðið nokkuð gamalt og nokkuð úrelt. Orðið hafa miklar tæknibreytingar á þessu sviði með hækkandi orkuverði og ýmsar nýjungar verið innleiddar, sem leiða til meiri orkusparnaðar. Þetta álver er því orðið að þessu leyti óhagkvæmt í rekstri. Ég lít svo á að það sé ákaflega æskilegt fyrir okkur ekkert síður en Svisslendingana, því hér er þó um fyrirtæki í landinu að ræða. sem við viljum halda gangandi, að það sé rekið á hagkvæman hátt. Ég held einnig, að vel kunni að vera að sá kostur sé okkur hagkvæmur í orkunýtingu að álverið verði stækkað. Ég hef því talið að á þetta ætti að fallast í tengslum við viðunandi hækkun á raforku og tel að samþykki hefði verulega losað um allar viðræður í því sambandi.

Þá hafa Svisslendingarnir lengi farið fram á að mega taka inn annan hluthafa með 50% hlutdeild í stað 49, sem þeir hafa leyfi til. Ég hef ekki séð neitt athugavert við það. Vel kann slíkt að styrkja allan rekstrargrundvöll álversins, t. d. markaðslega. Ég vek athygli á að hæstv. iðnrh. hefur staðið í svipuðum viðræðum við japanskt fyrirtæki um járnblendiverksmiðjuna í Hvalfirði af sömu ástæðu, að reyna að styrkja markaðsforsendur og rekstrargrundvöll. Ég sé ekki að þetta saki okkur að nokkru leyti og væri eðlilegt að fallast á þetta a. m. k. strax og alvöruviðræður um raforkuverðið eru hafnar og, „nota bene“ önnur atriði samningsins sem þarf að endurskoða því þau eru fleiri en bara raforkuverðið. Segja má að þetta séu þau atriði sem skipta mestu, þ. e. meðferð deilumála og svo að reyna að opna fyrir viðræður með því að fallast á stækkun og fallast á annan hluthafa.

Í þeim till. sem ég lagði fram í ríkisstj. gerði ég í fyrsta lagi ráð fyrir að ráðherranefnd yrði endurskipuð og henni falið að koma sér saman um meðferð málsins. Þessari ríkisstj. hafa reynst þeir starfshættir mjög vel og fjölmörg erfið mál hafa verið leyst þannig, og gæti ég út af fyrir sig nefnt ýmis hér. Ég harma því að ráðherranefnd var ekki höfð með í ráðum lengur en ég gat um áðan.

Í öðru lagi tel ég að það eigi að endurskipuleggja álviðræðunefnd. Ég lagði til að í henni væri einn fulltrúi frá hverjum þingflokki, fulltrúi frá forsrh. og hans mönnum og svo einn frá Landsvirkjun. Ég held að svona álviðræðunefnd eigi ekki að vera of fjölmenn. Ég tel mjög vafasamt að hæstv. ráðh. standi sjálfur í svona viðræðum. Ég vek athygli á að sá háttur var ekki fyrr á hafður. Ég held að betra sé að aðrir séu þar, þó að sjálfsögðu sé það allt í fullu samráði við viðkomandi ráðh. Ég tel nauðsynlegt að Landsvirkjun sé með. Ég held að það hafi reynst jákvætt í fyrri viðræðum. Því lagði ég til að fulltrúi frá Landsvirkjun væri í þessari nefnd. Að sjálfsögðu myndi hæstv. iðnrh. skipa formann í svona viðræðunefnd.

Þá gerði ég í þriðja lagi ráð fyrir að sett yrði það skilyrði að einhver upphafleg raforkuverðshækkun fengist. Ég hef ekki sett fram ákveðna tölu því mér finnst slíkt þyrfti að ræða nánar. Ástæðan fyrir þessu er sú, að þetta hefur því miður dregist svo mjög á langinn að ég tel að því verði ekki neitað af Svisslendinganna hálfu. Einhver raforkuverðshækkun er fyrir löngu orðin ekki bara réttlætanleg heldur sjálfsögð. Mér sýnist að viðurkenning á því með nokkurri hækkun væri nokkurs virði.

Þá tel ég að viðræður yrðu að hefjast án tafar og lagði til að fyrir þær viðræður féllumst við á stækkun álversins í tengslum við viðunandi raforkuverðshækkun í fyrsta lagi og í öðru lagi á að þeir tækju inn nýjan hluthafa sem við samþykktum. Mér finnst að hann eigi að vera háður okkar samþykki og sé ekki að það ætti að valda neinum erfiðleikum.

Þetta voru í meginatriðum þær tillögur sem ég lagði til á þeim fundi þar sem hæstv. iðnrh. lagði fram hugmyndir sínar um einhliða aðgerðir í raforkumálum álversins, þ. e. einhliða hækkun á raforkuverði.

Það er að sjálfsögðu eðlileg spurning: Hvers vegna er lagst gegn einhliða hækkun? Ég vil segja það, að ég leggst alls ekki gegn slíkum aðgerðum um alla eilífð. Ég held hins vegar að menn verði að athuga mjög vel slíkt skref áður en tekið er. T. d. er ljóst að samningurinn gerir ráð fyrir alþjóðlegum gerðardómi. Vitanlega yrði einhliða hækkun kærð til slíks gerðardóms. Menn hljóta að spyrja sjálfa sig að því, hvort allur undirbúningur málsins og meðferð málsins fyrir slíka hækkun sé þess eðlis að mundi njóta stuðnings í alþjóðlegum gerðardómi. Ég hef mínar efasemdir um það og þær mjög sterkar.

Ég verð einnig að segja það, að ég fékk tækifæri til að hitta þennan lögfræðing, sem hæstv. iðnrh. minntist á, mr. Lipton. Það var mjög fróðlegt, en mér þótti undarleg sú fullyrðing þessa lögfræðings að ríkisstj. væri ekki bundin af samningi, hún væri yfir það hafin. Ég verð að segja alveg eins og er að þetta samræmist ekki minni réttarvitund. Þetta kann að vera svo í sumum frumstæðari ríkjum þar sem þingræði hefur ekki lengi verið, en ég tel að ríkisvaldið, og ekki síst Alþingi, sé bundið af samningi sem það hefur sjálft lögbundið og á ákaflega erfitt með að samþykkja að ríkisstjórn og Alþingi sé þá frjálst að breyta slíkum samningi einhliða. Ég held að það hljóti þá að verða að gerast í nauðvörn, sem þarf miklu sterkari rökstuðning en mér finnst nú vera kominn fram. Því þrátt fyrir þau meðmæli sem þessi ágætis lögfræðingur hefur verið með þóttu mér rök hans ekki sannfærandi að þessu leyti.

En svo verða menn einnig að spyrja sjálfa sig að því: Ef við hækkum raforkuverðið einhliða hvaða útgönguleið kann eigandi álversins að hafa? Mér sýnist líklegt án þess að ég hafi nokkra fullvissu um það, að hann segði sem svo: Samningurinn er rofinn og við erum óbundnir af öðrum ákvæðum samningsins. Í samningnum eru mjög mikilvæg ákvæði, eins og t. d. um 85% kaupskyldu á raforku. Þeir geta sagt að þetta gildir þá ekki lengur og þeir séu ekki skyldugir til að kaupa raforkuna. Nú er þannig ástatt í álbræðsluheiminum að lokað hefur verið fjölmörgum álverum, jafnvel hagkvæmari verum en þetta er, sem er orðið nokkuð gamalt, a. m. k. eru þau sum hver stærri. Mér þætti ekkert ólíklegt þótt þeir, sem hafa lokað sínum álverum t. d, nálægt markaðnum í Bandaríkjunum, í Tenessee og víðar, eða reka þau með mjög litlu álagi, gripu til þess ráðs að loka álverinu hér, sem þýddi að upp yrði sagt nálægt 700 manns. Til hvers grípum við þá? Ég vil ekki standa frammi fyrir slíku. Ég fæ ekki séð að við gætum með nokkru móti tekið við rekstri álversins og hef sagt að þá þyrfti líklega að opna ríkissjóð æðivel. Hver á að borga hallann og hvert á að selja framleiðsluna o. s. frv.? M. ö. o. hef ég ekki getað, að þessum málum athuguðum, stutt að farið verði út í einhliða aðgerðir á þessari stundu. Ég tel að það eigi að gera ítrekaða tilraun til að fá samninga og mér finnst að á grundvelli þessa tilboðs, sem kom 10. nóv., sé það hægt. Ég legg áherslu á það.

Um áliðnaðinn almennt mætti fara mörgum orðum. Hann er í miklum erfiðleikum og þetta mál ber að á heldur erfiðum tíma að því leyti. Því verður víst ekki neitað. Eins og ég hef þegar nefnt hefur álverum verið lokað mjög víða um heim. Það er líka staðreynd, að aðrar þjóðir hafa brugðist við þessum erfiðleikum nú með því að bjóða lágt raforkuverð, eins og t. d. Kanadamenn munu hafa gert nýlega. Þá hefur norska ríkisstjórnin breytt fyrri áætlunum. Þar voru uppi áætlanir um að hækka skatta á raforku og þar með raforkuverð til stóriðju, en nú hefur ríkisstjórn Noregs lagt fram frv. í Stórþinginu þar sem gert er ráð fyrir að raforkuverð til álvera sem byggð voru fyrir 1970 verði óbreytt. Þannig eru ýmsar blikur á lofti, því verður ekki neitað, þótt það breyti því ekki að orkuverðið hér er töluvert lægra en t. d. hjá þessum álverum í Noregi. Hér er það 6.5 mill, en í Noregi nálægt 11–12, svo þarna er ennþá mikill munur á engu að síður. En þetta nefni ég aðeins sem dæmi um þær þrengingar sem að steðja.

Nú hefur aðeins birt til, að því er manni skilst, og einhver hækkun orðið á álverði. Ég hef nýlega séð spár sem byggjast á upplýsingum sem Alþjóðabankinn gefur, þar sem því er spáð að á næstu tveimur, þremur árum muni mjög birta til á þessu sviði og þá raforkuverð til álbræðslna fara hækkandi með álverði. Ég held þess vegna að það sé ákaflega mikilvægt að koma þessu nú á skrið, semja þá um þriðja kerskálann í sambandi við verulega hækkun á raforkuverði. Ég held að aðeins bjartara sé fram undan og vil því nota tækifærið og hvetja mjög eindregið til þess að efnt verði til fundar hið bráðasta um þetta mál með Svisslendingunum og þá reynt að fara þá leið sem ég hef lagt til og nú rakið.