02.03.1983
Neðri deild: 48. fundur, 105. löggjafarþing.
Sjá dálk 2415 í B-deild Alþingistíðinda. (2189)

221. mál, lánsfjárlög 1983

Fjmrh. (Ragnar Arnalds):

Herra forseti. Ég mæli hérna fyrir frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1983.

Eins og kunnugt er felur frv. til lánsfjárlaga í sér lántökuheimild fyrir ríkissjóð. auk heimildar Framkvæmdasjóðs Íslands, fyrirtækja með eignaraðild ríkissjóðs og sveitarfélaga til lántöku.

Í frv. eru einnig breytingar á lögum um fjárfestingarsjóði og ákvæði um hámarksframlög til nokkurra verkefna, og er það í fullu samræmi við markaða stefnu í fjárlögum fyrir árið 1983, sem þegar hafa verið afgreidd, og er það því einungis staðfesting á þeirri stefnu sem þegar hefur verið mörkuð. Þá er leitað heimildar til viðbótarlántöku vegna ársins 1982.

Í grg. og fskj. er allítarlegt yfirlit um helstu þætti lánsfjáröflunar og ráðstöfun lánsfjár fyrir árið 1983. Við undirbúning lánsfjáráætlunar komu fram tillögur og hugmyndir rn. og stofnana um lánsfjármagnaðar framkvæmdir og þá einkum erlenda lánsfjáröflun, og námu þessar tillögur alls um 5000 millj. kr. Sú tala var bersýnilega verulega miklu hærri en samrýmst gat þeim aðstæðum sem skapast hafa í efnahagsmálum okkar Íslendinga. Í viðræðum við fulltrúa Seðlabanka Íslands og bréfi, sem frá Seðlabankanum kom 6. oki. s. l., var sett fram það markmið að erlendar lántökur færu ekki yfir 3500 millj. kr. á árinu 1983 þannig að greiðslubyrði erlendra lána gæti orðið á bilinu 23–25% af útflutningstekjum, eins og orðað var í bréfi Seðlabankans á s. l. hausti. Viðmiðun ríkisstj. við gerð lánsfjáráætlunar hefur vissulega tekið nokkurt mið af þessu sjónarborni Seðlabankans í sambandi við hámark erlendrar lántöku, en þó höfum við litið fremur á það, að unnt sé að slá því föstu að erlendar skuldir þjóðarinnar aukist ekki að raungildi á árinu 1983 frá árinu áður.

Föst erlend lán á meðalgengi ársins 1982 námu um 13 630 millj. kr. Sé gert ráð fyrir 6% verðbólgu í viðskiptalöndum okkar má hækka upphæðina í 14 448 millj. kr. Í forsendum Seðlabankans, þegar miðað er við reikniforsendur fjárlaga um 42% verðbreytingu milli áranna 1982/1983, er gert ráð fyrir 39.3% hækkun meðalgengis. Séu fyrrnefndar fjárhæðir færðar til meðalgengis 1983 nema þær 20 126 millj. kr. Ef lántökum er hagað á þann veg að erlendar lántökur verði innan þessa ramma verða þær að raungildi þær sömu og árið áður. Þetta hámark felur því f sér að erlendar lántökur megi ekki fara yfir 3439 millj. kr. miðað við 6% verðbólgu að meðaltali í viðskiptalöndum okkar. Niðurstöðutala þeirrar lánsfjáráætlunar, sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir að heildarlántökur erlendis nemi 3389 millj. kr. eða um 50 millj. kr. lægri fjárhæð en nam fyrrnefndu hámarki, sem ég nefndi nú seinast, og er sem sagt í frv. gert ráð fyrir að erlendar lántökur haldist innan þessa ramma.

Það þarf tæpast að geta þess, að þegar tillögur rn. og lánastofnana nema um 5000 millj. kr., en niðurstaðan er 3389 millj. kr., er um verulegan niðurskurð að ræða á vegalög. 2416 tillögum og beiðnum. Er um að ræða niðurskurð sem nemur um 1600 millj. kr. Í þessu sambandi er rétt að hafa það í huga, að þjóðarframleiðslan hefur verið að dragast saman. þjóðartekjurnar hafa verið að dragast saman. Við höfum þegar gert ráðstafanir til þess að neyslan í landinu, kaupmáttur launanna, dragist saman um svipaðar hlutfallstölur og nemur samdrætti í þjóðarframleiðslunni, en af sjálfu leiðir að eðlilegt er að gera ráð fyrir hliðstæðum samdrætti í fjármunamyndun og fjárfestingum. Það er einmitt það sem stefnt er að í þessu frv.

Að mati Þjóðhagsstofnunar gæti fjármunamyndun árið 1983 numið 25–26% af vergri þjóðarframleiðslu, en það er svipaður hundraðshluti og 1982. Ástæðan fyrir því að hundraðshlutinn lækkar ekki þrátt fyrir samdrátt í fjármunamyndun er að sjálfsögðu sú, að hvort tveggja lækkar. talan í teljaranum, þ. e. fjárfestingarnar, og talan í nefnaranum, deilitalan, þ. e. þjóðarframleiðslan. Þegar hvort tveggja lækkar um hliðstæðar hundraðstölur verður hlutfall fjármunamyndunar af þjóðarframleiðslu svipaður hundraðshluti og áður eða í kringum 25–26% af vergri þjóðarframleiðslu.

Horfur eru sem sagt á því að fjárfesting atvinnuveganna dragist saman um 7.6% frá árinu 1982 og svipuðu máli gegnir um byggingar og mannvirki hins opinbera, en þar er spáð samdrætti sem mun nema milli 9–10%. Íbúðabyggingar hafa aftur á móti ekki dregist saman frá því sem var á árinu 1981. og horfur eru á því að íbúðabyggingar geti orðið í raun áþekkar því sem var á árinu 1982. Hér veldur fyrst og fremst að verulegt átak hefur verið gert í byggingu íbúða á félagslegum grundvelli og aukið framlag ríkissjóðs til Byggingarsjóðs ríkisins.

Í heild er því spáð að fjárfesting dragist saman um tæplega 7%, þó svo að fjármunamyndun sem hlutfall af vergri þjóðarframleiðslu sé áþekk og 1982.

En þessar sveiflur í þjóðhagsstærðum, sem ég hef hér gert að umtalsefni, lýsa sér ekki aðeins í því að hundraðshluti fjármunamyndunar er áfram hliðstæður, jafnvel þótt um verulegan samdrátt í fjármunamyndun sé að ræða þegar tekið er mið af þjóðarframleiðslu. Annað glöggt dæmi um áhrif þessara sveiflna á hundraðstölur eru þær hundraðstölur sem nefndar eru um skuldabyrði og greiðslubyrði þjóðarbúsins út á við.

Eins og fram kemur í því frv., sem hér er til umr. hafa þessi hlutföll farið hækkandi. Þetta kemur nokkuð glöggt fram í fskj. 9 á bls. 15 í frv., en ástæðan er að sjálfsögðu einkum sú, að deilitölurnar hafa farið lækkandi og því fer heildarhlutfallið hækkandi.

Annað það sem hefur áhrif á greiðslubyrði þjóðarbúsins út á við er að sjálfsögðu vextir af lánum og breytingar á gengi einstakra mynta. Í þessu sambandi er rétt að vekja á því athygli að vextir voru hlutfallslega mjög háir á s. l. ári. Sérstaklega voru dollaravextir mjög háir og dollarinn hækkaði mjög í verði, sem jafnframt leiðir að sjálfsögðu til aukinnar greiðslubyrði. Þetta er aðalskýringin á því að í töflunni á bls. 15, fskj. 9, hækkar greiðslubyrðin í prósentum og útflutningstekjum úr 16.4% í 24.5% árið 1982 samkv. bráðabirgðatölum Seðlabanka Íslands.

Eins og ég tók fram hér áðan er gert ráð fyrir að greiðslubyrðin verði svipuð í prósentum talið á árinu 1983 og var á árinu 1982. Er þó kannske von til þess að hún verði eitthvað lægri, vegna þess að þær prósentutölur sem ég vitnaði í áðan voru hafðar eftir Seðlabanka Íslands og eru frá því í okt. og nóv., voru settar fram þegar vextir í Bandaríkjunum voru allverulega miklu hærri en þeir eru nú. Hins vegar er rétt að benda hv. þm. á að það hefur reynst ákaflega erfitt að spá með nokkurri vissu um hlutfall greiðslubyrði af útflutningstekjum á líðandi stund eða því ári sem er að líða. Reynslan hefur oft orðið sú, að það hefur verið verulegur munur á því sem spáð var í upphafi ársins og endanlegri útkomu, bæði til lækkunar og til hækkunar, og hefur þar oft skeikað allverulega. Skýringin er sú, að ekki er í upphafi árs hægt að vita hvaða breytingar verða á hlutfalli helstu mynta, sem skuldir okkar standa í, ellegar á vöxtum á erlendum lánsfjármörkuðum, auk þess sem ég hef áður bent á að þjóðarframleiðsla hefur þarna veruleg áhrif á.

Um efni frv. er að öðru leyti ekki ástæða til að fjölyrða.

Ég vek á því athygli, að í frv. er ekki tiltekin sérstök tala varðandi kísilmálmvinnslu á Reyðarfirði. Hins vegar er kísilmálmvinnslan nefnd í upptalningu á erlendum langtímalántökum á árinu 1983, en engin tala er þar nefnd. Í neðanmálsklausu, sem fylgir þessari línu, segir, með leyfi forseta:

„Lántökuheimild er í lögum nr. 70/1982 um kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði, en notkun heimildar er háð sérstöku samþykki Alþingis. Flutt verður sérstök þáltill. um þetta mál, en iðnrh. hefur lagt til að varið verði 110 millj. kr. til framkvæmda við kísilmálmverksmiðju á árinu 1983.“

Það er sem sagt ljóst að framkvæmdir og fjárútvegun í þágu kísilmálmverksmiðjunnar eru algerlega háð því að fjallað sé sérstaklega hér á Alþingi um það mál og gerð þar um það ályktun. Ef sú ályktun er samþykkt opnast leið til lántöku í þágu þess fyrirtækis, en að sjálfsögðu er ekki þar með sagt að 110 millj. kr. verði varið í þessu skyni. Ég hygg að sú upphæð verði í öllu falli eitthvað lægri.

Ég hef getið þess áður í umr. hér á Alþingi um lánsfjáráætlun að þingflokkunum var sent bréf í byrjun febrúarmánaðar og þeir beðnir um að taka afstöðu til fyrirhugaðrar byggingar kísilmálmvinnslu. Ég hef lengst af gert ráð fyrir að unnt yrði að átta sig á því, hvort lítil eða stór upphæð yrði tekin að láni í þágu kísilmálmverksmiðjunnar, áður en lánsfjáráætlunin yrði endanlega frágengin. Þarna er um háa fjárhæð að ræða og eðlilegast hefði verið að hægt hefði verið að setja fram ákveðna tölu í töfluyfirliti um það, hversu há tala væri þarna á ferðinni, þannig að heildaráhrif kæmu fram af erlendum lántökum.

Þetta er ein af ástæðunum fyrir því að nokkuð hefur dregist að frv. til lánsfjárlaga væri lagt fram. Hins vegar hefur líka dregist að þingflokkarnir tækju afstöðu til þessa máls, og af þeirri ástæðu að ekki er hægt að bíða lengur eftir ákvarðanatöku þingflokka Alþingis um þetta efni verður að afgreiða lánsfjáráætlunina óháð því, hvort um verður að ræða lánsfjárútvegun í þágu kísilmálmvinnslu eða ekki. Það skiptir sem sagt engu máli hvort menn eru andstæðingar þessa fyrirtækis eða stuðningsmenn. Það hefði verið eðlilegast að við hefðum vitað um væntanlega afstöðu Alþingis áður en frá lánsfjáráætlun var gengið. Ég undrast því að menn hafa tekið svo til orða hér í þinginu að það skipti engu máli hvaða ákvörðun væri tekin um kísilmálmvinnsluna þar sem sérstök lántökuheimild væri fyrir hendi hennar vegna. Auðvitað er eðlilegast að Alþingi hafi heildaryfirlit yfir allar þær lántökur sem fyrirhugaðar eru á árinu, en vegna þess hvað Alþingi situr í skamman tíma á þessum vetri og hve stutt er þar til þing verður rofið verður að hafa þessa afbrigðilegu málsmeðferð að taka kísilmálmverksmiðjumálið sér á parti fyrir.

Önnur meginástæðan fyrir því að verulega hefur dregist að ganga frá þessu máli er sú, að harla óljóst hefur verið hvað væri algerlega óhjákvæmileg upphæð sem lánsfé í þágu Landsvirkjunar. Landsvirkjun bað um að fá að taka að láni tæpar 1600 millj. kr. Þar af var gert ráð fyrir framkvæmdum á landsvirkjunarsvæðinu sem námu um 1000 millj. kr. og vegna annarra framkvæmda 595 millj., þ. e. byggðalínu 289 millj., Blönduvirkjunar 261 millj. og Fljótsdalsvirkjunar 45 millj.

Það er ljóst að skiptar skoðanir hafa verið um það, hversu mikið fé ætti að útvega til orkuframkvæmda á því ári sem nú er hafið um leið og menn voru almennt sammála um að brýna nauðsyn bæri til að lántökur væru í lágmarki á þessu ári. Niðurstaðan hefur sem sagt orðið sú, að þessi lántökuáform Landsvirkjunar eru skorin niður í 880 millj., þannig að þær eru tæpur helmingur af því sem till. var gerð um.

Ég hygg að Landsvirkjun sé ekki alls kostar sátt við þessa niðurstöðu og sé enga ástæðu til að draga dul á það, að í bréfum sem við höfum fengið frá Landsvirkjun í seinni tíð eða á seinustu vikum hefur verið lögð áhersla á að Landsvirkjun þyrfti að fá heimild til að taka um 610 millj. kr. að láni vegna framkvæmda á Þjórsártungnaársvæðinu, en í þessu frv. til lánsfjárl. er ekki gert ráð fyrir meira en 500 millj. kr. lántöku. Landsvirkjun hefur borið því við að búið sé að bjóða út það miklar framkvæmdir á þessu gamla landsvirkjunarsvæði að ekki sé hægt að komast af með minni upphæð en 610 millj. Þar ber hæst framkvæmdir við Hrauneyjafossvirkjun, sem talið er að þurfi að nema um 100 millj. kr., og við Sultartangastíflu, sem talið er að þurfi að nema 271 millj. kr. Við höfum hins vegar við gerð þessa frv. ekki fallist á þessar háu tölur, teljum raunar að Landsvirkjun hafi ekki haft heimild til að ganga frá framkvæmdum í svo stórum stíl. Ljóst er að hvorki iðnrn. né fjmrn. hafa veitt heimild til þessa framkvæmda. Það verður að sjálfsögðu að ganga frá því hér á Alþingi hvaða upphæð verður þarna um að ræða.

Í þeim till. sem hér liggja fyrir er gert ráð fyrir að fjármagn til Hrauneyjafossvirkjunar nemi 75 millj. kr., en ekki 100 millj., eins og Landsvirkjun leggur áherslu á, og að lánsfjáröflun til Sultartangastíflu nemi 225 millj. í staðinn fyrir 271 millj., sem Landsvirkjun leggur áherslu á. Stjórn Landsvirkjunar hefði lagt til að varið yrði 189 millj. til framkvæmda við stækkun Búrfellsvirkjunar, en ríkisstj. telur ekki tímabært að ráðast í þá framkvæmd og ætlar því ekkert fé í þessu skyni.

Um framkvæmda- og lántökuáform fjárfestingarlánasjóðanna er það helst að segja að í grófum dráttum er fylgt tillögu þeirri sem barst frá Framkvæmdastofnun um útvegun fjármagns til stofnlánasjóðanna. Þó er tillaga Framkvæmdastofnunar skorin nokkuð niður eða sem nemur um 28 millj. kr. Ekki þarf þó að taka það fram að Framkvæmdastofnun hafði áður skorið niður óskir og tillögur fjárfestingarsjóðanna og námu þær verulega miklu hærri fjárhæðum.

Í sambandi við fjárfestingarsjóðina er rétt að láta þess getið, að fallið hefur niður neðanmálsklausa á bls. 11, sem þar átti að vera og snertir Stofnlánadeild landbúnaðarins. Þar átti að koma fram, að af þeim 84 millj., sem ætlaðar eru Stofnlánadeild landbúnaðarins, verði 7 millj. varið til uppbyggingar fóðurstöðva í þágu loðdýraræktar. Þessi neðanmálsklausa hefur fallið niður. Ég vænti þess að þskj. verði prentað upp og þetta komi skýrt fram í endurskoðuðu þskj.

Ég skal fúslega viðurkenna að þörf hefði verið á að lánsfjárlagafrv. kæmi fyrr fram en raun hefur orðið á. En það verður að segja hverja sögu eins og gengur, að nokkur óvissuatriði hafa tafið fyrir því að unnt væri að leggja frv. fram. Þessi óvissuatriði hafa numið svo háum fjárhæðum að ekki hefur þótt skynsamlegt að ganga ekki frá þeim áður en frv. væri fram lagt. Ég geri mér hins vegar vonir um það, að vegna þess að frv. er betur undirbúið nú en oft áður og hefur verið lengur í vinnslu en oft áður verði óveruleg hækkun á lánsfjárlagafrv. við meðferð málsins hér á Alþingi. Helst þyrftum við að tryggja að engin hækkun yrði á lántökuáformum.

Þegar frv. til lánsfjárl. hefur verið lagt fram fyrir jól hefur það gjarnan verið svo, að vegna hækkana sem orðið hafa á fjárlagafrv. fyrir jólin hefur frv. til lánsfjárlaga hækkað. Þannig var þetta í fyrra. Meginhækkunin sem varð á frv. til lánsfjárl. í meðferð málsins hér á Alþingi varð til sem afleiðing af þeim hækkunum sem samþykktar voru við meðferð fjárlagafrv. Nú hefur fjárlagafrv. verið afgreitt og inn í þetta frv. til lánsfjárl. hafa verið teknar allar þær hækkanir sem þar urðu, þannig að frv. til lánsfjárl. þarf ekki að hækka af þeirri ástæðu. Ég vil sem sagt leyfa mér að ítreka þá von mína að lánsfjáráætlunin hækki ekki í meðförum þingsins, enda tel ég að ekki sé þörf á því.

Ég þarf ekki að hafa uppi frekari útskýringar á því hversu seint lánsfjárlagafrv. er á ferðinni að þessu sinni. Það er margt afbrigðilegt í íslenskum stjórnmálum í dag. Það er margt afbrigðilegt í íslensku efnahagslífi í dag og það þarf engan að undra á þeim tímum þegar þjóðarframleiðslan er að dragast jafnfeikilega mikið saman og raun hefur orðið á. Því er meiri þörf á en nokkru sinni fyrr að takmarka erlendar lántökur, eftir því sem nokkur kostur er, að það taki þá lengri tíma að undirbúa frv. til lánsfjárl. að þessu sinni.

Ég vil eindregið vænta þess að Alþingi gefi sér ráðrúm til að afgreiða lánsfjárlagafrv. Satt að segja trúi ég ekki öðru en alþm. sameinist um að ganga frá þessu máli áður en þingi lýkur. Ég varð var við það, að hv. þm. Matthías Bjarnason kallaði mjög eftir frv. til lánsfjárl. ekki alls fyrir löngu og tók svo til orða, að ef frv. kæmi ekki fram innan fárra daga yrðu þm. að taka sig saman og koma saman frv. um þetta efni. Nú liggur frv. hér fyrir og verður sent hv. fjh.- og viðskn. vonandi í dag. Ég treysti því, og veit það raunar, að í þessum orðum hv. þm. felist fyrirheit um að greiða fyrir því eins og nokkur kostur er að þetta frv. fái hraða afgreiðslu.