04.11.1982
Sameinað þing: 13. fundur, 105. löggjafarþing.
Sjá dálk 374 í B-deild Alþingistíðinda. (228)

1. mál, fjárlög 1983

Fjmrh. (Ragnar Arnalds):

Herra forseti. Í upphafi 1. umr. um frv. til fjárlaga fyrir árið 1983 tel ég rétt að fjalla um megindrætti þess efnahagsástands sem nú ríkir og einkennir frumvarpið og einnig um helstu stefnumarkmið ríkisstj. í opinberum fjármálum.

Í stefnuræðu forsætisráðherra, sem flutt var 25. október, var dregin upp skýr mynd af því efnahagsástandi sem landsmenn búa nú við. Því verður ekki á móti mælt að aðsteðjandi efnahagserfiðleikar eru verulegir og eru áhyggjuefni allra ábyrgra aðila. Fyrir einu ári var útlitið allt annað og miklu bjartara. Spáð var vaxandi framleiðslu og jafnvægi í viðskiptum á árinu 1982. Stjórnarandstæðingar hafa tilhneigingu til að kenna ríkisstj. um vandann og er það skiljanlegt, en ekki sannfærandi. Vandi þjóðarinnar er fyrst og fremst í því fólginn að allt leggst á eitt á sama tíma: minnkandi þorskgengd, aflabrestur á loðnu, söluerfiðleikar á skreið, óhagstæðir útflutningsmarkaðir í Evrópu vegna stöðu Evrópumynta gagnvart Bandaríkjadollar og hækkun vaxta á lánsfjármarkaði, svo að nokkuð sé nefnt. Staðreynd málsins er sú, að þrátt fyrir stöðugt dýpkandi kreppu í löndunum allt í kringum okkur hefur okkur tekist fram til þessa að halda uppi fullri atvinnu og viðunandi afkomu einstaklinga og atvinnuvega.

Ég mun síðar víkja að viðbrögðum stjórnvalda í grannlöndum okkar við aðsteðjandi efnahagserfiðleikum, en fyrst vil ég fara nokkrum orðum um meginatriði þess frumvarps sem hér er til umræðu.

Varla verður á móti mælt að fjárhagur ríkissjóðs hefur verið að styrkjast á undanförnum árum. Á árunum 1975–1978 hrönnuðust upp miklar óreiðuskuldir ríkissjóðs hjá Seðlabankanum í formi seðlaprentunar fyrir ríkið, en með markvissum aðgerðum, bæði tekju- og gjaldamegin, og verulegu aðhaldi hefur tekist að draga þannig úr skuldum ríkissjóðs hjá Seðlabankanum að þær nema nú um 1–2% af vergri þjóðarframleiðslu, en voru 4–5% fyrir fáum árum.

Ríkisreikningar áranna 1980 og 1981 staðfesta þetta. Árið 1980 var álitlegur rekstrarafgangur hjá ríkissjóði, um 3.7% af heildarútgjöldum, og árið 1981 varð afgangurinn 175 millj. kr. eða 2.9% af heildarútgjöldum ríkissjóðs samkv. nýframlögðum ríkisreikningi. Á árinu 1982 hefur fjárhagur ríkissjóðs áfram verið í viðunandi jafnvægi. Í septemberlok námu tekjur 6 603 millj. kr. og gjöld 6 480 millj. kr. Tekjur voru því 123 millj. kr. umfram gjöld eða sem svarar tæplega 2% af útgjöldum. Til samanburðar má rifja upp stöðu ríkissjóðs fyrstu níu mánuði nokkur undanfarin ár. Árið 1978 nam hallinn 3.7%, 1979 um 5.4%, 1980 tæplega 1%, 1981 um 1.5% en eins og ég nefndi áðan er ekki halli í þetta sinn á fyrstu 9 mánuðum ársins, heldur afgangur sem nemur 2% af útgjöldum. Full ástæða er þó til að vara við of mikilli bjartsýni um afkomu ársins í ár og ályktunum sem dregnar yrðu af þessum tölum. Áður hefur komið fram að um 80% tekna ríkissjóðs tengjast verðlagi, innflutningi og viðskiptaveltu í landinu. Allir sem til þekkja vita að innflutningur hefur verið mikil framan af ári, en fer nú minnkandi.

Því er ekki að leyna, að margar stofnanir ríkisins eiga í fjárhagsþrengingum um þessar mundir. Verðlagshækkanir síðari hluta þessa árs hafa vissulega orðið meiri en fjárlög gerðu ráð fyrir. Þess er þó vænst á grundvelli þeirra talna sem ég áðan rakti, að afkoma ríkissjóðs verði viðunandi í árslok, sennilega lítill sem enginn afgangur, en þó sem næst jafnvægi. Til þess þarf þó áreiðanlega varfærni í útgjöldum og áframhaldandi aðhaldssemi. Á þeim grunni, sem ég hef nú rakið um horfur í efnahagsmálum og vaxandi samdrátt í peningaveltu, er frumvarp til fjárlaga fyrir árið 1983 reist.

Reiknitala fjárlaga frv. er miðuð við 42% hækkun verðlags milli áranna 1982 og 1983. Rétt er að minna enn einu sinni á að reiknitala fjárlaga hefur aldrei verið verðbólguspá fyrir komandi ár. Lengi vel var ekki gert ráð fyrir neinni verðbólgu í fjárlögum, en látið nægja að hækka fjárlög sem nam mismun á fjárlögum seinasta árs og raunverulegri verðbólguþróun. Á seinni árum hefur verðbólguþróun á komandi ári verið tekin með í áætlunartölur fjárlaga að vissu marki.

Þrátt fyrir áætlaða 42% verðlagshækkun er ekki gert ráð fyrir að ýmsir mikilvægir tekjuliðir hækki samsvarandi. Ástæðan er að sjálfsögðu fyrirsjáanlegur samdráttur í þjóðartekjum og viðskiptaveltu. Á þetta einkum við sölugjald, sem hækkar aðeins um 33.2% frá áætluðum tekjum þessa árs, og aðflutningsgjöld, sem aðeins hækka um 27.4% frá áætluðum tekjum ársins. Reynist þetta mat rangt vegna breyttra aðstæðna til hins betra, þ.e. samdrátturinn verði ekki eins mikill og ráð er fyrir gert, yrði að sjálfsögðu um mjög verulegan afgang að ræða í árslok 1983, en því er sem sagt ekki spáð.

Áætluð útgjöld ársins 1982 eru um 8 932 millj. kr. í stað 7 909 millj. kr. í fjárlögum, sem bæði skýrist af meiri verðbólgu en reiknað var með á árinu 1982, eins og áður segir, og stórauknum niðurgreiðslum á árinu vegna aðgerða í efnalagsmálum. Miðað við þessa áætluðu útkomu ársins 1982 hækka útgjöld þessa frv. um 42.1%.

Þrátt fyrir verulegan samdrátt í fjárfestingu og margháttaðar aðrar aðhaldsaðgerðir vegna samdráttar í viðskiptum og veltu er frv. afgreitt til Alþingis að þessu sinni með minni rekstrarafgangi en verið hefur undanfarin tvö ár. Í frv: er hann áætlaður 82 millj. kr. og minnkar sennilega í meðförum Alþingis, ef að venju lætur.

Gjaldahlið frv. einkennist í grófum dráttum af þrennu: Í fyrsta lagi eru útgjöld vegna rekstrar- og neyslutilfærslna til atvinnuvega og einstaklinga nokkru þyngri gjaldaliðir í þessu frv. en var í frv. fyrir árið 1982. Niðurgreiðslur og útflutningsbætur eru hvort tveggja útgjaldaliðir sem hækka yfir 60% frá fjárlögum þessa árs. Útgjöld til almannatryggingakerfis, bótafjárhæðir lífeyristrygginga, útgjöld vegna lyfjakostnaðar o.fl., m.a. framlags til Lánasjóðs ísl. námsmanna, hækka, en það framlag hækkar vegna ákvæða um aukið framlag sjóðsins til námsmanna sem hlutfall af umframfjárþörf þeirra.

Í annan stað einkennist þetta frv. af því, að framlög til opinberra byggingarframkvæmda og fjárfestingarsjóða eru skert allnokkuð að raungildi. Framlög til fjárfestingar atvinnuvega hækka almennt um 33% frá því sem ákveðið var með lánsfjárlögum nr. 13/1982. Þegar í hlut eiga sjóðir, sem aðallega veita bein framlög en ekki verðtryggð lán, t.d. Framkvæmdasjóður aldraðra og Framkvæmdasjóður öryrkja og þroskaheftra, hækka þó framlög um 42% milli ára.

Í þriðja lagi einkennist frumvarpið af aðhaldssemi í rekstrarfjárframlögum til stofnana og fyrirtækja. Fáar nýjar stöður eru í frv. og ný verkefni bætast ekki við nema lög ákveði eða verkefni teljist óhjákvæmileg.

Ýmsum kann að þykja harkalegt að skera niður framkvæmdir og framlög til fjárfestingarsjóðs um 8–10% að raungildi. því verður ekki neitað að ákvarðanir sem þessar ganga ekki yfir sársaukalaust. Á hitt vil ég þó benda, að þær samdráttaraðgerðir sem í þessu frv. felast eru sem betur fer harla varfærnar miðað við þær aðgerðir í opinberum fjármálum sem beitt er í nálægum löndum, þar sem stórfelldur halli hefur verið á rekstri ríkisfjármála.

Í mörgum Evrópulöndum, m.a. sums staðar á Norðurlöndum, er verið að skera niður bætur almannatrygginga. Til dæmis er það einn liðurinn í efnahagsaðgerðum núverandi hægri stjórnar í Danmörku að lækka atvinnuleysistryggingabætur. Viða er stórlega dregið úr framlögum til félagslegra málefna með beinum eða óbeinum hætti. Einnig hafa greiðslur almennings fyrir opinbera læknishjálp og dagvistun barna hækkað verulega.

Víðast hvar hefur opinber fjárfesting einnig dregist saman. Sem dæmi má nefna, að í Noregi, sem þó er betur á vegi staddur en flest önnur ríki eða flest önnur lönd vegna olíuauðlinda, dragast fjárfestingar ríkisins saman um tæp 7% á þessu ári og rúm 5% á því næsta. Líkur benda til samdráttar í opinberri fjárfestingu Svía á þessu ári vegna erfiðrar stöðu ríkissjóðs.

Á þessu sést, að nágrannar okkar hafa þurft að grípa til miklu sársaukafyllri aðgerða en við. Þeir hafa dregið saman opinberar framkvæmdir og rekstrarframlög til sveitarfélaga, og jafnvel er víða farið að skerða styrki til þeirra sem minnst hafa. Í því fjárlagafrv. sem hér er til umræðu er hins vegar leitast við að tryggja fólkinu í landinu óskerta félagslega þjónustu. Þetta er unnt þrátt fyrir erfiðar aðstæður, vegna þess að rekstur ríkissjóðs er jákvæður nú þegar að kreppir.

Mér virðist að nauðsynlegur niðurskurður ríkisútgjalda hér á landi verði vart framkvæmdur með mildari hætti en þeim sem nú er stefnt að, þ.e. með því að draga úr framkvæmdum. — Og þrátt fyrir aðsteðjandi þrengingar erum við áframhaldandi að sækja fram á ýmsum sviðum. Í því sambandi má sérstaklega nefna málefni aldraðra og öryrkja, félagslegar íbúðabyggingar, málefni þroskaheftra og framlög til lista, en allir þessir liðir hækka verulega umfram verðlagsþróun á þessu ári og því næsta. Um gjaldaliði frv. vil ég að öðru leyti sérstaklega taka fram:

Framlög til vegamála nema alls 838 millj, kr., sem samsvarar 2.0% af áætlaðri vergri þjóðarframleiðslu á árinu 1983. Stefnt er að því að framlög til vegamála verði hins vegar 2.1% af vergri þjóðarframleiðslu. Í því sambandi er m.a. gert ráð fyrir að leitað verði til Byggðasjóðs um hliðstæð framlög til vegamála og veitt eru á yfirstandandi ári, jafnframt því sem tekjur og tekjustofnar Vegasjóðs verða endurskoðaðir.

Framlög til málefna þroskaheftra, bæði vistunar þeirra og kennslu, aukast verulega frá því sem nú er, eins og áður segir. Á árinu 1983 taka til starfa í flestum landshlutum vistheimili og stofnanir þroskaheftra. Rekstur þessara stofnana er æðikostnaðarsamur, en áhersla er á það lögð að unnt reynist að reka þær stofnanir sem settar hafa verið á fót. Þó er í þessu frv. gert ráð fyrir beinum fjárveitingum til fjögurra viststofnana sem fjármagnaðar hafa verið með daggjöldum.

Með lögum nr. 59/1982 veitti Alþingi heimild til þess, að fjármögnun á rekstri sjúkrastofnana og vistheimila fari fram með beinum fjárveitingum í stað daggjalda. Heilbr.- og trmrn. leggur því til að færa Landakotsspítala og Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri á svokölluð föst fjárlög frá og með næstu áramótum. Til þess tíma er nauðsynlegt að kannaðir verði ýmsir þættir sem annars vegar snerta kostnaðarhlutdeild sjúkrasamlaga í rekstri sjúkrahúsanna og hins vegar aðra útgjaldaliði sjúkrasamlaga.

Í frv. eru 200 millj. kr. sérstaklega ætlaðar til þess að mæta útgjöldum á árinu 1983 vegna aðgerða sem getið er í ágústyfirlýsingu ríkisstj. Hér er fyrst og fremst um að ræða láglaunabætur á árinu 1983 að upphæð 125 millj. kr., sem koma til viðbótar 50 millj. kr. greiðslum í sama tilgangi nú í desember. Einnig er um að ræða 85 millj. kr. viðbótarframlag til húsnæðismála, eins og áður hefur komið fram.

Um stefnumarkandi atriði á tekjuhlið frv. er rétt að benda á eftirfarandi:

Hinn 28. júlí s.l. skipaði fjmrh. starfshóp til að yfirfara og endurskoða ákvæði frv. um staðgreiðslu opinberra gjalda, sem lagt var fyrir Alþingi á s.l. hausti. í starfshópnum eiga sæti fulltrúar frá öllum þingflokkum, Sambandi ísl. sveitarfélaga og fjmrn., en ríkisskattstjóri er hópnum til ráðuneytis. Staðgreiðsla opinberra gjalda hefur verið til umræðu um áratuga skeið og hefur mikilli vinnu verið varið til að undirbúa slíka kerfisbreytingu hér á landi. Tvívegis hafa verið lögð fyrir Alþingi viðamikil frumvörp um þetta efni, en í bæði skiptin hafa þau dagað uppi. Allir þingflokkar og flestir hagsmunaaðilar hafa opinberlega lýst yfir fylgi sínu við staðgreiðslu opinberra gjalda. En þegar á hefur átt að herða hefur áhugi alþingismanna á afgreiðslu málsins verið heldur takmarkaður og viðbrögð við frv. því sem lagt var fram í fyrra voru heldur óljós.

Óvissan sem ríkt hefur um framtíðarskipulag á innheimtu opinberra gjalda hefur verið mjög óheppileg og tvímælalaust hindrað vélvæðingu og hagræðingu á þessu sviði. Með skipan starfshópsins er að því stefnt að binda endi á þetta óvissuástand. Er starfshópnum ætlað að kanna til þrautar hvort hægt sé að ná almennri samstöðu um texta staðgreiðslufrumvarps, sem dugir til að tryggja málinu brautargengi. Ef það tekst ekki í þessari lotu virðist einsýnt að leggja verður hugmyndina um staðgreiðslukerfi á hilluna, a.m.k. í bili, og beina kröftunum að öðrum brýnum verkefnum á sviði skattamála.

Meðal þessara verkefna er endurskoðun á söluskattskerfinu, en eins og kunnugt er hefur hin almenna óbeina skattlagning verið burðarásinn í tekjum ríkissjóðs seinustu tvo áratugina. Spurningin er hvort álagningarkerfi söluskatts sé ekki gallað í grundvallaratriðum. Árið 1975 var gefin út yfirgripsmikil greinargerð um virðisaukaskatt, en í grannlöndum okkar hefur það skattform nú hvarvetna komið í stað söluskatts á seinasta stigi viðskipta. Er nú verið að semja frv. um virðisaukaskatt á vegum fjmrn. og er að því stefnt, að drög að frv. um þetta efni verði tilbúin í byrjun næsta árs. Þessum frumvarpsdrögum er ætlað það hlutverk að leggja grundvöll að umræðum um endanlega stefnumótun á þessu sviði. Nýlega var gefin út ný reglugerð um innheimtu söluskatts á grundvelli laga sem sett voru á s.l. vori. Verður innheimta söluskatts nú verulega hert og eftirlit aukið.

Sá hvimleiði vani hefur skapast á undanförnum árum, þegar frv. til fjárlaga er lagt fram, að því er blákalt haldið fram í opinberri umræðu að fjármálum ríkissjóðs sé hagrætt í blekkingarskyni með tilflutningi liða á milli A- og B-hluta frv. og þannig gefi ríkisfjármálin eins og þau koma fram í frv. ranga mynd af raunverulegu umfangi hins opinbera og áhrifum þess á efnahagslíf þjóðarinnar. Í framhaldi af þessum fullyrðingum er svo dregið í efa að fjárhagur ríkissjóðs hafi styrkst á undanförnum árum. Þeir sem þannig hafa talað hafa þó hopað frá því að rökræða þær örfáu breytingar sem orðið hafa á skiptingu fjárlagaliða í A- og B-hluta á undanförnum árum, enda hef ég margsinnis sýnt fram á að tilflutningurinn hefur einmitt verið fremur úr B-hluta í A-hluta og því harla óhagstæður fyrir afkomu ríkissjóðs í þrengri merkingu.

En stöðu ríkissjóðs má einnig meta út frá alþjóðlegum samanburði, ef menn kjósa. í nýlegu yfirliti Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er gerður víðtækur samanburður á halla eða afgangi ríkisfjármála hinna ýmsu landa heims yfir tímabilið 1970–1980. Á það skal sérstaklega bent, að hér er um samræmda skilgreiningu milli landa á ríkisfjármálum að ræða og er þar meðtalin lántaka sem ríkissjóður hefur milligöngu um að afla, en er miðstýrt til annarra aðila, t.d. sveitarfélaga. Hér er sem sagt um að ræða allt aðra uppsetningu á ríkisfjármálum en íslensk lög gera ráð fyrir. Lántaka í B-hluta sjóð, eins og Lánasjóð íslenskra námsmanna, telst þá umframfjárþörf ríkissjóðs, þótt lánasjóðurinn standi undir láninu í framtíðinni. Í yfirlitinu kemur þá fram umframfjárþörf sem varla getur talist eiginlegur halli í þess orðs eðlilegu merkingu, en er þó samræmd og samanburðarhæf niðurstaða.

Þessi umframfjárþörf ríkissjóðs er talin hafa náð hámarki hérlendis á árinu 1975 og nam þá 6.2% af vergri landsframleiðslu (VLF) (gross domestic production), en það er hliðstætt hugtak og verg þjóðarframleiðsla og skeikar ekki miklu á þessum tveimur hugtökum, en þó einhverju lítillega. Á undanförnum árum hefur þessi umframfjárþörf, sem var 6.2% að mati Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á árinu 1975, farið ört minnkandi og var 2.2% af vergri landsframleiðslu árið 1979 og 1.4% árið 1980. Það kemur sem sagt ekkert á óvart, að einnig á þennan mælikvarða reiknað reynist umframfjárþörf íslenska ríkisins verulega miklu minni en var fyrir nokkrum árum eða sem nemur tæpum 5% af landsframleiðslu, sem aftur telst vera nálægt 14% þróun til hins betra ef mælt er á mælikvarða ríkisútgjalda, þar sem ekki er fjarri lagi að hlutfallið milli ríkisútgjalda annars vegar og landsframleiðslu hins vegar sé nærri því að vera 1:3.

Samkvæmt niðurstöðu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hefur hagur ríkissjóðs því batnað um hvorki meira né minna en milli 14 og 15% af ríkisútgjöldum á tímabilinu frá 1975–1980. Og þegar borinn er saman ríkisreikningur fyrir þessi ár og dæmið reiknað á þann hátt sem við Íslendingar höfum verið vanir að gera, eftir íslenskum bókhaldsreglum eða þeim reglum sem gilda um ríkisbókhald og rekstrarreikning ríkissjóðs, kemur í ljós að þessi niðurstaða er mjög nærri því að vera sú sama og kemur fram í niðurstöðu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, að reikniaðferðum okkar og reikniaðferðum þeirra ber nokkurn veginn algerlega saman, þótt mismunandi reikniaðferðir séu notaðar.

Í yfirliti Alþjóðagjaldeyrissjóðsins kemur einnig fram að samsvarandi umframfjárþörf sem hlutfall af vergri landsframleiðslu er einnig verulega miklu minni á Íslandi en í flestum nágrannalöndunum og nam á árinu 1980 1.4% á Íslandi. Það land sem næst gengur okkur er Vestur-Þýskaland með 1.7%. Síðan koma Finnland og Noregur með rúmlega 2%. Í Svíþjóð er samsvarandi hlutfallstala 8.8%, í Bandaríkjunum 3.5%, í Bretlandi 4.7%, í Belgíu 9.8% og á Ítalíu 11.9%. Þessar tölur má, eins og ég nefndi áðan, margfalda með þremur ef maður vill sjá hver hallinn er í hlutfalli af ríkisútgjöldum, umframfjárþörfin.

Sú niðurstaða er mjög nærri því sem kemur út ef ríkisreikningar áranna 1975 og 1980 eru bornir saman. Meðal stærstu útgjaldaliða í fjárlagafrv. fyrir árið 1983 eru fjármagnsútgjöld byggðalína, Kröfluvirkjunar og Orkusjóðs.

Ég hef oft rætt um það við fjárlagaumræður undanfarin ár að ganga þyrfti frá fjármálum byggðalínanna, en fjármagnsútgjöld þeirra vegna hafa alla tíð verið skráð í B-hluta og tekin ný lán til framlengingar án þess að frá því væri gengið hver stæði undir þessum útgjöldum og sæi um rekstur á þessum dýru mannvirkjum. Nú er loksins orðin sú breyting til batnaðar, að með samningi ríkisstj. og Landsvirkjunar hefur Landsvirkjun yfirtekið þessar línur og annast rekstur þeirra. Greiðsla Landsvirkjunar til ríkissjóðs vegna kaupa á byggðalinunum kemur þá í staðinn fyrir þá fjáröflun vegna byggðalina sem fyrirhuguð var á þessu ári samkv. lánsfjáráætlun, enda er þar um mjög hliðstæðar upphæðir að ræða. Í tengslum við afhendingu byggðalínanna mun ríkissjóður auka eignarhluta sinn í Landsvirkjun á næstu árum og nemur sú upphæð um 210 millj. kr. á árinu 1983.

Fjármagnskostnaður Kröfluvirkjunar er í frv. áætlaður rúmar 219 millj. kr., þar af afborganir tæpar 106 millj. kr. og vextir tæpar 114 millj. kr. Nokkrir hv. þm. hafa leyft sér að fullyrða að upphæð þessi, sem nemur fjármagnskostnaði Kröfluvirkjunar, verði krafin af skattgreiðendum landsins á næsta ári, og mátti heyra raddir af þessu tagi í útvarpsumr. sem nýlega fóru fram. Það er mikill misskilningur, að ekki sé nú meira sagt. Rekstur Kröfluvirkjunar mun að sjálfsögðu standa í framtíðinni undir vöxtum og afborgunum af þessum lánum, þegar virkjunin er fullbyggð. Engin dæmi eru þess að fyrirtæki standi rekstrarlega undir sér áður en þau eru byggð eða meðan þau eru hálfbyggð. Enn er þessi virkjun aðeins rekin með fjórðungsafköstum, um 15 megawöttum, og duga því tekjur hennar aðeins til að greiða almennan rekstrarkostnað, en ekki fjármagnskostnað.

Samkvæmt upplýsingum Rafmagnsveitna ríkisins voru þrjár holur boraðar í sumar og eru taldar skila um 16 megawöttum. Er þetta langbesti árangur sem fengist hefur við boranir á Kröflusvæðinu og væri því hugsanlegt, ef árangur yrði áfram jafngóður tvö næstu sumur og var í sumar, að stöðin væri komin í fullan gang að tveimur árum liðnum með samtals um 60 megawött.

Boranir í sumar, sem skiluðu 16 megawöttum, munu hafa kostað um 46 millj. kr. og er þá ótalinn kostnaður við að tengja eina holuna. Við ákvarðanir um frekari framkvæmdir við Kröflu verður að hafa í huga hvernig orkan þaðan fellur að orkuþörfum landsmanna á samtengdu veitusvæði og er því engan veginn víst að þörf verði fyrir fullt afl frá Kröflu að tveimur árum liðnum. En fyllsta ástæða er til að ætla að virkjunin muni standa undir öllum áföllnum fjármagnskostnaði að nokkrum árum liðnum.

Í þessu sambandi er rétt að draga það fram, að yfir 80% af lánum sem tekin voru vegna framkvæmda við Kröflu voru sjö ára lán og verulegur hluti þeirra er að falla í gjalddaga um þessar mundir. Byggingarkostnaður orkuvera er almennt greiddur á mjög löngum tíma og varla er ástæða til að afskrifa jarðorkuver á skemmri tíma en 20 árum frá því að framkvæmdum lýkur, þótt sumir hafi að vísu viljað afskrifa Kröfluvirkjun um leið og eitthvað bjátaði þar á. En þegar af þessari ástæðu er eðlilegast að Kröflulán séu yfirfærð yfir á ný lán til lengri tíma.

Um fjármagnskostnað Orkusjóðs gegnir allt öðru máli. Þar er um að ræða kostnað sem enginn stendur undir né mun standa undir annar en ríkissjóður. Þess vegna verður að greiða alla upphæðina úr A-hluta fjárlaga og er þar engin smáupphæð á ferð eða tæpar 76 millj. kr. og hefur hækkað um tæpar 59 millj. kr. frá seinasta ári. Þetta eru lán sem tekin hafa verið á mörgum liðnum árum vegna sveitarafvæðingar og jarðhitaleitar víðs vegar um land og falla nú á ríkissjóð. Einnig eru þetta lán sem endurlánuð hafa verið sveitarfélögum með lakari kjörum en ríkissjóður hefur notið. Hér er einmitt dæmi um kostnað í B-hluta sem fellur á A-hluta með margfaldri þyngd, miðað við það sem verið hefur.

Því er ekki að leyna að fjármál Orkusjóðs eru meiri flækja en margan grunar og nú eru sem sagt að falla á ríkissjóð af fullu afli gífurlegar skuldbindingar sem færðar hafa verið á þessa B-hluta stofnun á undangengnum áratug, án þess að nokkur tekjustofn komi þar á móti.

Svo nánar sé vikið að ríkisreikningi fyrir árið 1981, sem hefur verið lagður fram á Alþingi, skal á það bent að reikningurinn er nú lagður fram í heild, bæði A- og B-hluti. Yfirskoðunarmenn ríkisreiknings hafa jafnframt fengið hann til athugunar og er þess að vænta að athugasemdir þeirra og tillögur svo og svör fjmrh. geti legið fyrir næsta vor. Nokkrar tafir hafa orðið á meðferð ríkisreikninga fyrir árin 1979 og 1980 svo að ekki hefur enn reynst unnt að leggja fram frumvörp til samþykktar á reikningum þessara ára.

Ekki er hér ráðrúm til að gera ítarlega grein fyrir ríkisreikningi ársins 1981. Ég vil benda á sérstök yfirlit aftast í B-hluta reikningsins, sem eigi hafa áður verið birt og sýna flokkun B-hluta aðila eftir reglum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sem ég minntist hér á rétt áðan, en sjóðurinn hefur frá árinu 1977 gefið út sérstaka árbók um opinber fjármál aðildarríkja sinna eftir samræmdri flokkun og hefur Ríkisbókhaldið annast frágang upplýsinga í bækurnar þessi ár fyrir Ísland. Í árbókinni fyrir árið 1982 koma reyndar upplýsingar frá 124 þjóðum.

Niðurstöður A-hluta ríkisreiknings fyrir árið 1981 eru þær, að jöfnuður á rekstrarreikningi var hagstæður um tæpar 175 millj. kr. og greiðsluafkoman hagstæð um tæpar 187 millj. kr. án endurmats lánareikninga við Seðlabankann, en að því meðtöldu.var greiðsluafkoman hagstæð um tæpar 104 millj. kr. Greiðsluviðskiptin við Seðlabankann samkvæmt ríkisreikningi voru hagstæð um tæpar 164 millj. kr. á árinu, en þar sem verðbundin lán við bankann hækkuðu um rúmlega 83 millj. kr. vegna almennrar verðþróunar í landinu batnaði staðan við bankann um lægri fjárhæð eða rúmar 80 millj. kr. Skuld ríkissjóðs við Seðlabankann að frádregnum innstæðum í árslok 1981 nam samkvæmt A-hluta ríkisreiknings rúmum 250 millj. kr.

Í sérstökum nýjum yfirlitum á bls. 174–175 í ríkisreikningi kemur fram, að á árunum 1968–1981 hefur rekstrarjöfnuður hjá A-hluta ríkisins verið hagstæður 5 ár af þessum 14, það eru árin 1970, 1972, 1976, 1980 og 1981, en hann hefur verið óhagstæður hin árin 9. Greiðsluafkoman við bankakerfið að meðtalinni endurmatshækkun lána í Seðlabankanum var hagstæð á þessu 14 ára tímabili aðeins 3 ár, þ.e. árin 1970, 1972, og 1981. Greiðsluafkoman hin árin 11 var óhagstæð. Án endurmatshækkunar lánanna við Seðlabankann hefur greiðsluafkoman verið hagstæð árin 1981, 1980 og 1979 og þar áður á þessu 14 ára tímabili árin 1972 og 1970.

Áður var vikið að afkomu ríkissjóðs á árinu 1982 og m.a. nefndar tölur um tekjur og gjöld á fyrstu 9 mánuðum ársins. Ef aftur á móti er litið á fyrstu 8 mánuði ársins var rekstrarafkoman neikvæð um 1% af heildarútgjöldum. En eins og ég sagði: Að viðbættum 9. mánuðinum er afkoman orðin jákvæð um tæp 2%. Er það hagstæðari útkoma en verið hefur á undanförnum árum, eins og áður er rakið, en aldrei er nógsamlega ítrekað, að vegna mikils samdráttar í tekjum á seinasta hluta ársins er talsverð óvissa um niðurstöðu í árslok.

Ríkisstj. hefur tvívegis á árinu gripið til meiri háttar efnahagsráðstafana. Í lok janúarmánaðar beitti ríkisstj. sér fyrir verulegri niðurfærslu verðlags með stórauknum niðurgreiðslum, lækkun launaskatts á iðnaði og lækkun stimpilgjalda. Jafnframt voru áætluð útgjöld ríkissjóðs á árinu 1982 lækkuð með ýmiss konar sparnaðar- og aðhaldsaðgerðum. Ráðstafanir þessar náðu tilgangi sínum á fyrri hluta ársins. Nýjar aðgerðir voru óhjákvæmilegar um mitt ár til að styrkja stöðu útgerðar og fiskvinnslu, eftir að verulegur aflasamdráttur lá fyrir ásamt sölutregðu á skreið.

Með setningu bráðabirgðalaga nr. 79/1982 um efnahagsráðstafanir í ágústmánuði síðastliðnum var gengi krónunnar lækkað í þágu útflutningsatvinnuvega, tímabundið vörugjald hækkað og stefnt að samræmdri lækkun búvöruverðs, fiskverðs og verðbóta á laun 1. desember n.k., ásamt lækkun verslunarálagningar í kjölfar gengisbreytingar. Einnig voru ákvarðanir teknar um sérstakar bætur til láglaunafólks og fjárveitingar auknar til Byggingarsjóðs ríkisins.

Fyrirliggjandi áætlanir benda til þess, að innheimtar tekjur ríkissjóðs á árinu 1982 nemi alls 9 389 millj. kr. og útgjöld alls 8 932 millj. kr., en þetta eru áætlunartölur eins og augljóst má vera.

Í fjárlögum er stefnt að tæplega 375 millj. kr. lántöku A-hluta ríkissjóðs sem afla átti alfarið á innlendum lánsfjármarkaði. Sala verðtryggðra spariskírteina var alls áformuð fyrir 150 millj. kr. Sala gekk vel framan af ári. Hins vegar hefur hún dregist saman síðari hluta ársins. Ólíklegt er að takist að afla að fullu þess lánsfjár hjá bankakerfinu sem stefnt var að. Af þessum sökum er hugsanlegt að ríkissjóður neyðist til að afla lánsfjár með öðrum hætti en til stóð, nema rekstrarútkoma ársins verði því betri.

Samkvæmt 1. gr. fjárlagafrv. fyrir árið 1983 er mismunur heildartekna og heildargjalda um 82 millj. kr. Gert er ráð fyrir að heildartekjur nemi 12 773 millj. kr. samkvæmt frv. Beinir skattar, þ.e. tekjuskattur og eignarskattur, eru þar af áætlaðir 2 422 millj. kr. eða um 19.0% af heildartekjum ríkissjóðs á næsta ári. Óbeinir skattar eru áætlaðir 10 167 millj. kr. eða sem svarar til 79.6% af tekjum. Aðrar tekjur ríkissjóðs eru áætlaðar 184 millj. kr., sem er um 1.4% af heildartekjum. Heildarskattbyrði vegna skattheimtu ríkissjóðs er samkvæmt þessu um 30.6% af áætlaðri vergri þjóðarframleiðslu árið 1983.

Tekju- og gjaldaáætlun frv. eru hvor tveggja byggðar á fyrrnefndri reiknitölu, sem notuð hefur verið sem vinnuforsenda við gerð frv., og hefur verið miðað við 42% hækkun milli áranna 1982 og 1983. Miðað hefur verið við að tímabundnir skattar, sem lögum samkvæmt ættu að falla niður á næsta fjárlagaári, verði framlengdir. Þetta á þó ekki við um sérstakt tímabundið innflutningsgjald á sælgæti og kex sem gert er ráð fyrir að falli niður í febrúarlok 1983.

Heildarútgjöld ríkissjóðs eru samtals áætluð að fjárhæð 12 691 millj. kr. Af þessari upphæð fara 5 352 millj. kr. til samneyslu. Stofnkostnaður, fjárfesting og fjármagnstilfærslur eru samtals að fjárhæð 1 864 millj. kr. og til neyslu- og rekstrartilfærslna er ráðgert að fari 5 727 millj. kr. Þá eru sértekjur stofnana áætlaðar 252 millj. kr.

Í 1. gr. frv. kemur fram að heildarlánsfjáröflun nemur 1 534 millj. kr. Þar af fara um 988 millj. kr. til fyrirtækja og sjóða í B-hluta frv., en 525 millj. kr. eru lántaka vegna A-hluta frv.

Af heildarlántökum eru 841 millj. kr. innlend lánsfjáröflun, en um 693 millj. kr. eru fyrirhugaðar erlendar lántökur. Innifalin í útstreymi á lánahreyfingum, sem alls eru að fjárhæð 568 millj. kr., er afborgun til Seðlabanka Íslands að upphæð 100 millj. kr.

Stefnt er að því í frv. að endurgreiðslur lána í A-hluta ríkissjóðs nemi um 42 millj. kr. umfram lántökur. Afborganir af lánum eru áætlaðar 429 millj. kr. og vaxtagreiðslur 365 millj.kr. eða samtals 794 millj. kr. og eru þá ótaldir vextir og afborganir af lánum fyrirtækja og sjóða í B-hluta frv.

Eins og frv. liggur nú fyrir er gert ráð fyrir að greiðsluafgangur verði um 24.5 millj. kr. Hér á eftir verður fjallað um helstu niðurstöður tekju- og gjaldahliðar frv. svo og lánahreyfingar.

Tekjuáætlun ríkissjóðs fyrir árið 1983 er að venju reist á endurskoðaðri áætlun um tekjur ríkissjóðs á líðandi ári, í öðru lagi á ákveðnum þjóðhags- og verðlagsforsendum, sem þegar hafa verið raktar, og í þriðja lagi á ákveðnum forsendum um einstaka tekjuliði.

Innheimtar tekjur ríkissjóðs á árinu 1983 eru áætlaðar samtals 12 773 millj. kr. samanborið við 9389 millj. kr. í áætlun fyrir árið 1982 og 7967 millj. kr. í fjárlögum ársins 1982. Hækkun heildartekna ríkissjóðs 1983 frá áætlun fyrir árið 1982 nemur 36%, en 60.3% frá fjárlögum 1982. Til samanburðar má nefna, að heildartekjur ríkissjóðs fyrir árið 1982 eru taldar munu aukast um 56.6% frá 1981.

Tekjur ríkissjóðs sem hlutfall vergrar þjóðarframleiðslu verða á næsta ári sem svarar 30.6%. Þetta er nokkru lægra hlutfall en líkur eru á að verði í ár, enda gert ráð fyrir að ríkistekjur losi nú 31% sem hlutfall þjóðartekna. Árið 1981 var þetta hlutfall 30.8% og 1980 29.3% og er þá tekið mið af niðurstöðutölum ríkisreiknings fyrir tvö síðastnefndu árin. Þegar frv. fyrir árið 1982 var lagt fram var gert ráð fyrir að þetta hlutfall yrði hliðstætt hlutfallinu fyrir árið 1980, en hlutfallið í ár hækkar verulega umfram það sem gert var ráð fyrir vegna þess að deilitalan lækkar. Þjóðartekjur hafa dregist saman. Búist er við áframhaldandi samdrætti þjóðartekna á næsta ári til hækkunar þessa hlutfalls. Hins vegar er útlit fyrir að veltusamdráttur geri meir en vega á móti þeim áhrifum á næsta ári. Því benda líkur til að fyrrnefnd hlutfallstala lækki nokkuð milli áranna 1982 og 1983.

Talið er að tekju- og eignarskattar innheimtir á árinu 1983 nemi 2423 millj. kr. Samkvæmt endurskoðaðri tekjuáætlun ársins í ár er talið að innheimta tekju- og eignarskatta nemi 1543 millj. kr. Hækkun nemur 57.0%. Áætlað er að nafnvirði tekna á mann hækki um 52% milli áranna 1981 og 1982. Því er lagt til að skattvísitala verði ákveðin 152 stig 1983 miðað við 100 stig 1982. Auk þeirrar 52% hækkunar álagðra gjalda á einstaklinga sem af þessu leiðir er talið að framteljendum fjölgi um 1%.

Þá er gert ráð fyrir að fasteignaverðmæti hækki að meðaltali um 58% frá desember 1981 til jafnlengdar 1982. Að auki er gert ráð fyrir aukningu eignastofns um 1–2%. Því er talið að eignarskattstekjur hækki um sem næst 60%.

Þá er gert ráð fyrir að áfram verði lagður sérstakur skattur á verslunar- og skrifstofuhúsnæði.

Í fjárlögum ársins 1982 voru almennar tolltekjur ríkissjóðs áætlaðar 9955 millj. kr. Tölur um innheimtu og innflutning á fyrstu átta mánuðum þessa árs gefa á hinn bóginn til kynna að innflutningur hafi verið talsvert meiri en reiknað var með í fjárlagaáætlun. Í endurskoðaðri áætlun um tolltekjur ríkissjóðs er gert ráð fyrir að innheimtan verði um 1156 millj. kr. á árinu 1982. Reiknað er með svipuðu tollhlutfalli í almennum innflutningi (án bíla) og var á árinu 1981 eða rétt tæplega 8% . Tollhlutfall í bifreiðainnflutningi er einnig talið svipað og á árinu 1981.

Í þjóðhagsforsendum þessa frv. er gert ráð fyrir að almennur vöruinnflutningur dragist saman um 8% að raungildi frá þessu ári. Enn fremur er gert ráð fyrir að innflutningsverð hækki um 2% í erlendri mynt en um 42% í krónum.

Hvað almennan innflutning varðar er í áætlun fyrir 1983 gert ráð fyrir að án bíla verði tollhlutfall svipað eða ívið lægra en á þessu ári. Gert er ráð fyrir að verulega dragi úr bifreiðainnflutningi á næsta ári, en tollhlutfall hans haldist hins vegar óbreytt.

Nokkrar breytingar hafa orðið á innflutningsgjöldum bifreiða á þessu ári. Með reglugerð nr. 225/1982 var innflutningsgjald af bifreiðum lækkað verulega frá og með 1. maí s.l. Kom sú lækkun í kjölfar lækkunar þeirrar sem ákveðin var í reglugerð nr. 453/ 1981. Í tengslum við efnahagsráðstafanir ríkisstj. frá í ágúst s.l. var innflutningsgjald hækkað um 7% í hverjum flokki. Þær breytingar á gjaldahlutföllum, sem hér hafa verið raktar, eru taldar orsaka að meðalgjaldið lækki um helming eða úr 35–37% í 16–17%. Talið er að gjaldið skili í ríkissjóð u.þ.b. 110 millj. kr. á þessu ári, í stað 125 millj. kr. eins og fjárlög gerðu ráð fyrir. Að þessar tekjur lækka ekki meira miðað við fjárlög má rekja til mikils bifreiðainnflutnings á fyrri hluta ársins. Þá er og gert ráð fyrir, eins og áður var tekið fram, að sérstakt tímabundið innflutningsgjald á sælgæti og kexi falli niður í febrúarlok á næsta ári.

Í heild eru gjöld af innflutningi 1654 millj. kr. 1982, samanborið við 1412 millj. kr. í fjárlagaáætlun. Hækkunin frá 1981 er rösklega 40%. Í frv. er gert ráð fyrir að heildargjöld af innflutningi verði 2109 millj. kr. á árinu 1983, eða 27% hækkun frá 1982, 16,5% af heildartekjum ríkissjóðs 1983, samanborið við 17,6% 1982 og 19,6% 1981.

Heildartekjur ríkissjóðs af sköttum á framleiðslu voru áætlaðar 572 millj. kr. í fjárlögum ársins 1982. Nú eru horfur á að innheimta nemi 742 millj. kr. í ár. Skýrist þessi 170 millj. kr. hækkun annars vegar af meiri verð- og veltubreytingum í innflutningi en reiknað var með. Hins vegar var með brbl. nr. 79/1982 ákveðið að hækka sérstakt tímabundið vörugjald um rúmlega 30% fram til febrúarloka 1983. Talið er að hækkun vörugjaldsins geti falið í sér um 140 millj. kr. sem koma til innheimtu 1982 og 1983. Vöruflokkum, sem gjaldskyldir eru, hefur einnig fjölgað. Talið er að heildartekjur af sköttum á framleiðslu nemi 960 millj. kr. á næsta ári og hækki um tæp 30%. Er þá tekið tillit til lækkunar sérstaks vörugjalds í febrúarlok, auk þess sem velta dregst saman.

Heildartekjur undir liðnum „Skattur af seldri vöru og þjónustu“ voru á fjárlögum 1982 áætlaðar 3969 millj. kr. Í endurskoðaðri áætlun er hins vegar gert ráð fyrir að tekjurnar verði um 4739 millj. kr., eða rösklega 19% meiri en í fjárlagaáætlun. Hækkun þessa má einkum rekja til breyttra verð- og veltuforsendna svo og breytinga á álagningu og innheimtu launaskatts.

Á næsta ári er gert ráð fyrir að velta og þar með söluskattsstofn dragist saman sem svari 5% að raungildi, eins og áður er fram komið. Hlutur sölugjalds af heildartekjum ríkissjóðs nemur samkvæmt þessu 35% samanborið við 36% á yfirstandandi ári. Hlutur jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna er þá ekki meðtalinn en hann er áætlaður 330 millj. kr. 1983. Tekjur ríkissjóðs af launaskatti eru einnig taldar dragast saman að raungildi um tæp 14%. Gætir þar annars vegar lækkunar skattahlutfalls hjá iðnfyrirtækjum og hins vegar áhrifa minnkandi launaveltu.

Gert er ráð fyrir að heildarútgjöld ríkissjóðs 1983 verði 12 691 millj. kr. sem er hækkun um 60,5% frá fjárlögum yfirstandandi árs.

Eins og í fyrri fjárlagafrumvörpum er launaliður einstakra stofnana settur fram miðað við kauplag í upphafi fjárlagaárs. Launaliður einstakra stofnana verður þannig 3249 millj. kr. Þá er enn fremur áætlað fyrir launahækkunum á árinu 1983 að fjárhæð 482 millj. kr. og er sú áætlun í samræmi við meginforsendur frv. um hækkun kaupgjalds og verðlags. Þannig er vegin launahækkun árið 1983 áætluð 14,5% þar af 10,5% vegna hækkunar verðbótavísitölu og 4% vegna áhrifa kjarasamninga ríkisstarfsmanna umfram það sem þegar er áætlað fyrir í launalið einstakra stofnana. Eins og áður segir verður launaliður stofnana á verðlagi í upphafi fjárlagaárs 3249 millj. kr. sem er hækkun um 70%. Vissulega er hér um mikla hækkun að ræða og mun ég nú víkja að helstu orsökum hennar. Hækkun launataxta nemur samtals 48,6% frá fjárlögum 1982. Hefur þá verið tekið tillit til 4% almennrar grunnlaunahækkunar ríkisstofnana vegna nýgerðra kjarasamninga BSRB og BHM og fjmrh. og er jafnframt við það miðað að þessi launahækkun nái til annarra hópa ríkisstarfsmanna. Þá hækkar launaliður um 12,7% vegna þess að fjárveitingarliðir sem áður töldust til yfirfærslna eru nú hækkaðir sem laun. Vegur þar þyngst tilfærsla á Landakotsspítala, Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri og heimilum þroskaheftra af daggjöldum almannatrygginga yfir á föst fjárlög.

Um 9,5% af launahækkuninni skýrast af áhrifum sérkjarasamninga við tilteknar starfsstéttir, svo sem við lækna og aðrar hjúkrunarstéttir og kennara í grunn- og framhaldsskólum. Þá hafa aðrir fjölmennir starfshópar áunnið sér launahækkanir vegna starfsaldurs og annarra ákvæða.

Önnur rekstrargjöld nema samtals 904 millj. kr. eða sem svarar til 73,5% hækkunar frá fjárlögum 1982. Við áætlun þessa liðar er tekið tillit til þess að almenn vinnuforsenda um hækkun verðlags milli áranna 1982 og 1983 er um 42%. Hlutfallsleg hækkun þessa liðar umfram vinnuforsendu frv. skýrist framar öðru af tilfærslu útgjalda eins og getið var um hér á undan er rætt var um launalið frv. Að frádregnum rekstrargjöldum Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri, Landakotsspítala og heimila þroskaheftra hækka önnur rekstrargjöld um 51,7%. Mismunurinn á 51,7% og vinnuforsendu frv., sem er eins og áður segir 42%, skýrist fyrst og fremst af því að tekið er tillit til vanáætlunar við gerð fjárlaga fyrir árið 1982, þar sem reiknitalan var þá 33%, og er stofnunum því bætt það sem á vantaði til að halda í við verðlagsþróun. Sé tekið tillit til þess sem á undan er getið verða önnur rekstrargjöld óbreytt sé miðað við fast verðlag, þ.e. óbreytt að magni til frá fjárlögum 1982.

Framlög til viðhalds nema samtals 352 millj. kr. og er það hækkun um rúm 41% frá fjárlögum yfirstandandi árs. Viðhald til vega nemur um 67% alls viðhalds í frv. og er það svipað hlutfall og verið hefur. Til annars viðhalds en vega renna um 115 millj. kr. Að teknu tilliti til þeirra stofnana sem nú fá fjárveitingu beint úr ríkissjóði í stað daggjalda áður hækkar viðhald um 38% og hefur þá, eins og áður, verið leitast við að bæta úr brýnni viðhaldsþörf á eignum ríkissjóðs.

Verklegar framkvæmdir eru ráðgerðar um 1084 millj. kr. sem þýðir í raun samdrátt á verklegum framkvæmdum ríkissjóðs um 7–8% frá yfirstandandi ári. Samdráttur þessi kemur þó ekki niður á framlögum til vegamála þar sem gert er ráð fyrir að vegaframkvæmdir verði um 2,1% af vergri þjóðarframleiðslu 1983, þ.e. sama hlutfall og var 1982.

Framlög til fjárfestingarsjóða verða 456 millj. kr. og eru þessi framlög ákveðin lægri heldur en gildandi lög gera ráð fyrir. Verðtrygging á útlánum sjóðanna hefur styrkt stöðu þeirra verulega og er því ekki jafn brýn þörf og áður að sjá þeim fyrir óafturkræfum framlögum úr ríkissjóði. Verður því enn leitað eftir heimild Alþingis í frv. til lánsfjárlaga til skerðingar á framlögum til þessara sjóða eins og undanfarin fjögur ár. Eðlilegt er að fram verði látin fara heildarendurskoðun á lögbundnum framlögum úr ríkissjóði til þeirra sjóða sem lána síðan út með verðtryggðum kjörum.

Framlög til lánagreiðslna og endurlána verða 231 millj. kr. sem er hækkun um 112% frá fjárlögum 1982. Stærsti hluti þessarar hækkunar er vegna afborgana af lánum Orkusjóðs en gert er ráð fyrir að þær verði 76 millj. kr. árið 1983 eins og ég hef áður rakið, en þær voru hins vegar 17 millj. kr. á þessu ári. Þá hækka endurgreiðslur af lánum sem tekin hafa verið af Framleiðsluráði landbúnaðarins á árunum 1980 og 1981 um 35 mill j. kr. og verða 55 millj. kr.

Mun ég nú víkja að útgjöldum einstakra ráðuneyta og nefni helst þá útgjaldaþætti þar sem útgjöld breytast að raungildi frá árinu 1982.

Fjárveiting vegna starfsemi menntmrn. hækkar um 620 millj. kr. og verður samtals 1799 millj. kr. Framlag til Lánasjóðs íslenskra námsmanna verður 215 millj. kr. sem er hækkun um 82,3% frá fjárlögum 1982. Þar til viðbótar er gert ráð fyrir að sjóðnum verði aflað lántökuheimildar að fjárhæð 90 millj. kr. sem er hækkun um 80% frá lántökuheimild yfirstandandi árs. Við áætlun á útlánagetu sjóðsins er tekið tillit til laga nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki. Þar er gert ráð fyrir allverulega hertri endurgreiðslu lánanna en á hinn bóginn er mætt 95% umframfjárþörf námsmanna á árinu 1983 í stað 90% áður og er kostnaðarauki vegna þessa tiltekna ákvæðis í lögunum áætlaður 14 millj. kr. Þá hækka ferðastyrkir, er sjóðurinn veitir, um 103% og verða styrkirnir samtals að fjárhæð 20 millj. kr.

Framlög til stórra afmarkaðra framkvæmdaflokka hækka að öllu jöfnu um 33% frá framkvæmd fjárlaga sem þýðir u.þ.b. 25% hækkun miðað við fjárlög 1982. Framlög til byggingar dagvistarheimila hækka aftur á móti meira en sem nemur fyrrnefndum meginforsendum frv. eða um 47% og verður framlagið 22 millj. kr., en unnið er að gerð langtímaáætlunar um uppbyggingu dagvistar barna í landinu.

Eitt af stefnumiðum þessarar ríkisstj. er að efla og hlúa að lista- og menningarstarfsemi í landinu en framlög til þessa málaflokks rýrnuðu allverulega á seinasta áratug. Í samræmi við ofangreint stefnumið hafa framlög til lista- og menningarmála verið stóraukin á s.l. þremur árum. Liðurinn „Listir, framlög“ hækkar þannig um 77,3% og verður 27,3 millj. kr. Þá er í þessu frv. gert ráð fyrir auknum fjárveitingum vegna nýsamþykktra lagafrumvarpa á sviði lista- og menningarmála frá síðasta Alþingi. Eru það annars vegar lög um Sinfóníuhljómsveit Íslands, þar sem m.a. er gert ráð fyrir fjölgun hljóðfæraleikara um sjö, og hins vegar lög um Listskreytingasjóð ríkisins og er fjárveiting til sjóðsins áætluð 2 millj. kr. En samkvæmt lögum nr. 34/1982 er lögbundið framlag til sjóðsins 1% af áætluðum kostnaði við byggingar sem ríkissjóður stendur einn að eða í samvinnu við aðra aðila, og verður fjárveitingin til sjóðsins til nánari athugunar í fjvn.

Framlög vegna útgjalda á vegum utanrrn. verða 129 millj. kr. sem er hækkun um 50 millj. kr. frá fjárlögum 1982. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1982 voru framlög sem falla undir málaflokkinn „Aðstoð Íslands við þróunarlöndin“ stóraukin og hækkuðu framlögin þannig um 103% frá fjárlögum næsta árs á undan. Í þessu frv. er haldið áfram á sömu braut og hækka framlög til þróunaraðstoðar því í samræmi við vinnuforsendu frv. eða um 40% frá fjárlögum 1982. Í fjárlögum 1982 er veitt heimild til að selja skip Þróunarsamvinnustofnunar Íslands, m/s Bjart og verja söluandvirði skipsins til smíði á nýju skipi. Samningur um smíði nýs skips hefur nú nýlega verið undirritaður og er undirbúningur smíðinnar á lokastigi. Gert er ráð fyrir að lokið verði smíði skipsins á næsta ári og að útgerð þess hefjist á seinni árshelmingi 1983.

Fjárveiting til málaflokka á vegum landbúnaðarráðuneytisins hækkar um 210 millj. kr. og verður fjárveitingin þar með 558 millj. kr. Gert er ráð fyrir að bætt verði við fjórum stöðugildum á fjárlagaliðnum „Forfalla- og afleysingaþjónusta í sveitum“. Fjárveiting er því fyrir 36 stöðugildum allt árið 1983 og fjórum stöðugildum frá 1. júlí 1983 að telja. Verða stöðugildi þannig orðin 40 talsins í árslok 1983.

Framlög til landgræðslu- og landverndaráætlunar hækka um 42% frá fjárlögum 1982. Fyrrnefnd framlög eru í hátt við þál. um landgræðslu- og landverndaráætlun árin 1982–1986, þar sem kveðið er á um árlegar fjárveitingar úr ríkissjóði til þessa verkefnis. Liðurinn „lántökukostnaður“ vegna laga nr. 9/1980, 13/1981 og 13/1982 hækkar um 35,5 millj. kr. og verður 55,2 millj. kr. Framlag þetta er til að greiða afborganir og vexti af lánum sem Framleiðsluráð landbúnaðarins tók á árunum 1980 og 1981, en lán þetta fellur nær alfarið á ríkissjóð. Samkvæmt framansögðu hækkar fjárveiting vegna greiðslu vaxta og afborgana af þessum lánum um 180% frá fjárlögum 1982.

Þá þykir rétt að benda á einn nýjan gjaldalið sem er „Niðurskurður sauðfjár“. Er gert ráð fyrir að fjárveiting verði 10 millj. kr. árið 1983. Fjárveiting þessi er einn liður í efnahagsaðgerðum ríkisstj. frá því í ágúst s.l. um að ríkissjóður hjálpi til með beinni fjárveitingu að fækka í búfjárstofni landsmanna.

Framlög til verkefna sem falla undir starfsemi á sviði sjútvrn. hækka um 46 millj. kr. og verða samtals aðfjárhæð 168,5 millj. kr.

Gert er ráð fyrir að úthald rannsóknaskipa Hafrannsóknastofnunar verði hið sama og er í fjárlögum fyrir árið 1982, þ.e. að r/s Árni Friðriksson, r/s Bjarni Sæmundsson og r/s Dröfn verði hvert um sig gerð út í níu mánuði og r/s Hafþór í fimm mánuði. Þá er enn fremur gert ráð fyrir að verði gerð grein fyrir áætlun um rannsóknaleiðangra á vegum stofnunarinnar á árinu 1983 og fyrir ráðstöfun fjárveitingar til svokallaðra tímabundinna verkefna. Þá hefur nú nýlega verið skipuð nefnd sem gera á tillögur um framtíðarskipan á stjórn og verkefnum stofnunarinnar.

Hækkun framlaga til málefnaflokka félmrn. nemur samtals 150 millj. kr. og verður fjárveiting til rn. samtals að fjárhæð 403 millj. kr.

Framlag ríkissjóðs til Byggingarsjóðs ríkisins nemur samtals 71,5 millj. kr. sem er hækkun fjárveitingar um 17,7 millj. kr. frá þeirri fjárveitingu sem ákveðin var með lögum nr. 13/1982. Auk þessa beina ríkisframlags er sjóðnum ætlað sérstakt viðbótarframlag á árunum 1982 og 1983 samkvæmt efnahagsráðstöfunum ríkisstj. frá því í ágúst s.l., samtals að fjárhæð 85 millj. kr. Nánari áætlun um útlán og fjármögnun Byggingarsjóðs ríkisins kemur til umfjöllunar í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, enda ræðst útlánsgeta sjóðsins af því lánsfjármagni sem sjóðnum er þar ætlað. Til viðbótar ríkisframlaginu er að svo komnu máli gert ráð fyrir að sjóðnum verði aflað lánsfjár hjá Atvinnuleysistryggingasjóði, hjá lífeyrissjóðum og af skyldusparnaði.

Framlag til fjárlagaliðarins „Vatnsveituframkvæmdir“ hækkar um 1,8 millj. kr. og verður fjárveiting 5,0 millj. kr. til þessa verkefnis. Í fjárlögum fyrir árið 1981 nam fjárveiting til vatnsveituframkvæmda á vegum sveitarfélaga 1,7 millj. kr. þannig að framlag ríkissjóðs hefur tvöfaldast á tveimur árum. Hér hefur því verið gert stórátak í því að létta undir með sveitarfélögum í vatnsveituframkvæmdum á þeirra vegum.

Fjárveiting til Bjargráðasjóðs hækkar um 73,9% frá fjárlögum 1982 og verður samtals að fjárhæð 8,5 millj. kr. Fjárveiting þessi er annars vegar vegna lögbundins framlags ríkissjóðs að fjárhæð 4,5 millj. kr. og hins vegar sérstaki framlag að fjárhæð 4,0 millj. kr. sem er til að létta undir greiðslubyrði sem sjóðurinn verður fyrir vegna svokallaðra harðæris- og óveðurslána sem tekin voru árin 1980 og 1981.

Meginbreyting er nú gerð á einum fjárlagalið félmrn. þ.e. liðnum „Framkvæmd laga um aðstoð við þroskahefta“. Í fjárlögum 1982 var gert ráð fyrir því að einstakar stofnanir og heimili, sem undir þennan lið falla, væru rekin af styrktarfélögum og fjárveitingar því taldar yfirfærslur til einstaklinga og samtaka. Nú er hins vegar gert ráð fyrir beinum fjárveitingum í fjárlögum til þessara stofnana og að kostnaðarhluti sveitarfélaga í rekstri þeirra innheimtist sem sértekjur.

Hinn 20. jan. s.l. skipaði félmrh. nefnd til að endurskoða rekstur og skipulag nokkurra sólarhringsstofnana fyrir fatlaða með það fyrir augum að kanna m.a. hvort æskilegt væri að fella þær stofnanir sem reknar eru með daggjöldum undir fastar fjárveitingar, auk þess að gera tillögur um almenna hagræðingu á viðkomandi stofnunum. Í tillögum nefndarinnar var m.a. lagt tl að frá og með næstu áramótum verði heimilin Sólborg á Akureyri, Sólheimar í Grímsnesi, Skálatún í Mosfellssveit og Tjaldanes í Mosfellssveit rekin með föstum fjárveitingum. Ofangreindar stofnanir eru settar undir einn fjárlagalið, „Heimili fyrir þroskahefta“ og er gert ráð fyrir að fjárveiting til þeirra verði 47 millj. kr. Ein meginástæða þess að stofnanir þessar eru færðar af svokölluðu daggjaldakerfi yfir á fastar fjárveitingar er sú, að eftirlit af hálfu hins opinbera með daglegum rekstri og ákvarðanatöku er með minnsta móti, þó svo að allt fjárfestingarfé og rekstrarfé komi úr ríkissjóði. Stofnanir þessar hafa farið sínar eigin leiðir í ýmsum fjárfestingarmálum og tekið ákvarðanir um útgjöld án þess að hafa leitað samþykkis nokkurs aðila í ríkiskerfinu þar um, enda þótt ríkissjóður verði síðan að endingu að borga brúsann. Að sjálfsögðu getur sú tilhögun ekki gengið til lengdar.

Útgjöld til málefnaflokka heilbr.- og trmrn. hækka samtals um tæpar 2 þús. millj. kr. og verður fjárveiting 4892 millj. kr. Þetta er langstærsti útgjaldaþáttur frv. eða sem svarar til 38,5% af heildarútgjöldum ríkissjóðs.

Útgjöld Tryggingastofnunar ríkisins vegna lífeyris-, sjúkra- og slysatrygginga nema samtals 3483 millj. kr. sem er hækkun um 1345 millj. kr. eða 63% frá fjárlögum 1982. Hækkun þessi, sem er verulega umfram verðlagsforsendur frv., á sér ýmsar skýringar og eru þessar helstar:

1. Gert er ráð fyrir 2% fjölgun lífeyrisþega, þar af leiðandi auknum útgjöldum lífeyristrygginga.

2. Almennar bætur lífeyristrygginga hækkuðu um 3,25% og tekjutrygging um 4% í nóvember 1981 en ekki var áætlað fyrir útgjaldaauka sem af þessu hlaust í fjárlögum ársins 1982.

3. Þá hækkaði frítekjumark tekjutryggingar um 60% hinn 1. júlí s.l. en frítekjumarkið breytist einu sinni á ári.

4. Vistgjöld á sjúkrahúsum hækka um 60,7% þrátt fyrir að tvö stór sjúkrahús hafi verið færð yfir á föst fjárlög. Í framsöguræðu við 1. umr. fjárlagafrv. fyrir árið 1982 kom fram að á vegum heilbr.- og trmrn. væri verið að undirbúa frv. sem fæli í sér heimild til breytinga á rekstrarfjárframlögum til sjúkrahúsa. Með lögum nr. 59/1982 veitti Alþingi síðan heimild til þess að fjármögnun á rekstri sjúkrastofnana og vistheimila fari fram með beinum fjárveitingum í stað daggjalda. Því er í þessu frv. gert ráð fyrir að frá og með næstu áramótum verði Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri og Landakotsspítali fjármagnaðir með beinum fjárveitingum í stað daggjalda áður. Rekstraráætlun fyrir bæði sjúkrahúsin byggir á sömu forsendum um verðlag og á við í frv. að öðru leyti. Við mat á rekstrarumfangi beggja sjúkrahúsanna hefur m.a. verið höfð hliðsjón af skýrslum nefndar á vegum heilbr.- og trmrn. sem kannaði rekstur nokkurra sjúkrahúsa á árunum 1981–1982. Þá er enn fremur tekið tillit til þess við gerð rekstraráætlunar fyrir Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri að sjúkrahúsið hefur nú nýlega flutt í nýtt og stærra húsnæði ásamt því að tekið er tillit til starfsemi nýrra deilda.

Með setningu laga nr. 50/1981 um hollustuhætti og hollustueftirlit var sett á fót stofnun er nefnist Hollustuvernd ríkisins. Tók hún formlega til starfa 1. ágúst 1982. Hollustuvernd ríkisins yfirtók starfsemi og verksvið Matvælarannsókna ríkisins. Heilbrigðiseftirlits ríkisins, Geislavarna ríkisins og Tóbaksvarna. Um leið voru lög um fyrrnefndar stofnanir og verkefni felld úr gildi. Gert er ráð fyrir að fjöldi starfsmanna við Hollustuvernd ríkisins verði nánast sá sami og var við þær stofnanir sem lagðar voru niður, þ.e. um 24 talsins.

Fjárveiting til verkefna fjmrn. verður 1 231 millj. kr. sem er hækkun um 521 millj. kr. eða 73,4% frá fjárlögum 1982.

Tekinn er upp nýr fjárlagaliður, hjá fjmrn., sem er „Tollamál — tölvuvæðing“, og er fjárveiting til þessa liðar um 5 millj. kr. Á árunum 1981 og 1982 hefur verið unnið að athugun á hvort og með hvaða hætti best verði staðið að tölvuvæðingu hjá tollyfirvöldum. Kerfisbreyting af þessu tagi er umfangsmikil því auk innflytjenda tengjast málinu fjölmargir aðrir aðilar, svo sem skipafélög, bankar, opinberar stofnanir og ráðuneyti. Ofangreindri fjárveitingu er áformað að verja til áframhaldandi athugana og framkvæmda.

Þá er tekinn upp nýr liður sem er „Efnahagsráðstafanir“ og er fjárveiting samtals að upphæð 200 millj. kr. og er það að sjálfsögðu meginskýringin á því hvers vegna fjárlagaliður fjmrn. hækkar um 73% milli ára. Þessari fjárveitingu verður í meginatriðum ráðstafað til hliðarráðstafana í efnahagsmálum vegna yfirlýsingar ríkisstj. við setningu brbl. um efnahagsráðstafanir frá því í ágúst s.l.

Gert er ráð fyrir 5 millj. kr. fjárveitingu vegna bókhaldskerfis ríkisins. Að undanförnu hefur verið unnið að því að endurskipuleggja bókhalds- og áætlanakerfi ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja með það m.a. fyrir augum að taka upp svokallað sívinnslukerfi upplýsinga. Við þessa breytingu ættu upplýsingar um fjárhagsstöðu einstakra ríkisstofnana að liggja ljósar fyrir en nú er. Töluvert hefur verið unnið að þessu máli á vegum fjmrn. og er gert ráð fyrir að hluti kerfisins komist í notkun á næsta ári.

Útgjöld til málaflokka samgrn. hækka um 322,5 millj. kr. og verða 1 151 millj. kr. Langmest ber á framlögum til vegamála, en þau nema samtals 838 millj. kr. sem er hækkun um 41% frá fjárlögum 1982. Er þetta hækkun umfram meginforsendur frv. hvað varðar framlög til framkvæmda. Markaðar tekjur til vegagerðar, þ.e. bensíngjald, gúmmígjald og bifreiðaskattur, nema samtals 568 millj. kr. Þá er ráðgerð lántaka að upphæð 249,0 millj. kr. Fjárveiting úr ríkissjóði verður þannig 20,7 millj. kr. Ofangreind gjaldatala vegagerðar jafngildir þannig 2,0% af áætlaðri vergri þjóðarframleiðslu árið 1983. Eins og áður er komið fram er þessu til viðbótar gert ráð fyrir að leitað verði til Byggðasjóðs um hliðstæð framlög til vegamála og veitt hafa verið á yfirstandandi ári, þannig að ráðstöfunarfé til vegamála verði samtals 2,1% af áætlaðri vergri þjóðarframleiðslu. Þá er jafnframt gert ráð fyrir að tekjur og tekjustofnar Vegasjóðs verði endurskoðaðir.

Fjárveiting til málaflokka iðnrn. hækkar um 160,6 millj. kr. og verður samtals að fjárhæð 421 millj. Tekinn er upp nýr fjárlagaliður hjá iðnrn. sem ber heitið „Iðnaðarrannsóknir“. Verður fjárveiting til þessa verkefnis 4,0 millj. kr. Þar til viðbótar er gert ráð fyrir að fyrirtækinu verði aflað lánsfjárheimildar að fjárhæð 3,0 millj. kr. Samtals er þannig gert ráð fyrir að til ráðstöfunar verði 7,0 millj. kr. á næsta ári. Gert er ráð fyrir að fé þetta fari til athugunar á ýmsum kostum í iðnaðaruppbyggingu landsmanna og að jákvæðar niðurstöður rannsókna verði síðan framseldar til áhugaaðila eða annarra þeirra aðila sem taka að sér uppbyggingu viðkomandi iðnfyrirtækja. Framlag til lánagreiðslna, sem fer í gegnum Orkusjóð, hækkar um 59 millj. kr. og verður um 76 millj. kr. Meginskýring þessarar hækkunar er sú að á árinu 1983 þyngjast verulega afborganir af lánum sem Orkusjóði hefur verið gert að taka og endurlána síðan eða leggja fram sem óafturkræft fé.

Fjárveiting til viðskrn. verður 884 millj. kr. sem er hækkun um 378 millj. kr. eða tæp 75% frá fjárlögum 1982.

Þar vegur langþyngst að niðurgreiðslur ríkissjóðs eru áætlaðar samtals að fjárhæð 839 millj. kr., sem er hækkun um 80,0% frá fjárlögum 1982, og þó er ekki um hækkun á niðurgreiðslustigi að ræða, heldur er fyrst og fremst um að ræða þá miklu niðurgreiðsluaukningu, sem orðið hefur á árinu 1982, sem hefur þessi áhrif á fjárlagadæmið 1983. Beinar niðurgreiðslur á vöruverði verða 806 millj. kr. Þar af eru 60,5 millj. kr. til að mæta auknum niðurgreiðslum á næsta ári. Þá verður framlag til Lífeyrissjóðs bænda 33,0 millj. kr.

Við áætlun ávaxtagjöldum ríkissjóðs fyrir árið 1983 er byggt á meginforsendum frv. um þróun viðkomandi vísitalna að því er tekur til verð- og gengistryggðra lána, auk þess sem nettóbreyting á skuldastöðu hefur að sjálfsögðu áhrif á vaxtatöluna. Heildarvaxtakostnaður ríkissjóðs er áætlaður 365 millj. kr. á árinu 1983 sem er hækkun um 102 millj. kr. eða 39% frá fjárlögum 1982. Vextir af lánum hjá Seðlabankanum lækka um 10 millj. kr. en áætlað er að vextir af öðrum lánum hækki um 112 millj. kr. Alls eru vaxtagreiðslur til Seðlabankans áætlaðar 94 millj. kr. og skiptast þannig að af umsömdum þremur skuldabréfum eru vextir áætlaðir 9,0 millj. kr. og af yfirdrætti á hlaupareikningi 85,0 millj. kr. Vextir af lánum ríkissjóðs hjá öðrum en Seðlabanka eru áætlaðir 271,0 millj. kr. árið 1983.

Eins og jafnan áður hefur á vegum Fjárlaga- og hagsýslustofnunar og Ríkisendurskoðunar verið unnið að margs konar hagsýslu- og hagræðingarverkefnum. Á vegum Fjárlaga- og hagsýslustofnunar hafa verkefnin einkum beinst að aukinni skipulags- og rekstrarhagræðingu hjá einstökum ríkisstofnunum. Á þessu ári hefur meðal annars verið unnið að athugunum á starfsemi Landmælinga Íslands og hefur verið unnið að endurskipulagningu á stjórnun, fjármálum og húsnæðismálum stofnunarinnar. Þá er nú í gangi umfangsmikil athugun á starfsemi og skipulagi Námsgagnastofnunar. Helstu þættir sem þar koma til athugunar eru: Skipulags og stjórnunarleg uppbygging stofnunarinnar, athugun á starfsemi Skólavörubúðarinnar, húsnæðismál o.fl. Af öðrum verkefnum á vegum Fjárlaga- og hagsýslustofnunar má nefna að nýlega hefur farið af stað athugun á starfsemi Landhelgisgæslunnar þar sem stjórnunarleg uppbygging stofnunarinnar hefur verið til athugunar svo og önnur hagræðing í rekstri.

Ég hef nú rakið í stórum dráttum efni fjárlagafrv. og stöðu ríkisfjármála. Síðar gefst tækifæri til að fjalla um hinn þátt ríkisfjármálanna, þ.e. þann sem snýr að starfsemi fjárfestingarsjóða og lánsfjármögnuðum framkvæmdum ríkis og sveitarfélaga og fyrirtækja með eignaraðild ríkissjóðs.

Nú er unnið að fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1983 og verður hún væntanlega lögð fyrir Alþingi að nokkrum vikum liðnum. Það hefur farið nú sem oft áður að seint hefur gengið að afla upplýsinga um áform og áætlanir fjárfestingarsjóða og stærstu framkvæmdaaðila svo að lánsfjáráætlun gæti legið fyrir í þingbyrjun. Til þess að svo geti verið þurfa gögn öll að liggja fyrir ekki síðar en í ágústlok. Hins vegar bárust fyrstu áætlanir Seðlabankans um innlendan lánsfjármarkað ekki fyrr en í byrjun október og tillögur Framkvæmdasjóðs um fjáröflun og lánveitingar sjóðanna bárust ekki fyrr en um miðjan seinasta mánuð svo að tvö dæmi séu nefnd. Fullunnin framkvæmdaáætlun Landsvirkjunar er rétt að berast þessa dagana svo að þriðja dæmið sé nefnt. Er þegar ljóst að lánsfjáráætlun verður seinna á ferðinni nú en á s.l. ári.

Flestir munu á einu máli um að greiðslubyrði af erlendum skuldum sem hlutfall útflutningstekna sé að verða ískyggilega þung. Mjög veruleg hækkun þessa hlutfalls stafar sumpart af háum vöxtum erlendis, en sumpart af því að deilitalan í hlutfallinu, útflutningstekjur þjóðarinnar, sem standa undir lánunum, hafa dregist saman í svip. Í þjóðhagsáætlun kemur fram að horfur eru nú á að viðskiptahalli þjóðarbúsins á þessu ári geti numið 3 100 millj. kr. eða 10,5% af vergri þjóðarframleiðslu og verði ekki þeim mun meiri breyting á aðstæðum verður einnig verulegur viðskiptahalli á árinu 1983. Þetta ræðst þó talsvert af því hvort tekst að draga nægilega úr innflutningi í kjölfar efnahagsaðgerða ríkisstj.

Það er nokkuð í tísku að tala um að þjóðin hafi farið of geyst í erlendum lántökum á undanförnum árum. Og víst er það rétt að ýmis dæmi eru til um hæpnar fjárfestingar sem fjármagnáðar hafa verið með erlendum lánum. En yfirgnæfandi meiri hluti erlendra lána, sem tekin hafa verið undanfarin ár, hefur farið til arðbærra framkvæmda sem oftast afla eða spara þjóðinni gjaldeyri. Ef erlendar lántökur hefðu átt að vera verulega minni en varð hefði verið óhjákvæmilegt að skera niður orkuframkvæmdir í stórum stíl, bæði raforku- og hitaveituframkvæmdir. Var vilji fyrir því í nokkrum stjórnmálaflokki og hefði það verið skynsamlegt? Svarið er vafalaust neitandi. Ég held satt að segja að á engu sviði fjármála sé jafnmikið meiningarlaust snakk á ferðinni eins og einmitt þegar erlendar lántökur ber á góma. Menn segja gjarnan eitt og vilja allt annað.

En er ekki kjarni málsins þessi: Erlendar lántökur til arðbærra framkvæmda, sem standa sjálfar undir afborgunum og vöxtum í framtíðinni, eru óhjákvæmilegar og skynsamlegar. Innlenda fjármögnun þarf að auka sem mest og hafa það sem meginviðmiðun að lántökur í A-hluta framkvæmdir, lánsfé húsbyggjenda og rekstrarlán fyrirtækja komi af innlendu fé. Þetta er þó ekki alltaf mögulegt eins og nýleg dæmi um rekstrarvanda Járnblendiverksmiðjunnar sýna. Þegar stærstu fyrirtækin eiga í hlut reynist íslenskt bankakerfi ekki alltaf vera vandanum vaxið. En umfram allt verðum við að koma í veg fyrir, að ofan á erlendar lántökur til þjóðnýtra, arðbærra framkvæmda bætist gjaldeyrislán í stórum stíl sem stafa af því einu að þ jóðin flytur inn meira en hún flytur út. Það er þessi skuldasöfnun sem oft hefur átt drjúgan þátt í að lyfta greiðslubyrði erlendra lána og skuldastöðunni út á við til ískyggilegra hæða.

Efnahagsaðgerðir ríkisstj. beinast einmitt sérstaklega að því að draga úr viðskiptahallanum sem nú er að myndast. Þeir sem ætla sér að koma í veg fyrir að brbl. ríkisstj. nái fram að ganga eru því um leið ábyrgari fyrir því en aðrir, ef erlend lán verða tekin á næsta ári : stórum stíl til að vega upp á móti viðskiptahalla. Eru menn reiðubúnir að bera þá ábyrgð? Vonandi ekki.

Herra forseti. Ég var spurður að því nýlega á blaðamannafundi hvort fjárlagafrv. væri kreppufrv. Ég svara því hiklaust játandi. Ekki dugir að stinga höfðinu í sandinn. Það kreppir að meira en nokkru sinni fyrr um langt skeið og þá hljóta fjárlög að bera þess vott m.a. með samdrætti framkvæmda. Ef við getum siglt í gegnum aðvífandi kreppuboða án atvinnuleysis, án stöðvunar atvinnuvega og án niðurskurðar á félagslegri þjónustu við fólkið í landinu, þá megum við svo sannarlega þakka fyrir, jafnvel þótt við verðum að slá eitthvað af hraða framkvæmda og hægja lítillega á framfarasókn.

Að endingu vil ég þakka hagsýslustjóra, Magnúsi Péturssyni, og starfsliði Fjárlaga- og hagsýslustofnunar fyrir framúrskarandi störf að undirbúningi þessa frv. Leyfi ég mér svo að leggja til að lokum að frv. verði vísað til hv. fjvn. að lokinni þessari umr.