19.12.1983
Sameinað þing: 34. fundur, 106. löggjafarþing.
Sjá dálk 2188 í B-deild Alþingistíðinda. (1890)

1. mál, fjárlög 1984

Iðnrh. (Sverrir Hermannsson):

Herra forseti. Það er alkunna að kostnaður við hitun híbýla hvílir ákaflega misþungt á þegnum þessa lands og á hluta þeirra með þeim ofurþunga að þeir fá sannarlega ekki undir risið. Fyrir því var það að núv. ríkisstj. færði það til bókar í stjórnaryfirlýsingu sinni að jöfnun húshitunarkostnaðar skyldi aukin verulega, eins og þar segir. Í því skyni var þá þegar, við stjórnarmyndunina, ráðstafað aukalega 150 millj. kr. til þessara þarfa.

Í mörgum augljósum dæmum hefur aðkoma ríkisstj. að þjóðarbúinu verið rakin og kemur sú saga öll í einn stað niður, á vonarvölinn, og eiga þar orkumálin ekki síst óskilið mál. Landsvirkjun hafði á árinu 1982 verið rekin með 152 millj. kr. halla. Raunar hafði hún verið rekin með bullandi tapi allan óráðsíuáratuginn og hallinn jafnaður með erlendum lántökum, dollaralánum, svo grálega sem sá gjaldmiðill hefur leikið skuldara sína hin síðari árin. Á vordögum í apríl var svo málum komið að fyrrv. ríkisstj. sá þann kost grænstan að taka sér alræðisvald í orkuverðsmálum. Sem betur fór stóð það ofurvald stutt, þar sem það skyldi augljóslega notað í því skyni einu að setja Landsvirkjun endanlega á höfuðið. Í því sem öðru skyldi gjaldþrota- og greiðsluþrotastefnunni fylgt dyggilega. Með órækum vitnum má sanna að ef svo hefði farið fram sem horfði hefði taprekstur Landsvirkjunar numið a.m.k. 400 millj. kr. á árinu 1983. Sá halli hefði auðvitað ekki verið greiddur nema með nýjum erlendum lántökum, sem numið hefðu nær 10% þeirrar fjárhæðar sem menn treysta sér til að taka að láni erlendis á næsta ári. Ætli fjárveitingamönnum vorum hefði ekki þótt enn þrengjast fyrir dyrum sínum ef taka hefði þurft slíkar fjárfúlgur í þvílíkan rasshandarrekstur?

Í tíð þess sem nú fer með forræði orkumála skal það aldrei verða að Íslandsvirkjun verði rekin með tapi. Þvert á móti verður róið að því öllum árum að aflafé Landsvirkjunar verði nægilegt að vöxtum svo verja megi til framkvæmda. Annað er ótækur horbúskapur. Það er því að vonum erfitt um vik að hjálpa bágstöddum húseigendum meðan nauðsynleg bjargráð eru fundin fyrir undirstöður orkubúskaparins. Það er auðvitað ekki tekið út með sitjandi sældinni að reisa íslenskan fjármálabúskap úr öngþveiti, og ekki fremur orkubúskapinn en annað svo mjög sem orkukaup koma við pyngju allra húsráðenda. Allir sem hafa urmul af fjármálaviti gera sér grein fyrir að fjárhagsvandi húsrekenda vegna kyndingar verður ekki leystur nema lausn sé fundin fyrst á rekstri orkufyrirtækjanna.

Allt útlit er fyrir sæmilega afkomu Landsvirkjunar á næsta ári. Gert er nú ráð fyrir óbreyttu orkuverði til fyrirtækisins árið 1984 og eins og það var ákveðið hinn 1. ágúst s.l. Ef ekki ber nýrra við mun Landsvirkjun verða rekin með 53 millj. kr. hagnaði á árinu 1984. Mega menn af þessu sjá gerbreytta stefnu stjórnvalda í framkvæmd.

Fleira er enn í athugun í orkubúskaparmálum, sem of snemmt er að ræða, en áhersla er lögð á aukinn sparnað í rekstri þar sem því verður við komið. Í orkufyrirtækjum sem öðrum fyrirtækjum sem iðnrn. hefur vanda af fer fram athugun á rekstri. Ég mun upplýsa Alþingi um niðurstöður þessara athugana jafnóðum og þær liggja fyrir. Á þessu stigi máls vil ég aðeins segja að mér þykja líkur benda til að gera megi þær endurbætur á ýmsum opinberum rekstri að leiði til hagkvæmni og sparnaðar.

Um heildarskipulag orkumálanna er ég ekki reiðubúinn að tjá mig í ítarlegu máli nú. Það er skoðun mín að í þessum efnum sé víða pottur brotinn sem bæta megi eða smíða nýja. Hugmyndir mínar stefna mjög til allrar einföldunar kerfisins, jafnvel svo að Íslandsvirkjun verði sem mest ein um hituna í orkuöflun og sölu, jafnframt því sem sveitarfélög fengju að kjósa sér verksvið og/eða aðild.

Eitt fyrsta verk mitt í stöðu orkuráðherra var að skipa orkuverðsnefnd undir forustu Þorv. Garðars Kristjánssonar alþm. og núverandi forseta Sþ. Auk hans eiga sæti í nefndinni Egill Jónsson alþm., Guðmundur Bjarnason alþm. og Sigurjón Fjeldsted borgarfulltrúi og skólastjóri. Nefndin var skipuð þann 14. júní s.l. og segir svo í skipunarbréfi hennar: „Skal hér unnið í samræmi við ákvæði stefnuyfirlýsingar ríkisstj. um þetta efni. Nefndin skal gera tillögur að lagasetningum eða endurskoðun á gildandi lögum, áætlun um kostnað við aðgerðir og fjáröflun. Þá skal nefndin gera tillögur um ráðstöfun þess fjár sem ríkisstj. hefur ákveðið að verja til jöfnunar húshitunarkostnaðar á þessu ári umfram það sem í fjárlögum greinir.“

Nefndin skilaði bráðabirgðaáliti 23. júní s.l. varðandi síðasta atriði í skipunarbréfi hennar. Er þar m.a. lagt til að kostnaður við rafhitun til húshitunar verði ekki hærri en 60% af kostnaði við óniðurgreidda olíu og húshitunarkostnaður með olíu að frádregnum olíustyrk verði ekki hærri en 67% af óniðurgreiddu olíuverði, en þetta felur í sér að rafhitun verður 10% ódýrari en niðurgreidd olíuhitun.

Auk þess lagði nefndin til að varið yrði 7 millj. kr. til að greiða niður stofnkostnað nokkurra hitaveitna. Niðurgreiðslur raforku til húshitunar voru auknar 3. júní s.l. úr 23 aurum á kwst. í 26 aura á kwst. og 1. ágúst s.l. úr 26 aurum á kwst. í 48 aura á kwst. Jafnframt voru olíustyrkir auknir úr 560 kr. á 1. ársfjórðungi 1983 í 790 kr. á 2. ársfjórðungi og í 910 kr. á 3. ársfjórðungi 1983, en þeir eru ákveðnir af viðskrn. eins og kunnugt er. Þá hafa verið veittir styrkir til hitaveitna, sem eiga við sérstaka erfiðleika að stríða, að upphæð 14.1 millj. kr. á árinu.

Orkuverðsnefnd hefur frá því hún var skipuð starfað að gerð tillagna um endurskoðun þessara mála og lagasetningu og hefur nýlega skilað tillögum til ráðh. Að undanförnu hefur rn. fylgst náið með þróun orkuverðs til upphitunar íbúðarhúsnæðis og hefur þess verið gætt að upphitunarkostnaði við hverja verðbreytingu væri haldið innan þeirra marka sem fólust í bráðabirgðatillögum orkuverðsnefndar. Ef við lítum aðeins á hlutfall kyndingarkostnaðar af óniðurgreiddri olíu og síðan hlutfall milli rafhitunar og olíuhitunar, þá kemur í ljós að í júlímánuði var hlutfall rafhitunarkostnaðarins 56% af óniðurgreiddri olíu, í október 59% og í desember 61% vegna skyndilegrar lækkunar olíuverðs þótt ekki munaði þar miklu. Aftur á móti hefur olíuhitunin verið í júlí 74% af óniðurgreiddri olíu, í okt. 70% og í des. 69% og munar ekki miklu frá markmiðum nú í þessum mánuði, desember, en hinn hlutfallslegi mismunur milli raforku og olíuhitunar hefur minnkað frá því sem hann var í júlí 24% niður í 12% nú. Á þessu sama tímabili eru ýmsar nýrri hitaveitur, s. s. Akureyrar, Akraness og Borgarfjarðar og Egilsstaða, með orkuverð sem er um 73% til 76% af óniðurgreiddri olíu.

Orkuverðsnefndin hefur unnið hið ágætasta starf, sem henni eru hér með færðar sérstakar þakkir fyrir, en nefndin mun enn um skeið verða til ráðuneytis í orkuverðsmálum.

Ríkisstj. hefur ákveðið að lagt verði fram á fyrstu dögum þings eftir áramót frv. til l. um jöfnun húshitunarkostnaðar til að létta verulega kostnað þeirra sem þyngstar byrðar bera vegna hitunar hýbýla sinna með niðurgreiðslu orkugjafa og ráðstöfun til orkusparnaðar.

Eins og kunnugt er ákvað fyrrv. ríkisstj. að verja 35 millj. kr. til niðurgreiðslu rafhitunar á árinu 1983. Auk þess voru á fjárlögum þeirrar ríkisstj. 29 millj. kr. til niðurgreiðslu olíuverðs eða samtals 64 millj. kr. til þessara þarfa. Í frv. til fjárl. sem hér liggur fyrir til afgreiðslu eru áætlaðar 230 millj. kr. til niðurgreiðslu rafhitunar og 61.5 millj. kr. til niðurgreiðslu olíuverðs eða samtals 291.5 millj. kr. Þessir liðir hafa því hækkað samtals um 355% frá því sem var í tíð fyrrv. ríkisstj. það fer því ekki milli mála að ólíkt hafast menn að með þeim tölum sem nú er að finna í fjárlagafrv. til niðurgreiðslu á raforku og olíu.

Þeim tölum, sem nú er að finna í fjárlagafrv. til niðurgreiðslu raforku og olíu, verður ekki breytt út því sem komið er. Á því ber ég höfuðábyrgð og síðan ríkisstj. í heild. Það er auðvitað ekki fyrir það að synja að óánægju hefur gætt í þingliði ríkisstj. með að ekki skuli hærri fjárupphæðir áformaðar til þess arna. Er slíkt eðlilegt miðað við fyrri yfirlýsingar og kosningaloforð þar sem menn hétu að beita sér fyrir að einu og hálfu söluskattsstigi skyldi til þessa varið, en sú fjárhæð er nú talin nema 471 millj. kr. En það verður að segja hverja sögu eins og hún gengur. Fjárhagsstaða okkar er því miður miklu verri en svartsýnustu menn gat órað fyrir á vordögum. Við höfum ekki ráð á hærri fjárveitingum nú til þessara brýnu þarfa. Ég leyfi mér þó að fullyrða að fjármunirnir muni hrökkva til þess að verulega muni verða létt undir með þeim sem örðugast eiga með niðurgreiðslum og með þeim orkusparandi aðgerðum sem hafist verður handa um innan tíðar.

Hinn 7. okt. s.l. skipaði ég nefnd verkfræðinga til að gera tillögur um verkefni sem miði að orkusparnaði við upphitun húsnæðis. Var þess óskað að þeir lykju skýrslu um 1. áfanga 1. des. s. 1. og var við þá tímaáætlun staðið. Það er sannfæring mín að stórátak í einangrun húsa er besta aðgerðin til að hjálpa þeim mest og fyrst sem erfiðast eiga. Sérfræðingarnir segja svo í lokaorðum sínum.

“Við teljum 1000 verstu húsin hæfilegan áfanga í fyrstu orkusparnaðarátakinu. Heildarframkvæmdakostnaður orkusparandi aðgerða á þeim verður u.þ.b. 200 millj. kr. og kostnaður vegna fræðslu og tækniráðgjafar verður um 20 millj. kr. Við leggjum til að lánuð verði 80% af framkvæmdakostnaði, eða 160 millj. með 2.25% vöxtum til 16 ára, og að lánin verði afborgunarlaus fyrstu tvö árin. Þegar á næsta ári, 1984, verði 30 millj. kr. ráðstafað í þessu skyni og auk þess verði 3 millj. kr. varið í tæknilegan undirbúning, námskeiðahald og kostnað við húsaskoðun og ráðgjöf til húseigenda.“

Ef vel tekst til á ekkert að vera því til fyrirstöðu að ljúka þessum áfanga á árinu 1985. Ofangreind fjárfesting sparar í samræmi við endurgreiðslukröfur húseigenda 18.2 millj. kr. á ári í orkukaup, en af því fara um 80% í endurgreiðslur lána. Fyrstu tvö árin sparast húseigendum þannig 36.4 millj. kr., sem nálgast eigið framlag þeirra vegna fjárfestingarinnar. Ríkið sparar 12.3 millj. kr. á ári í niðurgreiðslu á orku, þannig að þær 20 millj. kr. sem varið er til fræðslu og tækniráðgjafar endurgreiðast á minna en tveim árum.

Ríkisstj. hefur ákveðið að á næsta ári verði 30 millj. kr. ráðstafað í þessu skyni og auk þess 3 millj. kr. varið til tæknilegs undirbúnings, eins og að framan greindi. Um fjármálaþátt þessa máls mun verða haft samráð við félmrn. og Húsnæðisstofnun, en félmrh. hefur fyrir nokkru tekið upp við húsnæðismálastjórn umræður um fyrirgreiðslu til húseigenda vegna orkusparandi aðgerða.

Við olíuverðssprenginguna 1973 voru 43% íbúðarhúsa í landinu kynt með olíu. Í dag eru það milli 6 og 7%. Rafhituð eru 13% og 80% njóta jarðvarma, þar af 60 frá ódýrum hitaveitum. Ákveðið er að nota heimildir í lögum og reglugerðum til að gera húseigendum að láta af olíukyndingu þar sem þeir eiga kost á innlendum orkugjafa. Að því búnu mundi innan við 1% húsa vera kynt með erlendum orkugjafa, olíunni. Til athugunar hlýtur að koma að aðstoða húseigendur til þess arna með lánafyrirgreiðslu. A.m.k. er ekki of í lagt að áætla til láns eða styrks það fé sem jafnóðum sparast í niðurgreiðslum.

Ég trúi að þess verði skammt að bíða að bærilegur tími rennur upp fyrir öllum landsmönnum í orkumálum, jafnt í húshitunarmálum sem öðrum. — En nú er hv. 3. þm. Vestf. mættur til leiks. (KP: Fyrir löngu.) Af því að hann vék orðum sínum að mér í ræðu sinni áðan ítreka ég þessa ákvörðun, sem ríkisstj. hefur tekið, um að lagt verði fram á fyrstu dögum þings eftir áramót frv. til l. um jöfnun húshitunarkostnaðar til að létta verulega kostnað þeirra sem þyngstar byrðar bera vegna hitunar híbýla sinna með niðurgreiðslu orkugjafa og ráðstöfun til orkusparnaðar. Þetta frv. verður á þeim grundvelli sem orkuverðsnefnd hefur þegar lagt drög að og að langmestu leyti, að því sem mér sýnist við fyrstu kynni, fellur það að þeim skoðunum sem ég hef um hvernig að þessum málum skuli staðið. Öllu reiptogi við fjárveitingavald um framkvæmd þessara mála hverju sinni verður að linna. Menn verða að hafa hér fast undir fótum.

Það liggur alveg ljóst fyrir að í þessum efnum býr margur við erfiðan hlut. Mjög misjafnlega er að landsmönnum búið að þessu leyti. Stefnuyfirlýsing og stefnumótun núv. ríkisstj. er skýr og tvímælalaus um að hækka og auka jöfnun húshitunarkostnaðarins. Við höfum deilt um þessi mál harkalega á liðnum þingum. Það lá alveg ljóst fyrir að eðli laganna, sem sett voru, um jöfnun hitunarkostnaðar var ekki túlkað á sama veg af þeim sem um þau mál fjölluðu. Og það er hverjum manni augljóst að lítið skyldi verða til þessara þarfa eftir þeim till. sem gerðar voru af hæstv. fyrrv. ríkisstj. — eins og ég rifjaði upp aðeins 35 millj. kr. til niðurgreiðslu rafhitunar þar sem nú er í fjárlögunum 230 millj. kr. Ég vænti þess fastlega að ákvörðun um lagasetningu í þessu skyni muni skila okkur verulega áleiðis. Ég ætla ekki að fullyrða að öllum muni að því búnu sýnast að við höfum náð á leiðarenda, en það langt áleiðis að hver taki á því á sjálfum sér, sem örðugast á í þessum efnum, að honum hafi verið rétt veruleg hjálparhönd.