14.05.1984
Efri deild: 97. fundur, 106. löggjafarþing.
Sjá dálk 5794 í B-deild Alþingistíðinda. (5134)

82. mál, Ríkismat sjávarafurða

Sjútvrh. (Halldór Ásgrímsson):

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um ríkismat sjávarafurða. Frv. þetta var lagt fyrir Nd. Alþingis og mælti ég fyrir því þar 23. nóv. s. l.

Eins og skýrt kemur fram í grg. með frv. á það sér langan aðdraganda og var byrjað að vinna að því 1979 með skipan nefndar til að endurskoða mál þessi. Hefur verið unnið að þeim samfleytt nokkurn veginn síðan og má segja að frv. þetta sé árangur þess starfs. Það var fullsamið á s. l. vetri og kaus ég að flytja það hér eins og það lá þá fyrir frá þeirri nefnd sem það hafði unnið en á því hafa verið gerðar nokkrar breytingar í Nd. Ég sé ekki ástæðu til á þessu stigi máls að fara ítarlega yfir öll þau atriði sem mál þetta fjallar um, en grg. fjallar allítarlega um það. Ég vil hins vegar reyna að drepa á helstu nýjungar sem felast í frv.

Fiskmatsráði, sem að miklu leyti stóð að samningu frv., þótti eðlilegt að nafn þeirrar stofnunar sem færi með stjórn fiskmatsmála í landinu bæri þess augljós merki að hér væri um að ræða eftirlit og mat hins opinbera með sjávarafurðum þar sem nokkrir útflutningsaðilar sjávarafurða hafa um lengri eða skemmri tíma komið sér upp sérstöku framleiðslueftirliti með framleiðslu sinna umbjóðenda. Af þessum ástæðum varð nafnið Ríkismat sjávarafurða fyrir valinu.

Frv. þetta greinist í sjö kafla. Í I. kaflanum eru almenn ákvæði og felur hann í sér mjög litlar breytingar frá núgildandi lögum nr. 108/1974. Þó er þar að finna heimildarákvæði til að feta sérstökum aðilum, með ákveðnum skilyrðum, eftirlit með vinnslu og mat á afurðum. Með þessu er opnað fyrir þann möguleika að aðrir aðilar en opinberir geti annast bæði eftirlit og mat með sjávarafurðum. Í frv. er byggt á þeirri forsendu að allt yfirmat verði hins vegar á vegum Ríkismats sjávarafurða.

Í II. kafla frv. eru skilgreind verkefni fiskmatsráðs. Hér er um að ræða nýmæli. Fiskmatsráði er fyrst og fremst ætlað það hlutverk að vera tengiliður milli hagsmunaaðila í sjávarútvegi og stjórnvalda varðandi fiskmat. Það hefur nokkuð þótt bera á því að reglugerðir og matsreglur hins opinbera fylgdu ekki þeim breytingum sem verða á kröfum markaðarins. T. d. eru gildandi reglugerðir um freðfisk og skreiðarmat 30 ára gamlar. Hagsmunaaðilar þekkja best óskir og þarfir erlendra viðskiptavina okkar. Það er því eðlilegt og nauðsynlegt að unnið sé að því að koma nauðsynlegum breytingum varðandi fiskmat á framfæri án óeðlilegra tafa.

Ég vil leyfa mér að draga saman í nokkrum atriðum helstu verkefni fiskmatsráðs eins og gert er ráð fyrir í frv.

Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að það sé ráðh. til ráðuneytis varðandi starfsemi og verkefni Ríkismats sjávarafurða. Í öðru lagi geri það tillögur varðandi setningu reglna er varða starfsemi Ríkismats sjávarafurða. Í þriðja lagi sé það umsagnaraðili um ágreiningsmál er upp kunna að koma um fiskmat. Í fjórða lagi skal það leitast við að koma á aukinni samvinnu Ríkismats sjávarafurða, vinnsluaðila og útflytjenda sjávarafurða um gæðamat á sjávarafla. Og í fimmta lagi skal það gera tillögur um rannsóknir og tilraunir er miða að bættri meðferð sjávarafla og nýjungum í vinnslu hans. Í sjötta lagi skal það vera umsagnaraðili um veitingu starfa hjá Ríkismati sjávarafurða.

Í grg. með frv. kemur fram, og í 4. gr., að gert er ráð fyrir að ráðinn skuli fiskmatsstjóri til fjögurra ára. Hann hefur á hendi yfirumsjón með allri starfsemi Ríkismats sjávarafurða, en með honum og við hlið hans starfar fiskmatsráð og annast víðtæk og fagleg verkefni, eins og ég hef áður getið um. Með þessu fyrirkomulagi er gert ráð fyrir að fiskmatsstjóri annist fyrst og fremst stefnumótandi málefni og tengsl út á við, en forstöðumenn deilda annist meir daglegan rekstur.

III. kafli frv. fjallar um starfsmenn Ríkismats sjávarafurða. Hér er um það nýmæli að ræða að forstöðumenn deilda eru skipaðir til fjögurra ára. Um þennan kafla er fjallað mjög ítarlega í grg. og vísast til hennar. Það sem hér mætti benda á sem breytingu frá gildandi lögum er að í stað fjögurra deildarstjóra, sem nú starfa við stofnunina, eru ráðnir tveir forstöðumenn deilda sem hafa á að skipa sérhæfðum fulltrúum helstu matsgreina. Í grg. segir um þetta atriði m. a.:

„Talið er óhjákvæmilegt að skipa fulltrúa, sem sérhæfðir eru í helstu matsgreinum. Þeim er fyrst og fremst ætlað að stjórna og hafa eftirlit með störfum yfirmatsmanna í samráði við forstöðumenn viðkomandi deilda.

Fulltrúarnir eiga að veita yfirmatsmönnum nauðsynlegar leiðbeiningar og samræma störf þeirra og starfsaðferðir.

Leiðbeiningar- og samræmingarstörf eru afar mikilvæg, en hafa orðið út undan í of ríkum mæli.“

IV. kafli frv. fjallar um ferskfiskdeild. Þar eru skilgreind verkefni þeirrar deildar. Gert er ráð fyrir að verkefni núverandi hreinlætis- og búnaðardeildar Framleiðslueftirlitsins varðandi fiskiskip og hráefnisgeymslur fiskvinnslustöðva verði skv. frv. flutt undir ferskfiskdeildina. Helstu nýjungar eru þær að öðru leyti að gert er ráð fyrir að eftirlitsmenn deildarinnar fylgist nánar en áður með ástandi landaðs afla og geymslu hans eða allt til þess að vinnsla hefst. Eftirlitsskyldan nær m. ö. o. inn í hráefnisgeymslur fiskvinnslustöðvanna, en ákvæði þess efnis munu vera í núgildandi reglugerð.

Það er enn fremur nýmæli að lögbundið verði að starfsmenn Ríkismats sjávarafurða stærðarmeti allan ferskan afla auk gæðamats. Að vísu annast matsmenn nú stærðarmat og oft gegn sérstökum greiðslum frá fiskkaupendum. Að öðru leyti verða verkefni ferskfiskdeildar skv. frv. þau sömu og eru nú hjá ferskfiskdeild og hreinlætis- og búnaðardeild Framleiðslueftirlitsins.

V. kaflinn fjallar um afurðadeild og vísast til þess sem segir í grg., en m. a. segir svo um 14. gr.:

„Sú nýjung felst einkum í þessari grein, að aðalreglan verður sú að afurðadeild annast aðeins yfirmat. Gert er ráð fyrir að eftirlit með vinnslu og gæðaflokkum færist á hendur samtaka framleiðenda eða sölusamtaka, eins og reyndin hefur orðið í hraðfrystiiðnaðinum. Meðan slíku hefur ekki verið komið á annast Ríkismatið nauðsynlega starfsemi á þessu sviði.“

Eins og menn e. t. v. vita eru milli 30 og 40 manns nú starfandi eftirlitsmenn á vegum útflutningsaðila. VI. kaflinn fjallar um framleiðsluleyfi og skyldur útflytjenda. Í frv. var gert ráð fyrir því nýmæli að fiskvinnsla til útflutnings sé háð sérstökum leyfum sjútvrn. Í meðförum Nd. hefur ákvæði þessu verið breytt og 17. gr. felld niður, en í stað þess hefur seinni hluti þeirrar greinar verið tekinn inn í 16. gr., þar sem rn. er heimilt að svipta framleiðanda vinnsluleyfi sýni hann vítaverða meðferð hráefnis eða komi alvarlegir gallar í ljós á afurðum hans. Hér var að sjálfsögðu gert ráð fyrir að settur verði faglegur grundvöllur til að starfa eftir á þessu sviði, en það hlýtur að teljast eðlilegt að heimilt sé að svipta menn vinnsluleyfi ef sýnd er vítaverð meðferð á hráefni. Það eru ýmsar stofnanir í landinu sem geta komið í veg fyrir að fiskvinnslufyrirtæki geti starfað. Þannig getur t. d. Vinnueftirlitið sett skilyrði sem eru þess eðlis að ef ekki er að þeim farið er hægt að stöðva vinnslu, einnig Brunaeftirlitið o. s. frv. Ég hef komið í fiskvinnslustöðvar þar sem hefur verið sett upp ýmis aðstaða. Í nýju frystihúsi á Siglufirði varð m. a. að minnka vinnslusal og stækka matsal til þess að það frystihús fullnægði reglum. Þannig getur vart talist óeðlilegt þó að sjútvrn. og stofnanir þess geti sett reglur um faglegan grundvöll og svipti aðila vinnsluleyfi ef ekki er eftir reglunum farið.

Hins vegar hefur það verið svo að það hefur þurft vinnsluleyfi samkvæmt lögunum sem gefin voru út 1975 um skelfisk- og rækjuvinnslu. Voru þau lög sett til þess að hægt væri að samræma veiðar og vinnslu. Ýmsir hafa verið þeirrar skoðunar að það þyrfti að vera svipað fyrirkomulag að því er varðar framleiðslu allra sjávarafurða. Ég er þeirrar skoðunar að afar erfitt sé að stjórna málum með þeim hætti og miklu heppilegra að leyfi séu veitt á faglegum grundvelli. Ef þau eru uppfyllt hafi aðilar heimild til að vinna sjávarafurðir, en sé frá því vikið hafi þeir fyrirgert þeim rétti sínum og er það að sjálfsögðu aðallega gert til að skapa nauðsynlegt aðhald. Vonandi þarf aldrei að koma til þess að aðilar séu sviptir vinnsluleyfi. Hins vegar getur verið nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir því að til þess geti komið ef ekki er farið að settum reglum. Hér er um svo þýðingarmikil mál að ræða á mörkuðum okkar að ekki er hægt að líða að einstakir aðilar geti sett markaði okkar þar í hættu.

Í þessum kafla er enn fremur nýtt ákvæði í 18. gr. Það er samkvæmt gildandi reglugerð skylt að hafa fiskmatsmann í hverju hraðfrystihúsi. Hér er gert ráð fyrir að matsmenn verði löggiltir og jafnframt að öllum framleiðendum sjávarafurða til útflutnings verði skylt að hafa löggilta matsmenn í þjónustu sinni, enda órökrétt að mismuna vinnslugreinum á þennan hátt. Með þessu ákvæði er stigið skref til aukinnar verkaskiptingar milli fiskverkenda og hins opinbera fiskmats og áhrif framleiðenda aukin.

Í 19. gr. er einnig nýmæli, en í grg. með frv. segir um þá grein m. a.:

„Stærstu útflytjendur sjávarafurða hafa um árabil haft víðtækt gæðaeftirlit á sínum vegum. Eftirlitsmenn samtakanna hafa verið á stöðugum ferðalögum milli þeirra fiskvinnslustöðva sem framleiða undir merkjum þeirra. Veigamikið er fyrir kaupendur að geta treyst því að vara, sem seld er undir sama vörumerki og sama gæðaflokki, sé sambærileg að gæðum. Einnig er mikilvægt að framleiðendur geti treyst því að þeim sé ekki mismunað.

Þar sem slíkt eftirlit er virkt ætti ekki að vera þörf á að Ríkismatið sinni þessu sama hlutverki og er gert ráð fyrir að Ríkismatið feli útflytjendum þetta hlutverk, sbr. heimildir í 1. gr.

Lagagreinin heldur þeim möguleika opnum að útflytjendur geti keypt þessa þjónustu af viðurkenndum aðilum.“

Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fara miklu fleiri orðum á þessu stigi um frv. þetta. Það hefur hlotið ítarlega meðferð í Nd. og vænti ég þess að það takist að ljúka málinu á þessu þingi. Það hefur verið til athugunar um margra ára skeið og það skapar vissulega nokkurt óvissuástand í kringum þá stofnun sem hér á í hlut. Það er að mínu mati mjög slæmt að óvissuástand þurfi að ríkja um svo mikilvæga stofnun sem þessa um margra ára skeið og því mjög nauðsynlegt að niðurstaða komist í mál þetta, enda hefur verið unnið að því um nærri fimm ára skeið.

Ég vil að lokinni þessari umr. leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. og hæstv. sjútvn.